Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Ада Йонат

А́да Йо́нат (яһүд. עדה יונת; кыз фамилиясе Лифшиц; 22 июнь 1939, Котдус, Израиль — 31 август 2026, Израиль) — Израиль галиме, биохимик, кристаллограф, структур биология өлкәсендә белгеч. Рибосоманың төзелешен һәм функциясен тикшергән өчен Венкатраман Рамакришнан һәм Томас Стейц белән берлектә химия буенча 2009 елгы Нобель премиясе лауреаты[4].

Тормыш юлы

1939 елның 22 июнендә Иерусалимда 1933 елда Мандат астындагы Палестинага күчеп килгән Польшаның Здуньская-Воля шәһәре кешеләре Гиллель һәм Эстер Лифшицлар гаиләсендә туган. Әтисенең кечкенә яшелчә кибете була, әмма ул хроник авырулардан интегә һәм кызына унбер яшь тулганда вафат була, шуннан соң гаилә авыр матди хәлгә тарый һәм Тель-Авивка күчеп китә[5].

Урта белемне Тель-Авивтагы «Тихон Хадаш» гимназиясендә ала, шуннан соң Израиль Оборона армиясенең медицина корпусы сафларында мәҗбүри хезмәт үтә. 1959 елда Иерусалимдагы Яһүд университетына укырга керә, анда 1962 елда химия буенча бакалавриатны, ә 1964 елда биохимия һәм биофизика буенча магистратураны тәмамлый. 1968 елда Вейцман исемендәге институтта «рентгеноструктур анализ» белгечлеге буенча фәлсәфә докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый[6].

1969 елдан 1970 елга кадәр АКШта Карнеги — Меллон университетында һәм Массачусетс технология институтында постдокторантура уза. 1970 елда Израильгә кайта һәм Вейцман исемендәге институтта илдә беренче аксым кристаллографиясе лабораториясенә нигез сала[7].

1986 елдан 2004 елга кадәр параллель рәвештә Гамбургтагы DESY синхротрон үзәге каршындагы Макс Планк җәмгыятенең тикшеренү төркемен җитәкли. 1988 елда Вейцман исемендәге институтның структур биология профессоры исемендә раслана. 1988 елдан 2004 елга кадәр Джозеф һәм Сейл Мейзер исемендәге Структур биология үзәге белән җитәкчелек итә, ә 1989 елдан Реховоттагы Вейцман исемендәге институт каршындагы Хелен һәм Милтон Киммельман исемендәге Биомолекуляр структуралар һәм механизмнар үзәге директоры вазыйфасын били[7].

2026 елның 31 августында Реховотта 87 яшендә вафат була[8].

Фәнни эшчәнлеге

Тикшеренүләре генетик мәгълүмат трансляциясен һәм полипептид чылбырлар синтезын тормышка ашыручы күзәнәк рибонуклеопротеид комплексы — рибосоманың киңлек структурасын һәм эшләве механизмнарын ачыклауга багышланган. 1970-нче еллар ахырында каты тышкы мохит шартларында күзәнәк эчендәге структураларның тотрыклылыгын сакларга сәләтле экстремофил микроорганизмнарның биологик материалын кулланып рибосома субберәмлекләре кристалларын алу мөмкинлеге турында гипотеза тәкъдим итә[9].

1980 елда дөнья тәҗрибәсендә беренче тапкыр термофил Bacillus stearothermophilus бактериясе рибосомасының зур 50S-субберәмлегенең өч үлчәмле кристалларын ала. Синхротрон рентген нурланышының интенсив бәйләме тәэсирендә үрнәкләрнең радиацион зыян күрүен булдырмау өчен, 100 кельвин (-185 °C) тирәсе температурада криобиокристаллография ысулын эшләп чыгара, ул соңрак структур биологиянең гомумкабул ителгән стандартына әверелә[10].

2000 һәм 2001 елларда кече 30S һәм зур 50S рибосома субберәмлекләренең киңлек атом структураларын бастырып чыгара, шулай ук антибиотикларның бактерияләр рибосомасының функциональ үзәкләре белән бәйләнүенең молекуляр механизмнарын тасвирлый, бу исә юнәлешле тәэсир итүче антибактериаль препаратларның рациональ дизайны өчен база формалаштыра[11].

Укыту эшчәнлеге

Вейцман исемендәге институт каршындагы Файнберг исемендәге Югары табигый фәннәр мәктәбендә педагогик эшчәнлек алып бара, биополимерлар кристаллографиясе һәм структур биология юнәлешләре буенча магистрлар, докторантлар һәм постдокторантура тикшеренүчеләрен әзерләү белән җитәкчелек итә. Европа, Төньяк Америка, Кытай һәм Япониянең университетларында һәм халыкара тикшеренү үзәкләрендә лекцияләр укый[6].

Иҗтимагый эшчәнлеге

2016 елның июнендә бер төркем Нобель премиясе лауреатларының «Greenpeace» халыкара оешмасына, Берләшкән Милләтләр Оешмасына һәм дөнья илләре хөкүмәтләренә авыл хуҗалыгы культураларының генетик модификацияләнгән сортларын, шул исәптән А провитамины белән баетылган «алтын дөге»не кертүгә комачаулауны туктату чакыруы белән язылган ачык хатына кул куя[12].

2023 елның августында академик җәмәгатьчелек вәкилләренең хакимият тарафыннан тәкъдим ителгән хөкем реформасына каршы Израильнең Югары гаделлек судына юлланган күмәк мөрәҗәгатен хуплый[13].

Фәнни хезмәтләре

  • Yonath A., Müssig J., Tesche B., Lorenz S., Erdmann V. A., Wittmann H. G. Crystallization of the large ribosomal subunits from Bacillus stearothermophilus // Biochemical and Biophysical Research Communications. — 1980. — Vol. 93, no. 1. — P. 257—263[14];
  • Yonath A., Frolow F., Shoham M., Hope H., Cesari M., Müssig J., Erdmann V. A., Wittmann H. G. Characterization of crystals of small ribosomal subunits // Science. — 1988. — Vol. 240, no. 4851. — P. 448—454[15];
  • Schluenzen F., Tocilj A., Zarivach R., Harms J., Gluehmann M., Janell D., Bashan A., Bartels H., Agmon I., Franceschi F., Yonath A. Structure of functionally activated small ribosomal subunit at 3.3 Å resolution // Cell. — 2000. — Vol. 102, no. 5. — P. 615—623[16];
  • Harms J., Schluenzen F., Zarivach R., Bashan A., Bartels H., Agmon I., Yonath A. High resolution structure of the large ribosomal subunit from a deinococcus radiodurans // Cell. — 2001. — Vol. 107, no. 5. — P. 679—688[17];
  • Yonath A. Ribosome, an ancient engine // Cellular and Molecular Life Sciences. — 2002. — Vol. 59, no. 10. — P. 1657—1666[18];
  • Yonath A. Hibernating bears, antibiotics, and the evolving ribosome // Angewandte Chemie International Edition. — 2010. — Vol. 49, no. 26. — P. 4340—4354[19].

Публицистика һәм популяр фәнни басмалар

Структур биологияне популярлаштыруга, рибосоманың өч үлчәмле структурасын билгеләү тарихына һәм хатын-кызларның фундаменталь фәнгә интеграцияләнүе проблемаларына багышланган очерклар, мемуар материаллар һәм мәкаләләр бастырып чыгара[5][20].

Бүләкләре

  • Израиль премиясе;
  • Харви премиясе;
  • Киото премиясе;
  • Химия буенча Вольф премиясе;
  • EMET премиясе;
  • «Фәндәге хатын-кызлар өчен» Л’Ореаль — ЮНЕСКО премиясе;
  • Альберт Эйнштейн премиясе;
  • Химия буенча Нобель премиясе;
  • Вильгельм Экснер медале;
  • Мари Кюри медале[21].

Хәтер

Иерусалимдагы Блумфильд исемендәге Фән музеенда Ада Йонат лабораториясе тарафыннан рибосомаларның киңлек структурасын тикшерүгә багышланган даими интерактив экспозицияләр эшли. Вейцман исемендәге институтта ел саен структур биология өлкәсендә яшь тикшеренүчеләр өчен халыкара мемориаль фәнни семинарлар һәм стипендия программалары үткәрелә[9].

Гаиләсе

Кызы — Хагит Йонат, Рамат-Гандагы Хаим Шиба исемендәге Медицина үзәгенең табиб-генетигы. Оныгы — Ноа Йонат. Бертуганы — Рут Розен, педагог[5].

Искәрмәләр

  1. ↑ Ada E. Yonath // FemBio-Datenbank (нем.)
  2. ↑ Ada E. Yonath // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. ↑ NNDB (ингл.) — 2002.
  4. ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2009 (ингл.). Nobel Prize Outreach AB (7 октябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Ada E. Yonath. Ada E. Yonath – Biographical (ингл.). Nobel Prize Outreach AB (7 октябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 Yonath, Ada (ингл.). American Institute of Physics (1 гыйнвар 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  7. ↑ 1 2 Kara Rogers. Ada Yonath (ингл.). Encyclopædia Britannica (8 октябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  8. ↑ Prof. Ada Yonath, Nobel Laureate and a Model of Scientific Perseverance, Has Passed Away (ингл.). Weizmann Institute of Science (31 август 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  9. ↑ 1 2 “To Understand the Principles of Life”: The Journey of Prof. Ada Yonath from Ribosomes to the Nobel Prize (ингл.). American Committee for the Weizmann Institute of Science (1 апрель 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  10. ↑ EMBL supports the 'impossible': Mapping the ribosome (ингл.). European Molecular Biology Laboratory (8 ноябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  11. ↑ Ada E. Yonath – Facts (ингл.). Nobel Prize Outreach AB (7 октябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  12. ↑ Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) (ингл.). Support Precision Agriculture (29 июнь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  13. ↑ Нобелевский лауреат против Нетаньяху: «Если бы он мог, он стал бы диктатором» (рус.). STMEGI (15 август 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  14. ↑ Crystallization of the large ribosomal subunits from Bacillus stearothermophilus (ингл.). ScienceDirect (13 март 1980). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  15. ↑ Characterization of crystals of small ribosomal subunits (ингл.). Science (22 апрель 1988). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  16. ↑ Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution (ингл.). Cell (1 сентябрь 2000). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  17. ↑ High Resolution Structure of the Large Ribosomal Subunit from a Deinococcus radiodurans (ингл.). Cell (30 ноябрь 2001). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  18. ↑ Ribosome, an ancient engine (ингл.). Springer (1 октябрь 2002). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  19. ↑ Hibernating Bears, Antibiotics, and the Evolving Ribosome (Nobel Lecture) (ингл.). Wiley (18 июнь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  20. ↑ An Interview with Ada Yonath (ингл.). Lindau Nobel Laureate Meetings (20 июль 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  21. ↑ Ada Yonath (ингл.). Nobel Prize Outreach AB (1 апрель 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Drenth J. Principles of Protein X-ray Crystallography. — New York: Springer, 2007. — 332 с. — ISBN 978-0-387-33334-2.;
  • Noller H. F. Ribosomes and Protein Synthesis: A Practical Approach. — Oxford: Oxford University Press, 2001. — 288 с. — ISBN 978-0-19-963784-3.;
  • Ramakrishnan V. Gene Machine: The Race to Decipher the Secrets of the Ribosome. — New York: Basic Books, 2018. — 288 с. — ISBN 978-0-465-09322-9..

Сылтамалар

Искәрмәләр

Төркемнәр