Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Салих тавы

Салих тавы (рус. Салиховская гора) — Татарстанның Баулы районында, Салих авылыннан төньяк-көнчыгышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан, төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле[2][3]. Ул Кунна елгасының (Югары Кандыз елгасының сул кушылдыгы) сул яры буйлап 3 чакрымга сузылган калкулыклар тезмәсеннән гыйбарәт[4].

Тарихы һәм максаты

Татарстан АССР Министрлар Советының 1989 елның 24 апрелендәге 167 нче номерлы карары нигезендә Татарстан АССРның Баулы районы территориясендәге Салих авылы янындагы калкулыклар тезмәсе төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле  [рус.] (тат. дип таныла[1]. Төп максаты — Көньяк-көнчыгыш Татарстанның сырты дала ландшафтларын, шулай ук аларда сакланып калган геологик җыентыкны һәм сирәк үсемлек һәм хайваннар төрләрен саклау[5]. 29,93 га мәйданны биләп торган һәйкәлнең үзеннән тыш, аның тирәли 30 метрлы саклык зонасы да бүлеп алынган.

Физик-географик сыйфатлары

Геология һәм рельеф

Табигать һәйкәле Кунна елгасы үзәненең уңъяк сөзәклегендә известьле токымнардан торган калкулыклар тезмәсеннән гыйбарәт. Текәлеге 45° ка кадәр җиткән битләүләр урыны белән югары Пермь чоры утырмаларының геологик кисемен тәшкил иткән ачык кыя чыгымнарын хасил итә[5].

Климат

Территориянең климаты континенталь, уртача континентальлеккә караганда корырак һәм эссерәк җәй, салкын кыш белән характерлана. Бу үзенчәлекләр көньяк дала үсемлекләре һәм хайваннарының таралышына уңай тәэсир итә[6].

Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы

Җирлек дала үсемлекләре белән капланган һәм Татарстан өчен сирәк саналган төрләрнең югары тупланышы белән аерылып тора. Тау битләрендә ташлы, куаклы һәм болынлы дала үсемлекләре төркемнәре таралган[1].

Табигать истәлеге территориясендә 225 тән артык көпшәле үсемлек төре ачыкланган, шуларның 72 се Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән: татар катраны, эре чәчәкле тиенборын, ике башаклы эфедра, альп кашкарые. Шулай ук караҗимешле кузилә һәм шалфейның төрле төрләре билгеләп үтелә[5]. Сирәк сакланучы төр — кабыргалы зәңгәрчә — Татарстан территориясендә шушы урында гына очрый[6].

Салих тавында яшәүче сирәк тәңкәканатлылар төрләренә автоноя бәрхет күбәләге, аретуза, бризеида, шулай ук Кызыл китапка кертелгән галатея чуаркүзе һәм дриада керә. Тау астындагы урман полосасында аю-күбәләк очрый[6]. Фауна шулай ук озынборын коңгызларның (Curculionoidea) бай төркемен үз эченә ала[7].

Саклау режимы һәм әһәмияте

Саклау режимы

Төбәк әһәмиятендәге «Салих тавы» табигать истәлегенең 30 метр киңлегендәге саклау зонасы бар[1]. Аның территориясендә истәлекнең сакланышын бозуга китерүче теләсә нинди хуҗалык эшчәнлеге тыела: җирләрне сөрү, төзелеш, карьерлар эшкәртү, терлек көтү, территорияне пычрату, сирәк үсемлекләрне җыю[8]. Фәнни тикшеренүләр, экологик-агарту чаралары һәм көйләнә торган туризм рөхсәт ителә.

Фәнни һәм рекреацион әһәмияте

Объектның фәнни әһәмияте дала төрләренең үз ареаллары чигендәге генофондын саклау белән билгеләнә. Популяцияләрне өйрәнү аларның Кама аръягының көньяк-көнчыгышында таралуын чикләгән сәбәпләрне ачыкларга мөмкинлек бирә[6].

2024–2025 елларда территориядә Казан (Идел буе) федераль университеты (КФУ) кыр тикшеренүләре алып бара. Вадим Прохоров җитәкчелегендәге ботаниклар, энтомологлардан торган галимнәр төркеме, Кызыл китап мәгълүматларын яңарту максатыннан, сирәк төрләрнең торышына мониторинг үткәрә[9].

Салих тавы Баулы районының популяр туристик урыннары исемлегенә кертелгән. Объект төбәктә әзерләнә торган экологик һәм туган якны өйрәнү маршрутлары составына керә[10][11].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Об утверждении Государственного реестра особо охраняемых природных территорий в Республике Татарстан от 24 июля 2009 - Салиховская гора - docs.cntd.ru (рус.). docs.cntd.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  2. ↑ Salikhovskaya gora (ингл.). Protected Planet. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 июнь 2020.
  3. ↑ Потапова, 2006
  4. ↑ Салих тавы (рус.). Tatarica. ТР ФА Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 июнь 2020. Архивировано 10 июнь 2020 года.
  5. ↑ 1 2 3 Салиховская гора — геологический разрез. Команда Кочующие (5 сентябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 Людмила Карташова. Здесь вам не равнина, здесь климат иной… (рус.). Газета «Республика Татарстан» (12 ноябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  7. ↑ Долгоносикообразные жуки (Coleoptera, Curculionoidea) степей Лесостепного Заволжья (рус.). Удмуртский государственный университет (2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  8. ↑ Постановление Совета министров Татарской АССР от 24 апреля 1989 г. N 167 «О признании природных объектов памятниками природы регионального значения» (рус.). docs.cntd.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  9. ↑ Ученые КФУ исследуют флору и фауну отдаленных районов Татарстана (рус.). Медиапортал КФУ (15 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  10. ↑ Природа Бавлинского района. МБУ «ЦБС» Бавлинского муниципального района. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.
  11. ↑ Евгения Леванова. Топ туристических мест в Бавлинском районе Татарстана (рус.). bavly-tat.ru (13 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 гыйнвар 2026.

Әдәбият

  • Н. А. Потапова. Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации. Ч. 2: Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — ISBN 5-7640-0031-9..

Сылтамалар

Төркемнәр