Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Муса Акъегетзадә

Муса Акъегетзадә (Муса Акъегет; тат. Муса Акъегетзадә, төр. Musa Akyiğitzade; 3 декабрь 1864, Белински, Пенза губернасы) — татар язучысы, журналисты, педагогы, икътисадчысы һәм Госман империясенең дәүләт хезмәткәре. Татар әдәбият белемендә беренче татар реалистик романы дип саналган «Хисаметдин менла» (1886) әсәре авторы[1]. Госман империясендә рус теле һәм икътисад укыта, газетлар чыгара һәм административ вазифалар башкара. Истанбулдагы Сөләймания китапханәсе җитәкчесе (1918—1923)[2].

Тәрҗемәи хәле

Муса Акъегетзадә 1864 елның 3 (15) декабрендә Пенза губернасының Чамбар шәһәрендә чиновник Мөхәммәтҗан Акъегетев гаиләсендә туа[1]. Төрек энциклопедик басмалары 1865 елның 3 декабрен күрсәтә[3][2]. Аның бабасы Алтынбай Акъегетев 1812 елгы Ватан сугышында катнаша һәм күрсәткән батырлыгы өчен дворянлык ала[1].

Акъегетзадә башлангыч белемне Мочали авылының татар мәктәбендә ала, аннары Чамбардагы дүрт сыйныфлы рус мәктәбендә укый. 1884 елда Пенза гимназиясен тәмамлый. Гимназиядә француз телен өйрәнә. Рус, төрек, гарәп һәм фарсы телләрен дә белә. Мәскәү һәм Казан университетларына укырга керү омтылышлары уңышсыз тәмамлана[3].

1886 елда Акъегетзадә Кырымга күчә һәм Исмәгыйль Гаспралы чыгара торган «Тәрҗеман» газетында эшли[1]. 1888 елда Гаспралы киңәше буенча Истанбулга китә һәм «Мүлкия» гражданлык идарәсе мәктәбенә укырга керә, аны 1891 елда тәмамлый. 1892 елның гыйнварында хәрби училищеда рус теле һәм икътисад укытучысы итеп билгеләнә. Бер үк вакытта таможня ведомствосында хезмәт итә: башта Галатада, аннары Сиркәҗидә[3].

Яшь төрекләр инкыйлабыннан соң Акъегетзадә 1908 елда «Метин» (төр. Metin) иҗтимагый-сәяси һәм икътисади газетын чыгара. Аның чыгуы туктатылганнан соң, «Метин», «Фейз-и Хөррият» һәм «Тасвир-и Хыял» ябык газетларының берләшүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән "Өч газет"ны (төр. Üç Gazete, «Три газеты») чыгаруда катнаша[4]. Шул ук елда ул Йосыф Акчура тәкъдиме белән төзелгән Төрек җәмгыятенә нигез салучылар арасына керә[3].

1910 нчы елларда Акъегетзадә Госман империясенең төрле өлкәләрендә административ вазифалар башкара. Ул Гаделҗәвазда һәм Мамуретүлхәмиттә каймакам булып хезмәт итә, Измир, Хәлеб һәм Хомста күчемсез милекне исәпкә алу комиссияләрендә эшли, 1914 елда Чапакчур каймакамы итеп билгеләнә. 1916 елда авыр чирдән соң Истанбулга кайта[3][2].

Истанбулда Акъегетзадә тюрколог Николай Катановның Россиядә сатып алынган китап җыентыгын системалаштыруда һәм каталоглаштыруда катнаша[5]. 1918—1923 елларда ул берничә Истанбул кулъязма җыентыгы нигезендә оештырылган Сөләймания китапханәсенең беренче директоры була[2][5].

Акъегетзадәнең үлем датасы чыганакларда төрлечә китерелә. «Татар энциклопедиясе» 1923 елның 24 сентябрен күрсәтсә[1], TDV İslâm Ansiklopedisi һәм Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü — 1923 елның 6 сентябрен атый[3][2]. Истанбулның Ченгелкөй зиратында җирләнгән[3].

Әдәби иҗаты

1886 елда Казан университеты типографиясендә Акъегетзадәнең «Хисаметдин менла» романы басылып чыга. Аның төп герое — Истанбулда белем алган һәм ватанына кайткач, яңа методлы мәктәп ачкан яшь татар. Әсәрдә традицион һәм яңа белем бирү яклыларның каршылыгы, хатын-кызның хәле һәм хатын-кызларның белем алу хокукы карала[2].

«Хисаметдин менла» беренче татар реалистик романы дип санала. Анда салынган әдәби традицияләр Заһир Бигиев, Фатих Кәрими, Ризаэтдин Фәхретдин һәм Гаяз Исхакый иҗатында үстерелә[1]. Роман яңадан бастырыла һәм төрек теленә тәрҗемә ителә[3].

Журналистика

«Метин» газетында иҗтимагый-сәяси, икътисади һәм хәрби мәсьәләләр буенча материаллар басыла. Акъегетзадәнең икътисади география һәм Госман империясендәге сәнәгать һәм сәүдә торышы турындагы мәкаләләре зур урын алып тора. Басма 32 нче саннан соң туктатыла, аннары аның авторларының һәм нәширләренең бер өлеше «Өч газет» берләштерелгән газетында эшен дәвам итәләр[4].

Икътисади һәм иҗтимагый карашлары

«İktisat yahut İlm-i Servet: Âzâdegî-i Ticaret ve Usûl-i Himaye» хезмәтендә Акъегетзадә ирекле сәүдә һәм протекционизмны чагыштыра. Ул Госман сәнәгате үсешен яшь тармакларны вакытлыча дәүләт яклавы белән бәйли һәм икътисади яктан бәйле илләрдә ирекле сәүдә куллануны тәнкыйтьли. Тикшеренүчеләр аңа Фридрих Лист һәм француз икътисадчысы Поль Ковес идеяләренең йогынтысын билгеләп үтә[6][7].

Тарихнамәдә аның икътисади карашлары бертөрле генә бәяләнми. Кенан Демир Акъегетзадәне чагыштырырлык үсеш дәрәҗәсендәге илләр арасында ирекле сәүдәне рөхсәт иткән протекционизм тарафдары итеп тасвирлый[6]. Җумали Бозпынар Акъегетзадәне эзлекле яки уртача протекционист дип билгеләү аның ирекле сәүдәгә гомуми тугрылыгын һәм ул тәкъдим иткән саклау чараларының инструменталь характерын исәпкә алмый дип саный[8].

«Avrupa Medeniyetinin Esasına Bir Nazar» китабында Акъегетзадә ислам мәдәнияте һәм фәненең Европа цивилизациясе формалашуына йогынтысын карый һәм ислам һәм көнбатыш интеллектуаль традицияләрен чагыштыра[9].

Төп әсәрләре

  • «Хисаметдин менла» (Казан, 1886) — роман.
  • «Avrupa Medeniyetinin Esasına Bir Nazar» («Европа мәдәнияте нигезләренә бер караш»; Истанбул, 1897).
  • «İktisat yahut İlm-i Servet: Âzâdegî-i Ticaret ve Usûl-i Himaye» («Икътисад, яки Байлык турында фән: сәүдә иреге һәм протекционизм»; Истанбул, 1896).
  • «İlm-i İktisat veyahut İlm-i Servet» («Икътисад фәне, яки Байлык турында фән»; Истанбул, 1898) — хәрби училище өчен уку ярдәмлеге[3][10].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Миңнегулов Х. Ю. Акъегетзаде Муса (рус.). Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Uslu, Ayşen. Musa Akyiğitzade (төр.). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi (29 март 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Türkoğlu, İsmail. Mûsâ Akyiğitzâde (төр.). TDV İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 Şenel, Şennur (2018). «II. Meşrutiyet Dönemi'nde Yayınlanan Metin Gazetesi ve Gazetede Ele Alınan Başlıca Konular». Tarih Okulu Dergisi (33): 567—588. DOI:10.14225/Joh1233.
  5. ↑ 1 2 İnalcık, Gülcan (2020). «N. F. Katanov Kütüphanesi'nin Türkiye'ye Getirilişi». Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 7 (2): 361—376. DOI:10.16985/mtad.840623.
  6. ↑ 1 2 Demir, Kenan (2018). «Akyiğitzade Musa ve Himayecilik Düşüncesi». İş Ahlakı Dergisi 11 (2): 299—327. DOI:10.12711/tjbe.2018.11.2.0031.
  7. ↑ Karaoğlu, Ömer (2008). «Akyiğitzade Musa ve İlm-i İktisat». Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi (1): 1—21.
  8. ↑ Bozpınar, Cumali (2021). «Akyiğitzade Musa'nın İktisadi Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme». Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 23 (1): 20—35. DOI:10.33707/akuiibfd.766599.
  9. ↑ Pulat, Hayrettin (2018). «Namık Kemal ve Musa Akyiğitzade'nin İslam ve Batı Medeniyetlerine Bakışları». İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7 (4): 2591—2614. DOI:10.15869/itobiad.444132.
  10. ↑ Koyuncu, Derviş Tuğrul (2017). «Osmanlı'da Modern İktisadın İzinde 2 “İlm-i Servet Veyahud İlm-i İktisat”, Akyiğitzade Musa». Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 12 (2): 261—265.

Әдәбият

  • Гайнуллин М. Х. Татарская литература XIX века. — Казань, 1975.
  • Хадиуллина Г. Н. Экономические идеи в наследии Мусы Акъегетзаде (1864—1923). — Казань: Издательство Казанского университета, 2003. — 355 с.
  • Albayrak A., Koyuncu D. T., Eren A. A. Osmanlı'da Modern İktisadın İzinde 2: İlm-i Servet Veyahud İlm-i İktisat [төр.]. — İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016. — 328 с. — ISBN 978-975-995-687-5.
  • Pulat H. Akyiğitzade Musa Bey'in Osmanlı Fikir Hayatındaki Yeri ve Etkileri [төр.]. — Ankara: Ankara Üniversitesi, 2018. — 206 с.

Чыганаклар

  • Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркемнәр