Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Асланбәк Хасбулатов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Хасбулатов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Асланбәк Имран улы Хасбулатов (рус. Асланбе́к Имра́нович Хасбула́тов; 24 ноябрь 1937, Грозный — 2 октябрь 2013, Грозный) — совет һәм Россия галиме, тарих фәннәре докторы, Чечен дәүләт университеты профессоры. Чечен-Ингуш АССРның атказанган фән эшлеклесе, Ингушетия Республикасының атказанган фән эшлеклесе[1].

Тормыш юлы

1937 елның 24 ноябрендә Грозный шәһәрендә туган[2]. 1944 елда гаиләсе белән бергә Казакъстанга депортацияләнә. Сөргендә Төньяк Казакъстан өлкәсенең Полудино авылында яши[2]. 1954 елда Полудино урта мәктәбен тәмамлый. Шул ук елда гаиләсе Алма-Атага күченә[1].

1955 елда С. М. Киров исемендәге Казакъстан дәүләт университетының тарих факультетына читтән торып укырга керә, 1956 елда университет каршындагы стадион төзелешендә күрсәткән хезмәте өчен көндезге бүлеккә күчерелә. 1960 елда тарих факультеты дипломын алып, ватанына кайта[2].

1960 елда Дагыстан дәүләт университеты аспирантурасына укырга керә. Гыйльми җитәкчесе профессор Рәсүл Магомед улы Магомедов була[1]. 1963 елда аспирантураны тәмамлаганнан соң, Чечен-Ингуш АССР Министрлар Советы каршындагы Тарих, тел һәм әдәбият фәнни-тикшеренү институтына эшкә күчә[2]. 1964 елда «Чечен-Ингушетиядә 1905–1907 еллардагы революция» темасына кандидатлык диссертациясен яклый[1].

1964 елда Чечен-Ингуш дәүләт педагогика институтының тарих-филология факультеты тарих кафедрасы өлкән укытучысы, 1967 елда доценты була[1]. 1969 елда институтны үзгәртеп кору нәтиҗәсендә мөстәкыйль тарих факультеты оештырыла, аны Хасбулатов җитәкли. Ул факультет деканы вазифасын 1997 елга кадәр били[2].

1996—2001 елларда университет проректоры, 2001 елдан — Россия фәннәр академиясенең Хамзат Ибраһимов исемендәге Комплекслы фәнни-тикшеренү институтының гуманитар тикшеренүләр бүлеге мөдире булып эшли[1]. Шул ук вакытта Чечен дәүләт университетының «Чечен халкы тарихы» кафедрасы белән җитәкчелек итә, Чечен педагогика институтының «Ватан тарихы» кафедрасы профессоры вазифасын башкара[2].

2011 елда «XIX гасырның икенче яртысы — XX гасыр башында Чечняның социаль-икътисади һәм сәяси торышы» темасына докторлык диссертациясен яклый[3].

2013 елның 2 октябрендә Грозныйда вафат була[1][2].

Фәнни эшчәнлеге

Хасбулатовның гыйльми кызыксынулары өлкәсе: XIX гасырның икенче яртысында һәм XX гасыр башында Чечняда һәм Ингушетиядә социаль-икътисади һәм сәяси үсешнең төрле аспектлары, революцион-азатлык хәрәкәте[1]. Соңгы елларда ул XIX гасырның 60—70 нче елларында Чечняда һәм Ингушетиядә территориаль-административ һәм аграр реформаларны, Грозный нефть сәнәгате районының калкуын, революциягә кадәрге чорда Чечняда һәм Ингушетиядә җиргә биләмә хокукын, Россиядә товар-акча мөнәсәбәтләре үсешенең 1917 елга кадәр Чечня һәм Ингушетия авыл хуҗалыгына йогынтысын өйрәнү белән шөгыльләнә[2].

Аның Чечня халыклары тарихына багышланган 200 дән артык басма хезмәте бар[4]. Шулардан 6 монография, коллектив хезмәтләрдәге бүлекләр, алдынгы фәнни журналлардагы мәкаләләр[3].

Бүләкләре һәм дәрәҗәләре

  • Чечен-Ингуш АССРның атказанган фән эшлеклесе;
  • Ингушетия Республикасының атказанган фән эшлеклесе;
  • «Мәгариф» номинациясендә «Чечен Республикасының Интеллектуаль үзәге» премиясе (2006)[5].

Гаиләсе

  • Әтисе — Имран Чуки улы, хуҗалык өлкәсендә җаваплы вазифаларда эшли;
  • әнисе — Жовзан Якуп кызы, хуҗабикә;
  • абыйсы — Ямлихан Хасбулатов (1935 елда туган), язучы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы, Чечен Республикасы Язучылар берлеге рәисе;
  • энесе — Руслан Хасбулатов (1942—2023), сәясәтче, галим һәм публицист, РФА әгъза-корреспонденты, Россия Федерациясе Югары Советының соңгы рәисе[6];
  • сеңлесе — Зулай Хасбулатова, тарих фәннәре докторы, этнограф, этнолог, Чечен дәүләт педагогика университеты профессоры[7].

Библиография

Монографияләре

  • Хасбулатов А. И. Чечено-Ингушетия накануне первой русской буржуазно-демократической революции. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1963. — 75 с.
  • Хасбулатов А. И. Борьба трудящихся Чечено-Ингушетии в первой революции, 1905—1907 гг.. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — 131 с.
  • Хасбулатов А. И. Чечено-Ингушетия накануне и в период первой русской революции 1905—1907 гг.. — Грозный, 1991. — 146 с.
  • Хасбулатов А. И. Развитие промышленности и формирование рабочего класса в Чечено-Ингушетии (конец XIX — нач. XX в.). — М., 1994. — 80 с.
  • Хасбулатов А. И. Установление российской администрации в Чечне (II пол. XIX — нач. XX вв.). — М.: Изд-во «Русь», 2001. — 238 с.
  • Аграрные преобразования в Чечне и Ингушетии и их последствия (XIX — начало XX века). — М.: МГОУ, 2006. — 276 с. — ISBN 5701709574.

Коллектив хезмәтләр

  • Хасбулатов А. И., Мужев Ф. И., Фирстов И. И. и др. Мордовия в годы первой русской революции: исторический очерк, Выпуски 1—6. — Нальчик: Кабардино-Балкарское книжное издательство, 1961. — 264 с.

Хәтер

2015 елның 26 ноябрендә Чечен дәүләт университетында Асланбәк Хасбулатов исемендәге лекцияләр залын ачу тантанасы була[8]. Шул ук көнне университетта А. И. Хасбулатовны искә алуга багышланган «XIX—XX гасырларда Россия һәм Төньяк Кавказ халыклары: социаль-икътисади, сәяси һәм мәдәни хезмәттәшлек тәҗрибәсе» бөтенроссия фәнни-гамәли конференциясе уза[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Хасбулатов Асланбек Имранович — Персоналии. Govzalla.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Асланбек Хасбулатов был ученым с мировым именем. ИА «Грозный-информ» (3 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Хасбулатов Асланбек Имранович — Диссертации. Famous-Scientists.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 А. И. Хасбулатов: человек науки. Белорусский государственный университет. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  5. ↑ Жизнь, отданная науке. ИА «Грозный-информ» (28 ноябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  6. ↑ Умер последний председатель Верховного совета РСФСР Хасбулатов. ТАСС (3 гыйнвар 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  7. ↑ Её призвание — наука. Вести Чеченской Республики (9 февраль 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
  8. ↑ В ЧГУ открыли лекционный зал им. Асланбека Хасбулатова. ИА «Грозный-информ» (26 ноябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр