Гангут диңгез сугышы

1714 елның язына Финляндиянең көньяк һәм үзәк өлешенең күпчелеге рус гаскәрләре тарафыннан яулап алына. Швеция контролендә булган Балтыйк диңгезенә Россиянең чыгу мәсьәләсен тулысынча хәл итү өчен, швед флотын тар-мар итү таләп ителә^[2].

1714 елның июнь азагында генерал-адмирал граф Ф. М. Апраксин җитәкчелегендәге рус ишкәкле флоты (99 галера, скампавея һәм 15 меңлек десантлы ярдәмче судно) Гангутның көнчыгыш ярында (Тверминне култыгында) Абодагы рус гарнизонын көчәйтү өчен гаскәрләрне төшерү максатыннан туплана (Гангут борыныннан 100 км төньяк-көнбатышта). Рус корабларына юлны Густав Ваттранг җитәкчелегендәге швед флоты (15 линия корабы  [рус.] (тат., 3 фрегат, 2 бомбардир корабы һәм 9 галера) каплый^[3].

Пётр I тактик манёвр куллана: ул, бу ярымутрауның 2,5 километрлы муены аша, галераларның бер өлешен Гангуттан төньяктарак урнашкан районга күчерә^[4]. Бу ниятне тормышка ашыру өчен ул күчермә төзергә боера. Моны белгәч, Г. Ваттранг ярымутрауның төньяк ярына кораблар отряды (18 пушкалы «Элефант» прамы, 6 галера, 3 шхербот) җибәрә. Отрядны контр-адмирал Эреншёльд җитәкли. Вице-адмирал Лиллье җитәкчелегендәге икенче отрядны (8 линия корабы һәм 2 бомбардир корабы) ул рус флотының төп көчләренә һөҗүм итү өчен кулланырга карар итә.

Пётр мондый карарны көткән була һәм дошман көчләренең бүленүеннән файдалана. 26 июль (6 август) иртәсе җилсез була, шуның нәтиҗәсендә швед җилкәнле кораблары манёвр ясау мөмкинлеген югалта. Командор Матвей Змаевич җитәкчелегендәге рус флотының авангарды (20 кораб) швед корабларын урап үтеп, һәм аларның уты җитмәслек арада калып, алга үтә башлый. Аның артыннан икенче отряд (15 кораб) йөзә. Шулай итеп, күчермәгә ихтыяҗ калмый. Змаевич отряды Эреншёльд отрядын Лаккиссер утравы янында камап ала. Алга үткәндә «Конфай» галерасы (скампавея) сайга утыра, һәм 232 кеше шведлар тарафыннан әсирлеккә алына^[5].

Ваттранг, башка рус кораблары отрядлары да шул ук юл белән алга үтүләрен дәвам итәр дип уйлап, Лиллье отрядын кире чакырып ала, шулай итеп, яр буе фарватерын азат итә. Моннан файдаланып, Апраксин ишкәкле флотның төп көчләре белән яр буе фарватеры аша үзенең авангарды янына үтеп чыга. 27 июль (7 август) көнне 14 сәгатьтә 23 корабтан торган рус авангарды Эреншёльд отрядына һөҗүм итә. Ул үз корабларын, ике флангы да утрауларга терәлгән, бөгелгән сызык буенча тезгән була. Беренче ике һөҗүмне шведлар кораб туплары уты белән кире кайтара ала. Өченче һөҗүм швед отрядының фланг корабларына каршы ясала, бу дошманга артиллериядәге өстенлеген кулланырга мөмкинлек бирми. Тиздән алар абордажга алынып, яулап алына. Пётр I үзе дә абордаж һөҗүмендә  [рус.] (тат. катнашып, диңгезчеләргә батырлык һәм каһарманлык үрнәге күрсәтә. Каты сугыштан соң швед флагманы, «Элефант» прамы, бирелә. Эреншёльд отрядының барлык 10 корабы да яулап алына. Швед флоты көчләренең бер өлеше Аланд утрауларына китә.

Гангут ярымутравы янындагы җиңү рус регуляр флотының беренче зур җиңүе була. Ул аңа Фин һәм Ботния култыкларында ирекле хәрәкәт итү, Финляндиядәге рус гаскәрләренә нәтиҗәле ярдәм күрсәтү мөмкинлеген бирә. Гангут сугышында рус командованиесе шведларның линияле җилкәнле флоты белән көрәштә ишкәкле флотның өстенлеген кыю куллана, флот һәм коры җир гаскәрләре көчләренең үзара бәйләнешен оста оештыра, тактик хәл һәм һава торышы үзгәрешләренә карамастан, дошманның маневрын аңлый ала һәм аңа үз тактикасын тага. Шулай ук Гангут сугышы флот тарихында абордаж сугышы хәлиткеч роль уйнаган соңгы зур бәрелешләрнең берсе була.

Бу бәрелештә Пётр I вице-адмирал дәрәҗәсенә күтәрелә.

1714 елның сентябрендә Петербургта Гангут җиңүе уңаеннан тантаналар уза. Җиңүчеләр триумфаль капка астыннан уза, анда фил аркасына утырган бөркет сурәтләнгән була («Elefant» шведчадан «фил» дип тәрҗемә ителә). Биредә «Рус бөркете чебен тотмый» дип язылган^[6].

«Элефант» хәрби хәрәкәтләрдә башка катнашмый, Куян утравын төньяктан урап үтә торган Кронверк бугазында (хәзерге Артиллерия музее һәм Петропавловск крепосте арасында) башка трофей суднолар белән бергә тора. 1719 елда патша "Элефант"ны ремонтларга боера, 1724 елда — Кронверк гаване янында ярга чыгарырга һәм хәрби трофей буларак сакларга куша. Ләкин 1737 елга прам череп бетә, һәм аны утынга сүтәләр^[7].

Сугыш барышында шведлар арасыннан 361 кеше (9 офицер) һәлак була, 580 кеше әсирлеккә алына (шуларның 350 се яралы), калганнары әсирлеккә алына^[8].

Руслар арасыннан 127 кеше, шуларның — 8 штаб- һәм обер-офицер, 101 урядник һәм рядовой, 1 «хезмәт итмәүче», диңгезчеләрдән — 14 түбән дәрәҗәле чин^[9]. Яраланганнар 342 кеше була (берничә полктан алынган өзек-өзек мәгълүматлар буенча, 55 кешенең яралардан үлүе билгеле, шул исәптән бер обер-офицер)^[8]. Сугышта үлгән һәм яралардан һәлак булган офицерларның гомуми саны — 12 (аларның иң өлкәне — Рязань полкы полковнигы Иван Равенштейн)^[10].

• «Гангут» — рус флотының суга 1719 елда төшерелгән җилкәнле линия корабы;
• «Гангут» — рус флотының суга 1825 елда төшерелгән җилкәнле линия корабы;
• «Гангут» — рус флотының суга 1890 елда төшерелгән броненосец корабы;
• «Гангут» — рус һәм совет флотының суга 1911 елда төшерелгән линкоры;
• «Гангут» — 1886 елгы проектның су асты көймәләренең йөзеп йөри торган базасы — СССР һәм Россия флотының идарә итү карабы.

• Гангут һәм Гренгам янындагы җиңүләр (төрле елларда һәм бер көндә — Изге Пантелеймонны хәтерләү көнендә) истәлегенә Санкт-Петербургта Пантелеймон чиркәве төзелә. Хәзерге бинасы — 1735—1739 елларда, Анна Иоанновна заманында, төзелгән иске һәм таушалган чиркәү бинасы урынында. 1914 елда Император Россия хәрби-тарихи җәмгыяте башлангычы белән Пантелеймон чиркәве фасадына Гангут һәм Гренгам янында сугышкан полклар исемлеге язылган мәрмәр мемориал такталар беркетелә. (Чиркәү каршында, Пестель урамындагы 11 нче йортның алгы ягында шулай ук Бөек Ватан сугышы елларында Ханко оборонасы (Гангутның хәзерге атамасы) сакчылары хөрмәтенә истәлекле такта куелган)^[11].
• «Полтава» корабын һәйкәлнең уң ягында (Воскресенская яр буе, Чернышевский проспекты ачылышында, Санкт-Петербург шәһәре) Маврикий Бакуа гравюрасы буенча «БАТАЛІА БЛИЗЪ ГАНГУТА» барельефы беркетелгән.
• Җиңү хөрмәтенә «Гангут җиңүе өчен» медале булдырылган.
• Пантелеймон чиркәве бинасында Балтыйк диңгезендәге Пётр I галера һәм җилкәнле флотының сугышлары, Төньяк сугышында рус сугышчыларының батырлыгы һәм Бөек Ватан сугышы башында Ханко ярымутравын саклауда диңгезчеләрнең каһарманлыгын күрсәтә торган экспозиция ачыла.
• 1914 елда, Гангут сугышының 200 еллыгын билгеләп үткәндә, «Гангут янындагы диңгез сугышының 200 еллыгы истәлегенә» медале чыгарыла.
• Сугышның 200 еллыгын бәйрәм итү кысаларында Санкт-Петербург тәңкә сарае тарафыннан юбилей сумнары чыгара. Тиражы — 30,1 мең данә. Тиражның күпчелек өлеше юк ителә, бу исә сакланып калган тәңкәләрне сирәк очрый торганга әйләндерә^[12].
• 2007 елның 5 августында Петергофта (сарай-парк ансамбле) рус флотының 1700—1721 елларда Төньяк сугышында җиңүләренә багышланган бәйрәм уза. Ул «Гангут һәм Гренгам көне» дип атала^[13].

Тәңкәләрдә һәм почта маркаларында