Александр Бухарев

Корчева өязенең Фёдоровское авылында (хәзерге Тверь өлкәсенең Конаково районы)^[4], метрика кәгазьләре буенча, диакон Матвей Лукич Бухарев һәм аның хатыны Марфа гаиләсендә Илья пәйгамбәр көнендә (20 июль) туа. Шуңа да карамастан, 22 июль (3 август) 1822 елы гомуми кабул ителгән туу датасы булып тора («Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге» белән «Половцовның рус биографик сүзлеге» 1824 елны күрсәтә). Тверь руханилар укуханәсендә (1832—1837) һәм Тверь руханилар семинариясендә (1837—1842) белем ала, анда үзенең сәләтлелеге белән игътибарны җәлеп итә. Шушында ул Владимир һәм Евграф Иванович Ловягиннар белән якыная.

Мәскәү руханилар академиясендә укый. Беренче курстан ук аның В. Ф. Владиславлев белән дуслыгы башлана. Укуын тәмамлаганда, 1846 елның 8 июнендә, Феодор исеме белән монахлык кабул итә һәм бер айдан соң иеромонах дәрәҗәсенә багышлана. Академия курсын 3 нче магистр булып тәмамлагач^[5], Изге Язма кафедрасы буенча бакалавр сыйфатында академиядә калдырыла (башта библия тарихы һәм грек теле классында, 1847 елның июненнән — Изге Язманы уку классында); академия китапханәчесе итеп билгеләнә.

«Дуслар белән хат алышудан сайланма урыннар» («Выбранные места из переписки с друзьями») җыентыгы Гогольне рухи яктан авыр хәлгә куйганда, иеромонах Феодор аңа ярдәмгә килергә карар кыла. Ул «1848 елда язылган Н. В. Гогольгә өч хат» дигән язманы бастырырга тели һәм әлеге әсәрне кулъязма рәвешендә митрополит Филаретка тәкъдим итә, әмма хатлар митрополитның ризасызлыгын уята. Шул вакытта Бухарев Гоголь белән хат алыша башлый һәм соңрак аның белән шәхсән якыная^[6].

1850 елның ноябрендә Мәскәүдәге Дон монастыренең собор иеромонахы итеп билгеләнә. 1852 елның ноябрендә Изге Синод, «Академия каршындагы алты еллык бик тырыш һәм бик файдалы хезмәтен исәпкә алып», аны Мәскәү руханилар академиясенең Изге Язма кафедрасы гадәттән тыш профессоры итеп раслый.

1853 елның августында ул архимандрит дәрәҗәсенә күтәрелә һәм инспектор ярдәмчесе итеп куела.

1854 елда Казан руханилар академиясенә догматик һәм фаш итүче дин гыйлеме кафедрасына күчерелә, анда шулай ук академия инспекторы вазифасын үти^[7]. Ул җирле вәгазь сөйли, дөньяви даирәләрдә вәгазь белән йөри башлый, хәтта «о. Феодор белән кичәләр» дигән махсус очрашулар да оеша. 1857 елның 17 апрелендә 2 нче дәрәҗә Изге Анна ордены белән бүләкләнә. 1857 елның июлендә әхлакый дин гыйлеме кафедрасына күчерелә.

1858 елның гыйнварында Бухарев Санкт-Петербург Рухани цензура комитетының әгъзасы итеп билгеләнә. Шушында аның тормыш драмасы башлана. Цензор вазифасы буенча аңа «Йорт әңгәмәсе» («Домашняя беседа») басмасын укырга туры килә. "Әңгәмә"нең танылган мөхәррире Аскоченскийның монахлыкка караган бөтен нәрсәне ниндидер аяусыз явызлык белән тамгалаган караңгы фанатизмы Феодорның тормышка идеаль-христианча карашлары белән каршылыкка очрамый кала алмый. Башта ул «Йорт әңгәмәсе» мәкаләләрен төзәтә, әмма моның өчен үз җитәкчелегеннән шелтә алгач, моны эшләүдән туктый: мәкаләләрне я төзәтүсез үткәрә, я бөтенләй тыя. Әлеге тыюлар «Әңгәмә» мөхәррирен аңа каршы котырта. Ул Петербург руханилар академиясе конференциясенә үз цензоры өстеннән әдәпсез һәм рәнҗетә торган протест җибәрә. Академия, намусны мыскыллаган өчен судка шикаять итү хокукын аңа калдырып, Феодорга шуның күчермәсен юллый, әмма Александр Бухарев бу алымга мөрәҗәгать итми.

Ике ел чамасы узгач, "Йорт әңгәмәсе"ндә Феодорның «Хәзерге заманга мөнәсәбәттә православие турында» («О православии в отношении к современности») дигән хезмәтенә карата протестка охшаш тәнкыйть мәкаләләре басыла. Әмма бу мәкаләләр Феодорның цензурасы аша үтәргә тиеш булса да, ул аларга тыю салырга җөрьәт итми, бары тик «Ватан улы» («Сын отечества») басмасында аларга җавап бастыру белән чикләнә; шушы юл белән ул христианлыкның хәзерге тормышка мөнәсәбәтенә карашын ачыкларга һәм акыллы кешеләрнең игътибарын җәлеп итәргә өметләнә. «Йорт әңгәмәсе» мөхәррире үз журналында архимандрит Феодорның Апокалипсиска үз шәрехен бастыруын хәбәр итә.

Шуннан соң Александр Бухаревның әсәр кулъязмасы, җитәкчелек таләбе буенча, типографиядән алына һәм карап чыгу өчен тапшырыла, үзе исә 1861 елның апрелендә Переяславль Никита монастыре руханилары составына күчерелә (моннан берничә ел элек Бухарев бу күчерүне үзе сораган була). «Апокалипсис» өстендә эшләүне Александр Бухарев үз гомеренең төп бурычы дип саный һәм яшьлегеннән алып үлеменә кадәр шуның белән шөгыльләнә. Аның «Апокалипсисны тикшерү» («Исследования Апокалипсиса») дигән хезмәтен бастыруны тыю аны монахлыктан чыгу карарына китерә — «Ходай алдында гөнаһ кылмас өчен һәм Аның алдында монахлык таләп иткән берсүзсез буйсыну антын мәкерле бозучы булып чыкмас өчен», әмма шул ук вакытта «әхлакый йокыга китәргә» дә теләмичә. 1862 елның 20 июлендә ул Изге Синодка дәрәҗәсен калдыру турында үтенеч җибәрә, ә 1862 елның 6 сентябрендә императорга Апокалипсис турындагы хезмәткә салынган тыюны гамәлдән чыгаруны сорап яза, әмма кире кагу ала. 1862 елның 22 октябрендә Владимир руханилар консисториясе Бухаревка 3 айлык нәсыйхәт бирү турында карар чыгара. Ниһаять, 1863 елның 25 июнендә Изге Синод, магистр исеменнән һәм монах булып торган епархияләрдә яшәү хокукыннан мәхрүм итеп, аның дини һәм монахлык дәрәҗәсен алуга рөхсәт бирә. 1863 елның 31 июлендә, иҗат өчен зуррак ирек алырга өметләнеп, Александр Бухарев дәрәҗәне калдыруга һәм бөтен исемнәрдән баш тартуны имзалый.

Шуннан соң озак та үтми, 1863 елның 16 августында, Переславль алпавытының кызы А. С. Родышевскаяга өйләнә (1922 елның 9 декабрендә вафат була). Тверь, Ростов һәм Переславль-Залесский шәһәрләрендә 8 елга якын хәерчелектә гомер кичерә. Бертуктаусыз эшләгән әсәрләре өчен алынган әһәмиятсез гонорар, шулай ук дусларының тыйнак ярдәме аның бердәнбер яшәү чыганагы булып тора. Аңа ярдәм иткән затлар арасында митрополит Филарет та була. Хезмәт, мохтаҗлык һәм авырулардан хәле беткән Александр Матвеевич Бухарев 1871 елның 2 апрелендә туберкулёздан вафат була. Переславль-Залесскийның Борисоглебск зиратында җирләнгән, кабере югалган.

• О втором псалме («Прибавление к изданию Творений Святых отцев», кн.8) — 1849 елда аноним рәвештә чыга^[8]
• О принципах или началах в делах житейских и гражданских. — СПб., 1858;
• О картине Иванова «Явление Христа народу». — СПб., 1859;
• О православии в отношении к современности, в разных статьях архимандрита Феодора. — М.: Странник, 1860. — 334 с.
• Несколько статей о святом апостоле Павле Архивная копия от 19 гыйнвар 2017 на Wayback Machine. — СПб., 1860;
• Три письма Н. В. Гоголю. — СПб., 1860;
• О Новом Завете Господа нашего Иисуса Христа. — СПб., 1861;
• Изъяснение первой главы Книги Бытия о миротворении Архивная копия от 23 август 2020 на Wayback Machine. — СПб., 1862;
• Исследования о достоинстве, целости и происхождении 3-й Книги Ездры. — М., 1864;
• Письма о благодати св. таинств церкви православно-кафолической. — М., 1864;
• О подлинности и целости священных книг пророков: Исаии, Иеремии, Иезекииля и Даниила. — М.: А. И. Манухин, 1864. — 174 с.
• Св. пророк Даниил: Очерк его века, пророч. служения и свящ. кн. — М.: А. И. Манухин, 1864. — 190 с.
• Св. пророк Иезекииль. Очерк его времени, жизни и пророческой книги. — М., 1864;
• Св. пророк Иеремия. Очерк его времени, жизни и пророческой книги. — М., 1864;
• Св. пророк Исайя. Очерк его времени, пророческого служения и книги. — М., 1864;
• Печаль и радость, по слову Божию. — М.: А. И. Манухин, 1865. — 281 с.
• О современных духовных потребностях мысли и жизни, особенно русской