Гали Рәхим

Гали Рәхим 1892 елның 4 ноябрендә Казанда сәүдәгәр гаиләсендә туа. Өйдә ялланган укытучылардан русча белем ала, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә укый. 1913 елда Казан сәүдә училищесын тәмамлап, Мәскәү сәүдә институтына керә. Әдәбият, тарих һәм сәнгать белән кызыксына, гарәп, фарсы һәм төрек телләрен мөстәкыйль өйрәнә^[3]. 1917 елда әтисе вафат булгач, укуын калдырып, Казанга кайта^[3].

1917 елгы Февраль инкыйлабыннан соң татар милли хәрәкәте матбугаты белән хезмәттәшлек итә, «Корылтай» һәм аның дәвамчысы «Алтай» газеталары өчен яза. Сәяси партияләрдә әгъза булып тормый^[3].

1919—1921 елларда педагогика һәм хәрби-сәяси курсларда, 1921—1922 елларда Шәрекъ академиясендә төрки-татар әдәбияты тарихын һәм татар фольклорын укыта. 1922 елдан Шәрекъ педагогия институтының төрки-татар әдәбиятлары кафедрасында эшли, 1927 елда доцент була һәм 1930 елга кадәр борынгы татар әдәбияты тарихы белән халык авыз иҗатыннан лекцияләр укый^[3][2].

Казан университеты каршындагы Тарих, этнография һәм археология җәмгыятенең, Татарстан Мәгариф халык комиссариаты каршындагы Гыйльми үзәкнең һәм Татарстанны өйрәнү җәмгыятенең әгъзасы була. 1926—1930 елларда Татарстанны өйрәнү җәмгыятенең гыйльми сәркатибе вазифасын башкара. 1930—1931 елларда Казан икътисад фәнни-тикшеренү институтының татар теле һәм әдәбияты кабинетында сәркатип, Казан дәүләт университетының фәнни китапханәсендәге сирәк кулъязмалар бүлегендә гыйльми консультант булып эшли^[3]. 1934 елдан университет китапханәсенең кулъязмалар бүлегендә яңадан консультант була, 1936—1938 елларда Казан дәүләт банкында хезмәт итә^[2].

Гали Рәхимнең беренче китабы, физик география, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы турында рус телендәге чыганакларга таянып язылган, рәсемнәр белән бизәлгән «Җир йөзе» хезмәте, 1909 елда басыла^[3].

1913—1915 елларда «Ак юл» журналында «Бикчәнтәй угылы» тәхәллүсе белән балалар өчен хикәяләр һәм әкиятләр бастыра. Алар арасында «Үги кыз», «Гөлчәчәк», «Камыр батыр», «Алдар таз», «Алты аяклы айгыр», «Габдерәшит бабай» әсәрләре була. Бу текстларның күбесе 1919—1921 елларда «Балалар күңеле» сериясендә аерым китаплар һәм җыентыклар булып чыга, бер өлеше башлангыч сыйныф дәреслекләренә кертелә. 1919 елгы «Җылан мөгезе һәм балаларга махсус башка хикәяләр» җыентыгына унбер хикәя туплана^[3][1].

Шул ук чорда «Аң» журналында өлкәннәр өчен «Галия», «Исемсез хикәя», «Сабирҗан хәзрәт» әсәрләрен бастыра. «Дача кайгысы» исемле ике пәрдәле комедиясе 1914 елда «Сәйяр» труппасы тарафыннан «Шәрекъ клубы» сәхнәсендә куела. «Җанвар» пьесасы 1918 елда сәхнәләштерелә, 1919 елда китап булып чыга^[3].

«Идел» лирик повестенда шәһәр тормышыннан читләшеп, Идел буендагы ялгыз йортта яшәгән татар зыялысының уйлары, мәхәббәт һәм Беренче бөтендөнья сугышы белән бәйле кичерешләре тасвирлана. Әсәр 1923 елда Казанда «Татпечать» нәшриятында 3000 данә тираж белән аерым китап булып басыла^[3][4]. Повесть совет чорындагы рәсми тәнкыйтьтә сыйнфыйлык һәм пролеткульт принципларына туры килмәүдә гаепләнә. Шуннан соң Рәхим проза язудан читләшеп, төп игътибарын әдәбият тарихына, фольклористикага, тел белеменә һәм археографиягә юнәлтә^[3].

1913—1914 елларда «Тукаев — халык шагыйре» һәм «Халык әдәбиятымызга бер караш» мәкаләләрен бастыра. Соңрак Галимҗан Ибраһимов, Һади Такташ, Газиз Гобәйдуллин, Каюм Насыйри, Галиәсгар Камал, Мәҗит Гафури һәм башка авторларның иҗатын һәм биографиясен өйрәнә^[3][2].

1920 елларда Рәхим халык авыз иҗаты әсәрләрен җыю һәм анализлау методикасын, сәнгать белән фольклор арасындагы бәйләнешне, сәнгатьнең килеп чыгышы турындагы карашларны, әдәби иҗат теориясе һәм психологиясен өйрәнә. Газиз Гобәйдуллин белән бергә «Татар әдәбияты тарихы өчен материаллар җыю юлында бер тәҗрибә: борынгы дәвер. I бүлек» (1923), «Татар әдәбияты тарихы: феодализм дәвере» (1925) һәм «Татар әдәбияты тарихы: борынгы дәвер» (1927) хезмәтләрен әзерли. Авторлар төрки-татар халыклары тарихын, фольклорын һәм кулъязма истәлекләрен туплау, тасвирлау һәм тикшерү принципларын системалаштыралар^[2].

Фольклор экспедицияләрендә катнаша, җырлар, мәкальләр, әйтемнәр, ышанулар, төш юраулар һәм сөйләм үрнәкләре туплый. Аның 1922—1925 елларда укыган «Казан татарлары фольклоры» лекцияләре кулъязмада саклана. Әлеге материаллар татарларның көндәлек мәдәниятен һәм әдәп кагыйдәләрен өйрәнгән хәзерге тикшеренүләрдә чыганак буларак кулланыла^[6].

Тарих һәм археография өлкәсендә татар елъязмалары, Идел буе Болгар дәүләте тарихы, Орхон язмалары, борынгы төрки әдәбият, суфичылык, эпиграфика һәм татар авылларын монографик өйрәнү мәсьәләләре белән шөгыльләнә. «Новые списки татарских летописей» кулъязмасы 1930 елда нәшриятка әзерләнә. «Авылны өйрәнү» хезмәтендә татар авылын тарих, хуҗалык, этнография, тел һәм фольклор ягыннан комплекслы тасвирлау программасы тәкъдим ителә^[7].

Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты Язма мирас үзәгендә Гали Рәхимнең 18 нче шәхси фонды саклана. Фонд 1922—1932 елларга караган 73 саклау берәмлегеннән тора. Анда «Татар әдәбияты тарихы» хезмәтенең корректура битләре, борынгы һәм яңа татар әдәбияты буенча лекцияләр, «Казан татарлары фольклоры» курсы, татар елъязмалары, эпиграфика, Орхон язмалары, суфичылык, Болгар тарихы һәм аерым язучылар турында кулъязмалар бар^[7].

Фондта татар мәкальләренең 146 битлек картотекасы һәм фольклор, мәкальләр, табышмаклар, мәзәкләр, халык теле, сәнгать теориясе һәм психологиясе буенча 243 битлек библиографик картотека да саклана^[7].

• «Җир йөзе» — фәнни-популяр хезмәт (1909);
• «Дача кайгысы» — комедия (1914);
• «Җанвар» — пьеса (1919);
• «Халык әдәбиятымызга бер караш: җырлар» (1919);
• «Шәрекъ шагыйрьләре» — тәрҗемәләр җыентыгы (1919);
• «Идел» — повесть (1923);
• «Татар әдәбияты тарихы өчен материаллар җыю юлында бер тәҗрибә: борынгы дәвер. I бүлек» — Газиз Гобәйдуллин белән берлектә (1923);
• «Татар әдәбияты тарихы: феодализм дәвере» (1925);
• «Утыз еллык хезмәт» (1925);
• «Беренче тюркология корылтае һәм аның тикшергән мәсьәләләре» (1926);
• «Каюм Насыйриның моңарчы басылмаган әсәрләре һәм йөзьеллык бәйрәм материаллары» (1926);
• «Татар әдәбияты тарихы: борынгы дәвер. II бүлек» — Газиз Гобәйдуллин белән берлектә (1927);
• «Авылны өйрәнү: татар авылларын монография ысулы белән өйрәнү өчен җентекле кулланма-программа» (1930);
• «Сайланма әсәрләр» (2004)^[3][1].