Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әл-Бари

Әл-Бари (гарәп. الْبَارِئُ‎, рус. Аль-Бари — «Яратучы», «Бар кылучы», «Юктан бар итүче»)[1] — исламда Аллаһның 99 гүзәл исеменең (әл-әсма әл-хөснә) берсе[2]. «Яратучы» мәгънәсендә — дин гыйлеме традициясе буенча, бар мәхлукатны юктан бар кылучы, һәр яратылган нәрсәгә камил һәм төгәл кыяфәт бирүче Зат[3][4]. 99 исемнән торган традицион исемлектә 13 нче урынны били: Әл-Халикъ (Барлыкка китерүче, 12 нче урында) исеменнән соң килә һәм Әл-Мөсәүвир (Кыяфәт бирүче, 14 нче урын) исеменнән алда тора[5][6].

Этимологиясе һәм лингвистик анализы

«Әл-Бари» исеме гарәп телендәге өч хәрефле ب — ر — أ (бә — рә — һәмзә) тамырыннан ясалган. Бу тамырдан түбәндәге фигыльләр барлыкка килә[4]:

بَرَأَ (бәра'ә) — «ярату, бар кылу»: юктан бар кылуга, ярату актының үзенә күрсәтә; بَرِئَ (бәри'ә) — «берәр нәрсәгә катнашы булмау», «берәр нәрсәдән азат, котылган булу»[4].

Ислам галимнәре моннан исемнең ике төп мәгънәви төсмерен чыгара: «Юктан бар кылучы» һәм «Һәртөрле кимчелекләрдән һәм җитешсезлекләрдән азат булучы»[7].

Коръәндә искә алынуы

Бу тамырдан ясалган сүзләр Коръәндә берничә тапкыр очрый, шул исәптән «Әл-Бәкара» сүрәсендә (2:54) ике тапкыр һәм «Әл-Хәшр» сүрәсендә (59:24) бер тапкыр[2][7].

«Әл-Бәкара» сүрәсе, 54 нче аять

Бу аятьтә «бәри’икүм» («Яратучыгыз») сүзе ике тапкыр очрый[7]:

«Шул вакыт Муса үзенең кавеменә әйтте: „И кавемем! Бозауга табына башлап, сез үзегезгә-үзегез золым кылдыгыз. Яратучыгызга (بَارِئِكُمْ) тәүбә итегез һәм үзегезне-үзегез үтерегез (гөнаһсызлар гөнаһлыларны үтерсен). Бу Яратучыгыз (بَارِئِكُمْ) хозурында сезнең өчен хәерлерәк булыр“. Шунда Ул тәүбәгезне кабул итте. Дөрестән дә, Ул — тәүбәләрне кабул итүче, Рәхимле»[8].

— Э. Кулиев тәрҗемәсе нигезендә[8].

«Әл-Хәшр» сүрәсе, 24 нче аять

«Әл-Бари» исеменең иң тулы искә алынуы — өч исемнән торган тезмә эчендә:

«Ул — Аллаһ халык кылучы, юктан бар итүче, һәрнәрсәне сурәтләүче, вә Аның күркәм исемнәре бар, җирдә вә күкләрдә булган һәр мәхлук Аны мактап тәсбих әйтә, вә Ул — Аллаһ бик куәтле, һәр эштә өстен вә хикмәт белән эш кылучы»[9].

— Э. Кулиев тәрҗемәсе нигезендә[9].

Бу аятьтә өч исем — Әл-Халикъ (الْخَالِقُ), Әл-Бари (الْبَارِئُ) һәм Әл-Мөсәүвир (الْمُصَوِّرُ) — бер-бер артлы кулланылган[1]. Дин гыйлеме тәфсирләрендә бу эзлеклелек ярату этапларын тасвирлау буларак карала: үлчәмне һәм ниятне билгеләү (Әл-Халикъ), юктан бар кылу (Әл-Бари) һәм кыяфәт бирү (Әл-Мөсәүвир)[4][3].

Әл-Халикъ һәм Әл-Бари исемнәре арасындагы аерма

«Әл-Халикъ» һәм «Әл-Бари» исемнәре мәгънәләре буенча якын, әмма алар арасында классик ислам галимнәре күрсәткән нечкә генә аерма бар[4].

Әл-Халикъ (الْخَالِقُ) — «Барлыкка китерүче». خَلَقَ фигыле киңрәк мәгънәгә ия: ул тулаем алганда ярату актын, шул исәптән һәр нәрсәнең үлчәмен һәм пропорцияләрен билгеләүне аңлата. «Мәхлукъ» (مَخْلُوقٌ, «яратылган нәрсә») сүзе теләсә кайсы бар кылынган объектка карата кулланыла ала, шул ук вакытта «мәбрү'» (مَبْرُوءٌ) сүзен барлык мәхлукатларга да кагылдырып булмый[4].

Әл-Бари (الْبَارِئُ) — «Яратучы». بَرَأَ фигыле тәкъдир ителгән нияткә төгәл туры китереп юктан турыдан-туры бар кылуга күрсәтә[4]. Ибн әл-Әсир сүзләренә караганда, күкләрне һәм җирне яратуны тасвирлаганда гадәттә خَلَقَ фигыле кулланыла, ә بَرَأَ исә кешене бар кылу турында сүз барганда ешрак кулланыла[4]. Имам Ибн Кәсир үзенең тәфсирендә билгеләп үткәнчә, خَلَقَ фигыле һәр нәрсә өчен үлчәмне билгеләүгә, ә بَرَأَ фигыле — Аллаһ тәкъдир иткән һәм теләгәнчә ярату актының үзенә күрсәтә[4].

Шамил Аляутдинов бу аерманы түбәндәгечә аңлата: «Әл-Хааликъ башлангыч материалны барлыкка китерә, әл-Баари' — „бул“ дигән Илаһи әмер белән аннан бөтен җир йөзендәге төрлелекне бар кыла»[2].

Чыганаклар мәгънәсе буенча якын булган исемнәр рәтенә шулай ук Әл-Халләкъ (الْخَلَّاقُ, «Өзлексез яратучы») исемен дә кертәләр[1]. Коръәндә (мәсәлән, 6:14 һәм 35:1) кулланылган Әл-Фатыйр (الْفَاطِرُ, «Бар кылучы») исемен галимнәрнең күпчелеге 99 гүзәл исемгә кертми, чөнки билгелелек белдерүче «әл-» артикле белән ул Коръәндә дә, Сөннәттә дә телгә алынмый[10].

Ислам галимнәренең аңлатмалары

Төрле ислам галимнәре «Әл-Бари» исеменә үз аңлатмаларын биргәннәр:

  • Әс-Сәнүси болай дигән: «Әл-Бари — бөтен булган нәрсәләргә тәэсир итә торган, мәхлукатлар өчен Үзе тәкъдир иткәннең барлык нечкәлекләрен үтәүче, аларга кыяфәт һәм төгәллек бирүче зат»[3].
  • Ибн әл-Әсир Коръәннең гарәп телендәге خَلَقَ һәм بَرَأَ фигыльләре арасындагы стилистик аермага ишарә иткән, икенче фигыльнең күбесенчә тере җан ияләрен, бигрәк тә кешене яратуга карата кулланылуын билгеләп үткән[4].
  • Ибн Кәсир  [рус.] (тат. үзенең тәфсирендә «Әл-Бари» исеменең, бернинди көч куймыйча, Илаһи нияткә төгәл туры китереп, юктан бар кылу акты икәненә басым ясаган[4].

Ислам гакыйдәсе буенча, юктан бар кылу сәләте бары тик Аллаһка гына хас: кеше тарафыннан ясалган һәм төзелгән бар нәрсә дә Аллаһы Тәгалә инде яраткан нәрсәләрдән ясала[3].

Икенче мәгънәсе: кимчелекләрдән азат

Төп «Яратучы» мәгънәсеннән тыш, «Әл-Бари» исеме بَرِئَ («берәр нәрсәгә катнашы булмау», «берәр нәрсәдән азат булу») фигыленә барып тоташучы өстәмә мәгънәгә дә ия[4]. Тәфсирләргә ярашлы, Аллаһ Үзенең мәхлукатларына хас булган җитешсезлекләрдән, хаталардан һәм камилсезлектән азат[7].

Галимнәр фикеренчә, мәхлукатларны яратканда, Аллаһы Тәгалә аларга үзләренең ихтыяҗларына һәм билгеләнешләренә туры килә торган кимчелексез кыяфәт бирә; хәтта мәхлукъта җитешсезлек яки кимчелек булып тоелган нәрсә дә, чынында Илаһи ният кысаларында аның өчен нигъмәт булып тора[4].

Аллаһның 99 исеме исемлегендәге урыны

«Әл-Бари» исеме Аллаһның 99 гүзәл исеме (әл-әсма әл-хөснә) исемлегендә 13 нче урынны алып тора[5]. Ул ярату сыйфаты белән бәйле исемнәр төркеменә керә, шулар исәбендә:

  • Әл-Халикъ (الْخَالِقُ) — Барлыкка китерүче (12 нче урын);
  • Әл-Бари (الْبَارِئُ) — Яратучы (13 нче урын);
  • Әл-Мөсәүвир (الْمُصَوِّرُ) — Кыяфәт бирүче (14 нче урын)[6].

Дин гыйлеме традициясендә бу өчлек Илаһи ярату процессын аның тулылыгында — ниятне билгеләүдән (Әл-Халикъ) башлап, юктан бар кылу (Әл-Бари) аша конкрет форма һәм кыяфәт бирүгә (Әл-Мөсәүвир) кадәр тасвирлый[4][3].

Аллаһның 99 исемен белү һәм әйтүнең фазыйләте турында Мөхәммәд Пәйгамбәр хәдисендә әйтелә:

«Дөрестән дә, Аллаһның туксан тугыз, йөздән берсе ким исеме бар. Аларны санап чыккан кеше Җәннәткә керер. Ул (Аллаһ) — Бердәнбер һәм так санны ярата»[3].

Хәдис Әбү Һөләйрә сүзләреннән тапшырыла һәм әл-Бохари (2736 нчы хәдис) һәм Мөслим (2677 нче хәдис) җыентыкларында теркәлгән[11][12].

Ислам әдәбиятында таралган 99 исем исемлеге (шул исәптән әт-Тирмизи һәм Ибн Маҗаның «Сөнән»ендә китерелгән версиясе дә), хәдис белгечләренең күпчелегенең фикере буенча, Мөхәммәд Пәйгамбәр сүзләре булып тормый, ә 99 исем үзе, галимнәр раславынча, Аллаһның барлык исемнәрен дә үз эченә алмый (алар белән генә чикләнми)[11].

Татар традициясендә «Әл-Бари» атамасы

Татар ислам традициясендә әлеге исем Әл-Бари (татар алфавитына хас булган Ә хәрефен кулланып) дип языла. Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте «Дин вә мәгыйшәт» газетасында исемнең мәгънәсе «Яратучы», «Юктан бар кылучы», «Булдыручы» дип бирелә[13]. «Әл-Бари» исеме Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең дини басмаларында һәм уку-укыту материалларында Аллаһ исемнәре (Аллаһның 99 исеме) исемлегенә кертелә[13].

Гамәли мәгънәсе һәм дога кылу

Дин гыйлеме әдәбиятында мөэминнәр өчен бу исемне танып белүнең гамәли әһәмияте билгеләп үтелә:

Бер Аллаһлык (тәүхид). «Әл-Бари» исеме аша тәүхиднең чагылышы, ислам чыганакларында күрсәтелгәнчә, бары тик Яратучыдан гына ярдәм сорауда, шулай ук Аның әмерләренә каршы килүче нәфес теләкләреннән, Аның сүзенә каршы килүче шикләрдән һәм Пәйгамбәр сөннәтенә каршы килүче бидгатьләрдән (яңалык кертүләрдән) баш тартуда чагыла[3][14].

Яратылышның максатка ярашлы булуын аңлау. Бу исемне танып белү мөэминдә дөньяда барган барлык вакыйгаларның очраклы һәм юкка гына түгеллеген, һәр әйбернең һәм күренешнең үз билгеләнеше барлыгын аңлауны ныгыта[4].

Тыйнаклык (буйсыну) һәм тәвәккәлләү. Дини хезмәтләр авторлары сүзләренчә, «Әл-Бари» исеме мөэминдә Аллаһы Тәгалә алдында ихлас буйсыну һәм Аңа тәвәккәл кылу хисе тәрбияли[3].

Мәхлукатка мөнәсәбәт. Аллаһның Үз мәхлукатларын үзенчәлекле итеп яратуы турындагы белем тирә-юньдәге дөньяның күптөрлелеген һәм үзенчәлеген бәяләргә һәм хөрмәт итәргә этәрә[2].

«Әл-Бари» исеме белән дога кылу үрнәкләре бәйле. Мисал буларак «Йә, Әл-Баари', Үзең яраткан нәрсәләрнең төрлелеге турында уйланырга һәм моны бәяли белергә ярдәм ит» дигән дога китерелә[2]. Шул ук тамырга өшкерү сүзләре дә (рукыйя) барып тоташа: «Бисмилләәһи йүбрикя…» («Аллаһ исеме белән, Ул сине дәваласын…»), Мөслимнең «Сәхих»енә (2185-нче хәдис) ярашлы рәвештә, моны Җәбраил фәрештә авыру Пәйгамбәргә укыган[14].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Аль-Бари — Энциклопедия Корана (рус.). Академия Корана (QuranAcademy.org). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 аль-Баари' – Создатель (имя Аллаха) (рус.). umma.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Учим имена Всевышнего: что означает имя Аль-Бари? (рус.). Islam-today.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 12. Аль-Бари — Создатель — 99 имён Аллаха (рус.). Azan.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 99 имён Аллаха и их значения (рус.). Islam.Global. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 99 имен Аллаха (рус.). Time-Namaz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 Что означает имя Бога Аль-Бариъ (рус.). Ислам в Дагестане (islamdag.ru). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  8. ↑ 1 2 Сура 2. Корова, 54-й аят (перевод Э. Кулиева) (рус.). Quran-online.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  9. ↑ 1 2 Сура 59. Сбор, 24-й аят (перевод Э. Кулиева) (рус.). Quran-online.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  10. ↑ Аль-Фатир — Энциклопедия Корана (рус.). Академия Корана (QuranAcademy.org). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  11. ↑ 1 2 99 имен Аллаха важно знать и помнить (рус.). Islam.plus. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  12. ↑ Sahih Muslim 2677a (ингл.). Sunnah.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  13. ↑ 1 2 Аллаһы Тәгаләнең Әл-Бари исеме нәрсәне аңлата? // Дин вә мәгыйшәт. № 10 (339), октябрь 2023. С. 12. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (dumrt.ru). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  14. ↑ 1 2 Аль-Бари, имя Аллаха (рус.). Азбука Ислама (azbykaislama.com). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.

Әдәбият

  • Али-заде А. А. Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007. — 396, [2] с. — ISBN 5-98443-025-8.
  • Аль-Кахтани С. Толкование прекрасных имён Аллаха. — 3-е изд., стереотип. — М.: Умма, 2013. — 282 с.

Пиотровский М. Б. ал-Асма̄' ал-Х̣усна̄ // Ислам: энциклопедический словарь. — М.: Наука, 1991. — С. 22—23.

Төркемнәр