Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Тимербәк Дәүләтшин

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Дәүләтшин фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Тамырбәк Динмөхәммәт улы Дәүләтшин (рус. Тамурбек Динмухаметович Давле́тшин; 26 май 1904, Зилдәр, Башкортстан — 7 сентябрь 1983, Мюнхен) — Россия тарихчысы, юристы һәм җәмәгать эшлеклесе[1].

Тормыш юлы

1904 елның 26 маенда Уфа губернасының Зилдәр авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган[1]. Башлангыч белемне туган авылында ала — башта укыту «яңа ысул» (җәдитчә) буенча алып барылган татар мәктәбендә, аннары рус-татар мәктәбендә укый.

1921 елның көзендә ул Бәләбәй өязе һәм Уфа губерниясе Советлар съездлары делегаты була[2].

1924–1926 елларда — Казан университетының, 1926–1928 елларда — Иркутск университетының, 1928–1930 елларда Мәскәү университетының юридик факультетында укый[1].

1932–1938 елларда Уфада Икътисад фәнни-тикшеренү институтында эшли; 1934 елдан институт директоры була[1]. 1938–1941 елларда Бөтенсоюз юридик институтының Казан филиалында гражданлык хокукы укыта һәм Татарстан АССР Югары Советы Президиумы каршындагы юридик бүлекне җитәкли[1].

1941 елда Эшче-крестьян Кызыл армиясенә чакырыла һәм алман әсирлегенә эләгә[3]. Берген-Бельзендагы совет хәрби әсирләре өчен оештырылган «Шталаг XI C (311)» лагеренда тотыла[3].

1942–1945 елларда алманнарның «Идел-Урал» нәшрияты хезмәткәре була[1]. Сугыштан соң Алманиядә яши[1].

1947–1953 елларда Татар-башкорт милли комитетын оештыручыларның һәм җитәкчеләрнең берсе була[1]. 1951–1969 елларда Мюнхенда СССРны өйрәнү институтында фәнни хезмәткәр булып эшли[1].

1983 елда Мюнхенда вафат була[1][4].

Фәнни һәм җәмәгать эшчәнлеге

Дәүләтшин Татарстан тарихын, совет федерализмын, милли сәясәтне, Татарстан АССРның хокукый статусын һәм республиканың социаль-икътисади үсешен тикшерә[5]. Сугыштан соңгы татар мөһаҗирлегенең (эмиграциясенең) идеологлары исәбенә кергән[1].

Әдәби иҗаты

Дәүләтшин алман әсирлеге һәм Берген-Бельзенда булуы турында истәлекләр калдырган. 2021 елда «Wallstein Verlag» нәшрияты әлеге мемуарларның алман телендәге «Von Kasan bis Bergen-Belsen: Erinnerungen eines sowjetischen Kriegsgefangenen 1941/42» басмасын «Bergen-Belsen — Berichte und Zeugnisse» сериясендә нәшер итә[3].

Фәнни хезмәтләре

Дәүләтшин рус, татар, алман, инглиз, төрек, гарәп, испан һәм француз телләрендә язылган 80 гә якын хезмәт авторы булып тора. Шулай ук татарча-алманча сүзлек төзегән[1].

Сайланма хезмәтләре

  • «The Contemporary Economy of Tatarstan» // The East Turkic Review. — 1959. — № 2;
  • «The Development of Tatar Education under the Soviet Regime» // The East Turkic Review. — 1960. — № 3;
  • «The Political Status of the Tatar Autonomous Republic» // Studies on the Soviet Union. — 1961. — № 1[1].
  • Дәүләтшин, Тамурбек Динмөхәммәт улы. Советский Татарстан = Soviet Tatarstan: Theory and practice of Lenin's nationality policy. — Лондон: Our Word, 1974. — 392 с.[6].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Давлетшин Тамурбек (Тамырбек) Динмухамметович (рус.). Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  2. ↑ Давлетшин Тамурбек. Советский Татарстан. — Казань: Жиен, 2005. — 485 с.
  3. ↑ 1 2 3 Von Kasan bis Bergen-Belsen: Erinnerungen eines sowjetischen Kriegsgefangenen 1941/42 (нем.). Wallstein Verlag. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  4. ↑ Dawletschin, Tamurbek (нем.). Niedersächsische Bibliographie. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  5. ↑ Д. Р. Зайнутдинов. Взгляд двух юристов на Советский Татарстан: Ш. Ш. Хафизов и Т. Д. Давлетшин (рус.). Эхо веков (26 декабрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  6. ↑ Давлетшин, Тамурбек Динмухаметович — Советский Татарстан (рус.). Дом русского зарубежья имени Александра Солженицына. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.

Әдәбият

  • Зәйнетдинов, Д. Р. Взгляд двух юристов на Советский Татарстан: Ш. Ш. Хафизов и Т. Д. Давлетшин. — Гасырлар авазы. — 2022.
  • Дәүләтшин, Тамурбек Динмөхәммәт улы. Von Kasan bis Bergen-Belsen: Erinnerungen eines sowjetischen Kriegsgefangenen 1941/42 [алм.] / Aus dem Russischen übersetzt von David M. Drevs. — Göttingen: Wallstein Verlag, 2021. — Bd. 11. — (Bergen-Belsen — Berichte und Zeugnisse).

Сылтамалар

Төркемнәр