Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әсхәт Җиһаншин

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Җиһаншин фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Әсхәт Рәхимҗан улы Җиһаншин (рус. Асхат Рахимзянович Зиганшин; 13 июнь 1938, Шонталы, Самара өлкәсе — 20 июнь 2017, Ломоносов, Санкт-Петербург) — 1960 елда Тын океанда идарә ителми торган Т-36 баржасында 49 көнлек дрейфтан соң бөтен дөньяга танылган совет хәрби хезмәткәре, өлкән сержант[3].

Тормыш юлы

1938 елның 13 июнендә Куйбышев өлкәсе Шонталы авылында татар гаиләсендә туган. Әти-әнисе Шонталыга ТАССРның Беренче Май (хәзерге вакытта Чирмешән) районы Иске Үтәмеш авылыннан күчеп килә. Мәктәпнең сигез сыйныфын тәмамлап, авыл хуҗалыгын механикалаштыру училищесына укырга керә. Ике ел Шонталы һәм Денискино авыллары МТСында тракторчы булып эшли[4].

1958 елның августында Совет Армиясе сафларына алына. Хәрби хезмәтне Ерак Көнчыгышта хәрби-төзелеш частьларында үтә. Җиһаншинның истәлекләре буенча, ул бронетанк гаскәрләренә алынган була[5], ә хезмәтен «ОБК» — «отряд буксирных катеров» — буксир катерлары отрядында уза. Җиһаншинны кече үлчәмле судноларны йөртергә өйрәтү өчен Көньяк Сахалин старшина-рульчеләр мәктәбенә җибәрәләр. Сигез (яисә алты) ай укып, алга таба хезмәт итү өчен, кече сержант дәрәҗәсендә Итуруп утравындагы Курильск шәһәренә эләгә һәм «Т-36» борт номерлы үзйөрешле баржага старшина итеп билгеләнә. Судно экипажы дүрт кешедән тора. Экипаж тупланганчы (элеккеге состав запаска җибәрелгән була), ике ай дәвамында берүзе «хуҗалык итә», аннары баржага уку-укыту бүлекчәсеннән ике моторчы — рядовойлар Анатолий Крючковский белән Филипп Поплавский килә. Өчесе дә икенче ел хезмәт итәләр. Тиздән экипажны беренче ел хезмәт узучы рядовой Иван Федотов тулыландыра[4].

Хезмәт түбәндәгедән гыйбарәт була: күмер, техника, азык-төлек төягән океан суднолары сайлык аркасында ярга килеп туктый алмый, шуңа күрә алар рейдта туктый, ә йөк үзйөрешле баржалар ярдәмендә ярга ташыла. Суднолар күп булу сәбәпле, үзйөрешле баржалар айлар буе бочкага бәйләнгән килеш рейдта тора. Экипаж, фактик рәвештә, баржада яши — зур булмаган кубрикта дүрт койка һәм ашарга әзерләргә мөмкин булган мич була. Экипаж ярга азык-төлек һәм төче су алырга, яисә чиратлап мунчага барыр өчен чыга. Ноябрь азагы — декабрь башында навигация тәмамлана һәм баржаларны ярга тартып чыгаралар[4].

CVB-41900-NAVY.png

Җиһаншинның армиядән язган соңгы хаты 1960 елның 9 гыйнвары белән даталана[6].

Т-36 үзйөрешле баржасының дрейфы

CVB-41930-NAVY.png
undefined
undefined

1960 елның 16 гыйнварыннан 17 сенә каршы төндә Итуруп утравындагы Касатка култыгында давыл вакытында Т-36 үзйөрешле баржасы ярга бәйләнгән урыныннан ычкынып китә. Бортта дүрт хәрби хезмәткәр була: кече сержант Әсхәт Җиһаншин, рядовойлар Анатолий Крючковский, Филипп Поплавский һәм Иван Федотов. Баржа ачык океанга китә. Дрейф 49 көн дәвам итә.

Азык-төлек запасы бик аз була, һәм экипаж, исән калу өчен, күн каешларын һәм итекләрен ашарга мәҗбүр була. 1960 елның 7 мартында экипажны Американың «Кирсардж» авиаташучысы коткара. Бу вакыйга киң халыкара яңгыраш таба. АКШта аларны «йөзеп йөрүче руслар» (Russian sailors adrift) дип атыйлар.

Зиганшинның туганнары һәм якыннары аның коткарылуы турында, хезмәт иткән урыныннан хәбәрсез югалуы хакында хат җибәрелгәнче үк, «Америка тавышы» радиостанциясе хәбәрләреннән беләләр. Хат 9 мартта җибәрелә, ә 18 мартта, ягъни коткарылу турындагы хәбәрләр совет газеталарында һәм радиода чыкканнан соң гына, алына[7].

1960 елның мартында Мәскәүгә кайткач, Җиһаншинга чираттан тыш өлкән сержант дәрәҗәсе бирелә, дрейфта катнашкан дүртесе дә Кызыл Йолдыз орденнары белән бүләкләнәләр һәм туган якларына ике атналык ял бирелә. Соңрак Гурзуфтагы хәрби шифаханәдә ял итәләр[8][9]. Анда алар белән бергә ял итүче хәрби хезмәткәрләрнең берсе аларга диңгезчелек училищесына укырга керергә киңәш итә, тәкъдимнамә хаты язып бирә[8].

Ялдан соң дүртесе дә кире Ерак Көнчыгышка кайталар, училищега керергә әзерләнәләр[8].

Алдагы язмышы

СССРга кайтканнан соң Әсхәт Зиһаншин армия хезмәтен дәвам итә. 1962 елда демобилизацияләнә һәм адмирал С. О. Макаров исемендәге Ленинград югары инженерлык диңгез училищесының судно механикасы бүлегенә укырга керә[10][11]. Хәтирәләре буенча, уку елларында училищеның кызыл почмагында аларның Америка авианосецы бортына аяк басканда кигән киез итекләре һәм бушлатлары саклана торган була[12].

Училищены тәмамлагач, Балтыйк диңгез пароходчылыгы судноларында механик булып эшли. 1964 елның мартыннан 2005 елның маена кадәр Ленинград хәрби-диңгез базасының авария-коткару дивизионы составында хезмәт итә.

ВЛКСМ съезды делегаты итеп сайлана.

2001 елның декабрендә Самара өлкәсе Шонталы районы администрациясе чакыруы буенча туган якларына кайта, үз исеме бирелгән урамда була[5][13][8][14].

2007 елда, Анатолий Крючковский белән бергә, чакыру буенча Сахалинда була. Итуруп утравына бару планлаштырылса да, очу өчен уңайсыз һава шартлары планны боза[15][9].

1991 елга кадәр гаиләсе Ломоносовта, 1991 елдан Стрельнада яши[14]. 2010 елда Стрельнаның 2 нче номерлы мактаулы яшәүчесе итеп сайлана[9][16].

2017 елның 20 июнендә Стрельнада вафат була, бистә зиратына җирләнгән[7].

Гаиләсе

Тормыш иптәше — Рәисә, кызлары — Галия Кривченкова (фармацевт), Әлфия Җиһаншина (физик тәрбия укытучысы)[17].

Танылу

  • Совет хөкүмәте телеграммасы:
Кече сержант Җиһаншин Әсхәт Рәхимҗан улына, рядовойлар Поплавский Филипп Григорьевичка, Крючковский Анатолий Фёдоровичка, Федотов Иван Ефимовичка

Кадерле иптәшләр!
 Без сезнең данлы батырлыгыгыз белән горурланабыз һәм сокланабыз, бу — совет кешеләренең табигать көчләре белән көрәштәге батырлыгының һәм рухи көченең ачык гәүдәләнеше. Сезнең каһарманлыгыгыз, ныклыгыгыз һәм чыдамлыгыгыз хәрби бурычны кимчелексез үтәүнең үрнәге булып тора.
Үзегезнең батырлыгыгыз, тиңдәшсез кыюлыгыгыз белән сез мондый батыр кешеләрне тәрбияләгән Ватаныбызның данын арттырдыгыз, һәм совет халкы үзенең кыю һәм тугры уллары белән хаклы рәвештә горурлана. Сезгә, кадерле ватандашлар, нык сәламәтлек һәм Ватанга тизрәк кайтуыгызны телим.

  • 1960 елда Сан-Франциско мэры дрейфта катнашучыларга шәһәрнең мактаулы гражданнары исемен бирә һәм аларга шәһәрнең символик ачкычларын тапшыра[18].

Бүләкләре

Хәтер

  • Әсхәт Җиһаншин хөрмәтенә Шонталы район үзәгендә, Сызраньда, Алма-Атада, Олы Әтнә авылында урамнар аталган[20][8][21];
  • Санкт-Петербургның Стрельна бистәсендәге мәйданга (Орлов урамы, 4) һәм Балтыйк флотының Эзләү һәм авария-коткару эшләре идарәсенең рейд водолаз катерына (23040 проекты) аның исеме бирелгән[22];
  • 2022 елның ноябрь ахырында «Морская Стрельна» музеенда Җиһаншин һәм аның экипажы батырлыгына багышланган экспозиция булдырыла, анда 49 көнлек дрейф хроникасы һәм Җиһаншинның шәхси әйберләре тәкъдим ителә[23].

Матур әдәбиятта һәм фольклорда

  • Т-36 баржасының дрейфы турында китаплар язылган һәм документаль фильмнар төшерелгән:
    • дүртлекнең батырлыгы әдәби әсәрләрдә тасвирлана (мәсәлән, Венедикт Ерофеевның «Әсхәт Зиганшин батырлыгы» поэмасы, Владимир Высоцкийның «Кырык тугыз көн» җыры);
    • Әсхәт Зиганшин нәфис фильм геройларының прототибы була: «49 көн» (1962) — В. В. Буяновский башкаруында кече сержант Рәхмәтуллин, «Оптимистлар» (2017) сериалының 1 нче сезоны 5 нче сериясе — В. Ю. Надеин башкаруында старшина Марат Мамышев[24];
  • ике вариантта балалар санамышы уйлап чыгарылган[7]:
«

Юрий — Гагарин.
Зиганшин — татарин.
Герман — Титов.
Никита — Хрущёв.[9]

»
«

Юрий — Гагарин,
Зиганшин — татарин,
Никита — Хрущёв,
А ты кто будешь таков?

»
  • 1950 нче еллардагы Американың «Rock Around the Clock» җыры «Т-36» дрейфы мотивлары буенча «Зиганшин-буги — Зиганшин-рок…» кушымтасы белән фольклорча эшкәртелә[25].

Искәрмәләр

  1. ↑ https://www.gov.spb.ru/gov/terr/reg_petrodv/news/152163/
  2. ↑ https://rg.ru/2017/07/29/umer-ashat-ziganshin-odin-iz-geroev-besprimernogo-drejfa-barzhi-t-36.html
  3. ↑ Почетные жители. Муниципальное образование поселок Стрельна. Официальный сайт. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 март 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Шафиков, 2010
  5. ↑ 1 2 Рашид Шакиров. Командир трёх «солдат человечества» // Самарские татары : журнал. — 2014. — № 3 (8).
  6. ↑ Сильнее океана // Известия : газета. — 1960. — № 64 (13300) (16 март). — С. 3.
  7. ↑ 1 2 3 Михаил Бирин. «Юрий – Гагарин, Зиганшин – татарин, Никита – Хрущев, а ты кто таков?» (рус.). БИЗНЕС Online (2022-1-22). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 март 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Дмитрий Соколов-Митрич. Русский Forrest Gump // Огонёк : журнал. — 2002. — № 16 (21 апрель). — С. 12.
  9. ↑ 1 2 3 4 Владимир Нордвик. Зиганшин-буги, Зиганшин-рок, Зиганшин съел второй сапог! // Родина : журнал. — 2015. — № 4.
  10. ↑ Из истории колледжа. Ломоносовской морской колледж ВМФ России. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 март 2026. Архивировано из оригинала 28 май 2017 года.
  11. ↑ Сергей Бабаков. «Героем я себя никогда не считал» // Зеркало недели. — Киев, 1999. — № 11 (19—26 марта).
  12. ↑ Ольга Рябинина. Асхат Зиганшин: «Кожаные сапоги мне дарят до сих пор» // Смена : еженед. газ. — 2006. — 14 июнь.
  13. ↑ Конфеты с кирзой (рус.). Известия (1 март 2002). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 март 2026. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  14. ↑ 1 2 Ирина Смирнова. «Зиганшин-буги, Зиганшин-рок, Зиганшин съел второй сапог». Полвека назад четверо наших солдат потрясли мир, проведя в океане без питьевой воды и еды 49 суток. Свободная пресса (8 гыйнвар 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 март 2026. Архивировано 19 гыйнвар 2017 года.
  15. ↑ Светлана Коцубинская. Сорок девять дней подвига. SKR.SU (6 сентябрь 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 март 2026. Архивировано 3 май 2020 года.
  16. ↑ Почетные жители - Муниципальное образование поселок Стрельна. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 март 2026. Архивировано 10 гыйнвар 2018 года.
  17. ↑ В Стрельне увековечили память Асхата Зиганшина, который провел 49 дней в открытом море и спас сослуживцев в 1960 году | Телеканал Санкт-Петербург (рус.). Телеканал Санкт-Петербург (1 июль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 март 2026.
  18. ↑ Их встретили как героев // Известия. — 1960. — № 65 (13301) (17 март). — С. 4.
  19. ↑ Нияз Ахмадуллин. 49 дней практически без еды, связи и топлива в холодном Тихом океане - история невероятного мужества (рус.). milliard.tatar (8 сентябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 март 2026.
  20. ↑ Памяти Асхата Зиганшина посвящается (рус.). www.gov.spb.ru (27 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 март 2026.
  21. ↑ Наталья Черных. 49 дней, которые потрясли мир // Московский комсомолец : газета. — 2010. — № 25255 (18 гыйнвар).
  22. ↑ Бассейновый план поиска и спасания людей, терпящих бедствие на море в поисково-спасательном районе МСКЦ Калининград / Утвердил П. Г. Герасун. — Калининград, 2021. — С. 23. — 56 с.
  23. ↑ 85 лет назад родился моряк-герой Асхат Зиганшин (рус.). tatarlar.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 март 2026.
  24. ↑ 65 лет назад, 17 января 1960 года, началось испытания 49-дневным бедствием ЗИГАНШИНА и его экипажа баржи Т-36 в Тихом океане (рус.). mo-strelna.ru (18 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 март 2026.
  25. ↑ «Зиганшин буги, Зиганшин рок…». Как появился музей «Морская Стрельна» // Санкт-Петербургские ведомости. — 2022. — № 209 (7292) (ноябрь).

Әдәбият

  • Ягсуф Шафиков. 49 дней и вся жизнь // Республика Татарстан : еженедельная газета. — 2010. — № 15—16 (26652-26653) (28 гыйнвар).;
  • Ягсуф Шафиков. Пешком в историю // Казанский альманах : журнал. — 2016. — № 1 (17). — С. 203—215..

Төркемнәр