Татарлар

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Татарлар
рәсем
Tuqay portrait.jpgSara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpgRuslanChagaev.jpg
Hadi Taqtash.jpg1959 CPA 2334.jpgŞihabetdin Märcani Elder.jpg
RuslanChagaev.jpg Marat Safin, 2006.jpg Spar-Rub15 (7).jpg
Wahapov.jpgУсман Әлмиев.jpg Чулпан Хаматова.jpg
Габдулла ТукайШиһабетдин МәрҗаниСара Садыйкова
Һади ТакташМуса ҖәлилПетр Гаврилов
Руслан ЧагаевМарат СафинДинияр Биләлетдинов
Рәшит ВаһаповУсман ӘлмиевЧулпан Хаматова
гомуми сан

6 421 500[1]

яшәү җире

Россия байрагы Россия Федерациясе:
 5 310 649 (2010 җанисәбе)[2]

Үзбәкстан байрагы Үзбәкстан: 324 080 (2002) [4] — 665,000 (2002) [5]
КазахстанFlag of Kazakhstan.svg Казахстан: 204 229 (җанисәп 2009)[6]

Украина байрагы Украина: 73 304 (җанисәп 2001)[3]

Төрекмәнстан байрагы Төрекмәнстан: 62 000[8]
Румыния байрагы Румыния: 50 000
Кыргызстан байрагы Кыргызстан: 31 491 (җанисәп 2009)[9]

Азәрбайҗан байрагы Азәрбайҗан: 25 900 (җанисәп 2009)[12]

Төркия байрагы Төркия: 25 000[8]
Болгария байрагы Болгария: 20 000
Исраил байрагы Исраил:15 000
АКШ байрагы АКШ: 11 000[8]
Кытай байрагы Кытай Халык Җөмһүрияте: 7400[8]
Белорусия байрагы Белорусия: 8 445 (җанисәп (2019)[13]
Таҗикстан байрагы Таҗикстан: 6 495 (җанисәп 2010)[14]
Грузия байрагы Гөрҗистан: 3300[8]
Литва байрагы Литва: 3235 (җанисәп 2001)[15]
Молдавия байрагы Молдавия: 2800[8]
Латвия байрагы Латвия: 2739 (2010)[16]
Эстония байрагы Эстония: 2445 (2010)[17]
Польша байрагы Польша:  1916[18] (җанисәп 2011)

Әфганстан байрагы Әфганстан: 500  (2005) [5]
Теле

Татар теле

Дине

Күпчелек дини татарлар – мөселман-сөнниләр, керәшеннәрдә праваслау дине таралган, мәҗүсилек

Кардәш халыклары:

башкортлар, кырым татарлары, ногайлар

Commons-logo.svg Татарлар РУВИКИ.Медиада

Татарлар (tatarlar) — күбесенчә Евразия кыйтгасында яшәгән төрки халык. Халыкара эксперт юрамалары үзен татар дип санаучыларның дөнья буйлап 7 млн. кеше барлыгын күрсәтә[5].

Татарларның күпчелеге — Россия байрагы Россия Федерациясендә яши (соңгы җанисәп нәтиҗәләре буенча ~5 310 649 кеше, халык саны буенча руслардан соң илнең икенче этносы). Шуларның якынча 4,6 млн. кеше, Идел-Урал буенда урнаша[19], Flag of Tatarstan.svg Татарстан Республикасында яшәгән халыкның күпчелеген тәшкил итә.

Татарлар өч төп төркемгә бүленә: идел буе-урал, себер, әстерхан. Революциягә кадәр үк татарларның берничә этнотерриториаль төркемгә бүленгәнлеге (Идел буе, Себер, Әстерхан, Кырым, Литва, Буҗак) турында фикерләр бар. Әмма бу классификация татар берлеген гади бер географик яктан бүлеп карау гына була.

Этноним

Тарихта «татар» дип күп халыкларны атап йөртәләр:

  • Безнең эрага кадәр IV—III гасырларда Бөек Кытай дивары татарлардан (һ. б. дала халыкларыннан) саклану өчен төзелә. (Борынгы кытай исеме 鞑靼, ягъни Dada яки Dadan, бүгенге чор тарихчылар тарафыннан «татарлар» этнонимының беренче кулланылышы дип санала.)
  • Кытай чыганаклары VIII-IX гасырларда «татарлар» дип — киданнарга (рус.) тугандаш булган шивэй кабиләләрнең төрки исеме[20] дип күрсәтә.
  • XII гасырга татарлар саны үсә һәм алар далада иң көчле кабилә берләшмәсенә әверелә[21]. Бу арада «татарлар» этнонимының мәгънәсе киңәйтелә, сәяси-мәдәни терминга әверелә — кытайлар Дәште Кыпчак далаларының көнчыгыш өлкәсендә яшәгән бар күчмә халыкларны аларның чын этник төркемнәренә игътибар итмичә «татарлар» дип йөртә башлыйлар.
  • Татарлар этнонимының Евразиядә барлыкка килүе XIII гасыр башында һәм уртасында Flag of the Mongol Empire 2.svg Монгол империясе үсешенә бәйле. Иң зур империяләр исемлегенә кергән бу дәүләт аерым ылысларга таркала башлавыннан соң, дәвамчысы Golden Horde flag 1339.svg Алтын Урда халыкларының уртак атамасы.

Тарих

Төп мәкалә: Татарлар тарихы

Дәүләтчелек

Язу

Төп мәкалә: Татар әлифбасы

Татарлар — берничә әлифба (иң борынгысы — төрки рун язуы, латин графикасы, аннан соң — кириллица) кулланган, борынгы һәм гаять бай әдәби мираска ия халык.

Сакланып калган әдәби ядкарьләрдән иң борынгысы — XIII гасырда иске татар (төрки) телендә язылган Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасы. Татар телендәге кулъязма мирас берничә дистә мең данә санала. Татарча китап басу башланганнан алып (XVIII гасыр ахырыннан) 1917 елга кадәр гарәп графикасында татарча якынча 15 мең исемдә 50 млн. данә китап чыга.

1905 елдан башлап совет чоры башланганчы, Россиядә ел саен якынча 20 исемдә татар газета һәм журналлары нәшер ителүе билгеле (барлыгы — 100-дән артык).

XIX гасырның икенче яртысыннан киң халык массаларына бик үк аңлашылып бетмәгән иске татар (төрки) әдәби теле урынына Идел буенда таралган диалектларга нигезләнгән яңа — бүгенге милли әдәби тел формалаша башлый. Бу процесс 1910 елларга төгәлләнеп, милли әдәби тел иҗтимагый тормышта төп урынны ала. Шунысын да искәртеп китү моһим: революциягә кадәр гомуммилли әдәби телгә чикләнгән сандагы милләтләр генә күчә.

Татарлар саны

Ареал расселения татар в России. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года

Тулысынча дөньяда 7 миллионга якын татар яши дип санала. Евразия кысаларында татарлар мөстәкыйль төрки-мөселман цивилизациясен булдырган берничә халык рәтенә керә.

Татар халкының байтак өлеше элеккеге союздаш республикаларның барысында да, хәзергечә әйтсәк, якын чит илләрдә яши. Үзбәкстанда — 656 601 кеше, Казакъстанда 331 151, Украинада 133 596 кеше. Бу белешмәләргә Кырым татарлары керми. Соңгы елларда алар Урта Азия республикаларыннан, ягъни 1944 елда сөрелгән урыннарыннан, үзләренең тарихи туган илләренә — Кырымга кайта башлыйлар.

Татарлар ерак чит илләрдән Төркиядә, Румыниядә, Польшада, Кытайда, АКШ-да, Финляндиядә, Австралиядә, Япониядә, кайбер гарәп илләрендә, хәтта Латин Америкасында да яшиләр. Аларның төгәл саны билгеле түгел, алай да 80 меңнән алып 100 меңгә кадәр булырга мөмкин дип исәплиләр (кайбер белешмәләргә караганда, Төркиядә бик күп Кырым татары тора. Алар анда 1783 елда Кырым ханлыгы басып алынганнан соң төрле чорларда күченеп киткәннәр һәм хәзер вакытка шактый өлеше төрекләшеп тә беткән). Чит илләрдәге татарлар, үз телләрен һәм мәдәниятләрен саклап, аерым җәмгыятьләр булып гомер итәләр. Алар төрле илләрдәге татар җәмгыятьләре, ә соңгы елларда элеккеге ССРБ-дагы, бигрәк тә хәзерге Татарстандагы милләттәшләре белән тыгыз элемтәдә торалар.

Шулай итеп, татарлар элекке Союз киңлекләренә генә түгел, ә җир шарының барлык континентларына да диярлек таралып утырганнар. Шул сәбәпле татар милләтен аерымланып, чәчелеп яшәүче халыклар төренә кертәләр. Мондый билгеләмә нигездә ерак чит илләрдәге һәм беркадәр дәрәҗәдә якын чит илләрдәге төркемнәргә карый. Бу илләрдәге татар халкы анда диаспора тәшкил итә (грек сүзе «диаспора» халыкның шактый зур өлешенең үзенең төп туган иленнән читтә, башка дәүләттә яшәвен аңлата).

Мәдәният

Милли киемнәр

Татарлардан рухи мирас белән бергә матди мәдәният өлкәсенә караган мирас та кала. Шундыйларның берсе — халыкның өс киеме. Өс киеменең бик борынгы төрләре, әлбәттә, безгә килеп җитми. Гасырлар буена халык бу эшкә үзенең кул көчен генә түгел, бәлки матурлыкка омтылышын, хыялын, эстетик зәвыгын да сала.

ДНК генеалогиясе

Генофонд.рф тикшеренүләре

Россия Фәннәр академиясе Медицина-генетик фәнни үзәгенең кешенең популяция генетикасы лабораториясе мөдире Елена Балановская һәм шул ук үзәкнең фәнни хезмәткәре Анастасия Агджоян 20062014 елларда башкарылган тикшеренүләр буенча Кырым, Идел-Урал һәм Себер татарларының ДНК һаплотөркемнәре бераз аерылып тора.[22][23]

Кырым татарлары

Әлеге тикшеренүләр буенча Кырым татарларының генофондында якынча 50 % көньяк һаплотөркемнәр (E1b1b1-M35; G1-M285; G2a-P15; I2a-P37.2; J1-M267; J2-M172), кечкенә өлешне көнчыгыш һаплотөркемнәр (C3-M217, O3-M122; Q-M242) һәм Евразия һаплотөркемнәре R1a-M198 һәм R1b-M343 тәшкил итә. Шулай итеп, кырым татарлары генетик портретына Y-хромосоманың Урта диңгез һәм Алгы Азия сызыгы һаплотөркеме һәм якынча 10 % көнбатыш (нигездә Үзәк Азия) һаплотөркеме өлеше керә.

Идел буе татарлары

Идел буе татарларының 49 % R1a-M198 һәм N1c-LLY22g һаплотөркеме тәшкил итә. R1a-M198 Евразиянең көнбатыш өлешендә, N1c-LLY22g һаплотөркеме Балтыйк диңгезе буеннан Чукоткага кадәр тарала. Шулай итеп, Идел буе татарлары генетик портретларын Көнчыгыш Европа һәм Урал буендагы еш очрый торган һаплотөркемнәр, аз күләмдә көньяк вариантлар, бик аз күләмдә Көнчыгыш Евразия өлеше тәшкил итә.

Себер татарлары

Себер татарларының генофондында иң еш очрый торган G2a-P15; N1c-LLY22g; R1a-M198; N1b-P43 һәм Q-M242 гаплотөркемнәре. Әгәр Казан татарларында R1a-M198 һәм N1c-LLY22g һаплотөркемнәре якынча 50 %, Себер татарларында 30 % тәшкил итә. Шулай итеп, Себер татарлары генофонды нигезен тәшкил итә торган һаплотөркемнәр Себер һәм Евразиянең төньяк өлеше белән бәйле.

Көнбатыш галимнәрнең тикшеренүләре

Y-ДНК тикшеренүләре буенча татарлар төп һаплотөркемнәре:

  • Һинд-фарсы-арийдәге R1a (z93 һәм z280 һ. б.) = 34,1 %
  • Фин-угырдагы N3 = 18,3 %
  • Балтыйк N2 = 4,8 %
  • Кельт R1b = 8,7 %
  • Скандинав һәм балкан I = 4 %
  • Монголдагы С3 = 1,6 %
  • Себердәге Q = 0,8 %[24]. (Тикшеренүләр саны N = 126).

Идел буе төбәгендә үткәргән тикшеренүләр буенча татарлар арасында шулай ук: балкандагы J2b2 (~10 %), скандинав I1 (~8 %), балкандагы I2 (~6 %), I2a (~4 %), хәтта сирәк очрый торган L, борынгы төрки Q1b, T1, R2a һаплотөркемнәре табыла (N=160, 2014), әмма тикшеренүләр саны әлегә аз.

Тулырак анализ буенча татар һаплотөркемнәре бүленеше фарсы (көнбатыш иранлы) һаплотөркемнәре бүленешенә бик охшаган[25][26](Фин-угыр N һаплотөркемен исәпкә алмаган очракта).

Шулай ук карагыз


Искәрмәләр

  1. http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года, archived from the original on 2012-03-01, retrieved 2013-12-18 
  3. 3,0 3,1 3,2 Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)
  4. Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.
  5. 5,0 5,1 5,2 Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок autogenerated20130114-1 не указан текст
  6. Итоги переписи населения Казакъстана 2009 г., archived from the original on 2018-11-18, retrieved 2021-11-08 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года, archived from the original on 2010-11-14, retrieved 2010-11-14 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Joshua Project — Tatar Ethnic People in all Countries
  9. Численность постоянного населения Кыргызской Республики по национальностям (PDF), archived (PDF) from the original on 2011-05-30, retrieved 2011-05-30 
  10. Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек (PDF), archived from the original (PDF) on 2012-03-21, retrieved 2012-03-21 
  11. Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область (PDF), archived (PDF) from the original on 2011-08-10, retrieved 2011-08-10 
  12. 12,0 12,1 Ethnic composition of Azerbaijan 2009
  13. Перепись населения Республики Беларусь 2019 года. Национальный состав населения Республики Беларусь. belstat.gov.by. Дата обращения: 23 ноябрь 2021. Архивировано 20 апрель 2021 года.
  14. Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан (PDF), archived from the original (PDF) on 2013-10-14, retrieved 2013-03-05 
  15. Национальный состав населения Литвы. Перепись 2001
  16. Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010. 2011 елның 22 июль көнендә архивланган.(лтш.)
  17. Национальный состав населения Эстонии. 2010
  18. Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski — NSP 2011. Дата обращения: 25 март 2019. Архивировано 25 март 2019 года.
  19. Бөтенроссия җанисәбе нәтиҗәләре
  20. Васильев А. А. Указ. соч. Глава IV. МОНГОЛЫ И МОНГОЛЬСКОЕ ЗАВОЕВАНИЕ. МОНГОЛИЯ В ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XII в.
  21. Гумилёв Л. Н. Сс. 98-99.
  22. Идел буе, Себер һәм Кырым татарлары бер генетик тамырдан түгел — РФ медицина-генетик үзәге. Татар-информ мәгълүмат агентлыгы. Дата обращения: 2016 елның 16 декабрь. Архивировано 15 декабрь 2016 года.
  23. Анастасия Агджоян, Надежда Маркина. Генофонды татар Евразии: объединять нельзя разделять. Генофонд.рф гыйльми проекты. Дата обращения: 2016 елның 16 декабрь.(рус.)
  24. http://haplogroup.narod.ru/tatar.html
  25. архив күчермәсе, archived from the original on 2016-03-04, retrieved 2015-07-11 
  26. http://www.youtube.com/watch?v=Pw2CapOd1I8

Сылтамалар

Әдәбият