Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе
Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе (Газ һәм электр, рус. Газ и электричество) — Казанда бельгиялеләр тарафыннан оештырылган акционерлык җәмгыяте (1897–1914 еллар). Тулы исеме — «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» (Gaz & Electricite de la ville de Kazan). Концессион килешү нигезендә электр станциясеннән һәм газ заводыннан файдалана, шәһәрдәге 5044 йортның 309 ын электр белән тәэмин итә (1899 ел өчен)[1].
Тарих
1896 елда Казанда беренче шәһәр электростанциясе төзелеше башлана[2]. Электростанция Театр мәйданында (хәзерге Ирек мәйданы) урнаша. Бельгияле «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» аноним җәмгыяте 1897 елда файдалануга тапшырылган станция белән концессион килешү нигезендә идарә итә[3].
Беренче Казан электростанциясе 60 ат көченә ия булган ике газ моторлы двигатель белән җиһазландырыла, аларның һәрберсе яктырткыч газында эшли. Соңрак станциянең куәте ун газ-моторлы, ике зур газ-генератор двигателе һәм нефть ягулыгында эшләгән ике дизель двигателе белән 1900 ат көченә кадәр арттырыла[2].
Казан шәһәренең электрлаштыру 1897 елда Зур Проломная урамыннан (хәзерге Бауман урамы) башлана. Башта шәһәр буенча 1400 шәмле ут фонарьлары булган өч йөздән артык багана урнаштырыла. 1897 елдан башлап электр энергиясе Казан почта-телеграф конторасына, хөкүмәт учреждениеләренә, театрга, дворян җыены бинасына һәм шәһәр үзәгендәге кайбер йортларга тоташтырыла[2].
Электр станциясенең двигательләре өчен газ башта Сукно бистәсе районында урнашкан заводтан газүткәргеч буенча килә, ул анда нефтьтән табыла. Соңрак газны антрациттан чыгара башлыйлар. Шәһәр хакимияте карары белән, антрацитны станциягә атларда китерелә торган агач күмере алыштыра[2].
1914 елның 3 мартында (18 февраль), концессион килешү нигезендә, Бельгиянең «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» аноним җәмгыяте электростанциясе Казан шәһәре идарәсе милкенә күчә[4].
1918 елда, миллиләштерүдән соң, беренче Казан электростанциясе «Кызыл заря» дип атала башлый[2]. Электростанция үз эшен 1926 елда туктата. 1930 ел ахырында Бельгия аноним җәмгыятенең элеккеге электростанциясе бинасында язу машиналар җитештерү буенча Казан фабрикасы эшли башлый.
Искәрмәләр
- ↑ В. А. Шагалов. «Газ һәм электр». tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 март 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 От первых ламп до энергосистемы: история Татэнергосбыта в лицах и событиях. ЭнергоНьюс (20 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 март 2026. Архивировано 24 гыйнвар 2026 года.
- ↑ Иностранный капитал 100 лет назад: бельгийский газ и трамваи — в Казани, английские нефтескважины — в Сюкеево. Реальное время (31 октябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 март 2026. Архивировано 21 март 2023 года.
- ↑ Иностранный капитал 100 лет назад. Реальное время (31 октябрь 2018). — «Архив документы, предоставленные Госкомитетом РТ по архивному делу, свидетельствуют о привлечении иностранного капитала в Казанскую губернию». Мөрәҗәгать итү датасы: 24 март 2026. Архивировано 21 март 2023 года.