Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Вахит Юныс

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Юнысов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Вахит Юныс (Вахит Закир улы Юнысов; 20 октябрь 1930, Исергәп, Татарстан АССР) — СССР һәм Россия татар язучысы һәм публицист, СССРның тышкы икътисади һәм дипломатик хезмәткәре. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы[1][2].

Тәрҗемәи хәле

Вахит Юныс 1930 елның 20 октябрендә Татарстан АССРның Баулы районы Исергәп авылында игенчеләр гаиләсендә туа. Ун яшендә әтисез кала. Исергәптә җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Бөгелмә педагогия училищесының дүртьеллык программасын өч елда, Бөгелмә укытучылар институтының икееллык программасын бер елда үзләштерә[2].

1951 елда Шөгер урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли башлый, тарих, логика һәм психологиядән дә дәресләр алып бара. Соңрак Баулы районы мәгариф бүлегендә һәм кичке мәктәптә эшли. 1953 елда СССР Тышкы эшләр министрлыгының Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтына укырга керә һәм аны 1959 елда тәмамлый. 1973 елда СССР Дәүләт планы каршындагы Югары икътисад курсларында белем ала[2][1].

Институтны тәмамлагач, 35 ел дәвамында СССРның тышкы икътисади элемтәләр системасында, Гыйрак, Мисыр, Әфганстан һәм Сүриядәге совет вәкиллекләрендә эшли. Икътисади киңәшмәләрдә һәм дәүләтара сөйләшүләрдә эксперт буларак катнаша, хезмәт сәфәрләре белән Азия, Африка һәм башка төбәкләрдәге илләрдә була[2]. 1990—1991 елларда Сүриянең Әс-Сәүрә шәһәрендә совет сәүдә вәкиллеге һәм генераль консуллык линиясе буенча эшләве аның Марсель Галиевка язган хатларында да теркәлә[3].

1992 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы була. Татар ПЕН-үзәгендә халыкара элемтәләр секретаре вазифасын башкара. 1996 елда Мексикада узган 63 нче Халыкара ПЕН конгрессында татар мәдәнияте һәм әдәбияты турында инглиз телендә доклад ясый[2].

1997 елдан Мәскәү татар милли-мәдәни автономиясенең «Татарские новости» газеты белән хезмәттәшлек итә, сәяси күзәтүче, редакция коллегиясе әгъзасы һәм баш мөхәррир урынбасары булып эшли[2][1].

2006 елның 15 октябрендә Мәскәүдә вафат була. Исергәп авылы зиратында җирләнгән[1][2].

Иҗаты

Вахит Юныс шигырьләр, фельетоннар һәм мәкаләләрне мәктәптә һәм Бөгелмәдә укыган елларында ук яза башлый. Аерым текстлары Баулы район матбугатында басыла. Аның даими әдәби-публицистик эшчәнлеге 1980 еллар ахырында активлаша. 1987 елдан хикәяләре, публицистик мәкаләләре, әдәби-тәнкыйть күзәтүләре һәм татар мәдәнияте турындагы язмалары татар, рус һәм инглиз телләрендә басыла[2][4].

Чит илләрдә хезмәт иткәндә ул көндәлекләр алып бара, җирле халыкларның көнкүреше, мәдәнияте һәм иҗтимагый тормышы турында язмалар туплый. Бу материаллар сәяхәтнамә, очерк, хикәя һәм публицистик мәкаләләренә нигез була. 1989 елдан чит илләрдән «Татарстан яшьләре», «Шәһри Казан» һәм башка Татарстан басмаларына даими материаллар җибәрә[2]. Сүриядән 1991 елда язган хатларында «Өзелмәгән әфлисуннар» күзәтүен матбугатка тәкъдим итүен, юлъязмалар, очерклар, күзәтүләр һәм эсселар язуын хәбәр итә[3].

Вахит Юныс берничә ел дәвамында татар авылларында халык җырларын һәм риваятьләрен язып ала. Аның публицистикасында чит илләрнең иҗтимагый һәм мәдәни тормышы, татар мәдәни мирасы, милли матбугат һәм тел мәсьәләләре карала. Региональ рәсми чыганак мәгълүматы буенча, ул Россия, Татарстан һәм чит ил басмаларында 350 дән артык хезмәт бастыра[4].

«6000 көн чит илләрдә»

Вахит Юнысның төп китабы, «6000 көн чит илләрдә», 2000 елда Татарстан китап нәшриятында 3000 данә тираж белән татар телендә чыга. Җыентыкка сәяхәтнамәләр, публицистика һәм хикәяләр кертелгән[2][1]. Китапта авторның чит илләрдәге хезмәте вакытында тупланган күзәтүләре белән бергә 1930—1940 еллардагы авыл тормышына һәм 1990 еллардагы Россия чынбарлыгына караган язмалар да урын алган[4].

Сайланма басмалары

  • «Давыллы диңгездә бер имин утрау» — публицистик мәкалә, «Татарстан яшьләре» (1992, 18 гыйнвар);
  • «Русиядә беренче тапкыр» — мәкалә, «Татарстан яшьләре» (2000, 8 июль);
  • «Бәхет һәм тәхет» — әдәби-тәнкыйть мәкаләсе, «Мәдәни җомга» (2000, 4 август);
  • «Фәрит Сабиров һәм Гегель» — романнан өзек, «Идел» журналы (2000, № 9);
  • «Ибрай абзый „кардиуны“» — әсәрдән өзек, «Казан утлары» журналы (2000, № 10);
  • «6000 көн чит илләрдә» — сәяхәтнамә, публицистика һәм хикәяләр җыентыгы (Казан, 2000)[2].

Вахит Юнысның «Шайтан бар ул, бар!..» хикәясе 2025 елда «Мәдәни җомга» газетының электрон басмасында яңадан басыла[5].

Хөрмәтләү

2013 елның 21 февралендә Исергәп авылы мәктәбендә язучы бертуганнар Миргазиян һәм Вахит Юнысовларга багышланган музей ачыла[2].

2025 елда, Вахит Юнысның тууына 95 ел тулу уңаеннан, Баулы районы китапханәләрендә аның тормышы һәм иҗатына багышланган чаралар һәм китап күргәзмәләре үткәрелгән[6].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Юнус (Юнусов) Вахит Закирович (рус.). Tatarica. Татар энциклопедиясе. Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Юнусов Вахит Закирович = Юныс Вахит Закир улы. Баулы үзәкләштерелгән китапханәләр системасы. Татарстан Республикасы Баулы муниципаль районының Үзәкләштерелгән китапханәләр системасы (28 октябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 Галиев М. Вахит Юныс хатлары. Казан утлары. «Татмедиа» акционерлык җәмгыяте (25 декабрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Захаров А. Ю. Вахит Юнусов: «Сохранить духовные образцы культурного наследия татарского народа» (рус.). Баулы муниципаль районы. Татарстан Республикасының муниципаль берәмлекләре порталы (10 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  5. ↑ Вахит Юныс: «Шайтан бар ул, бар!..» Мәдәни җомга. «Татмедиа» акционерлык җәмгыяте (13 февраль 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  6. ↑ Халилова Г. Слово о Вахит Юнысе (рус.). Баулы үзәкләштерелгән китапханәләр системасы. Татарстан Республикасы Баулы муниципаль районының Үзәкләштерелгән китапханәләр системасы (30 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек [тат.] / төзүчеләр Р. Н. Даутов, Р. Ф. Рахмани. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009. — Т. 2. — С. 700—701.;
  • Вәлиев Р. (2000). «Гомерлек мосафир». Казан утлары: 108—109..

Төркемнәр