Угызлар

Угызлар хәзерге төрки телле халыкларның: төрекмәннәр, Сүрия төрекмәннәре, Ирак төрекмәннәре, Харәзем үзбәкләре, азәрбайҗаннар, Анатолия төрекләре, Месхет төрекләре, Кипр төрекләре, гагаузлар һәм саларларның турыдан-туры ата-бабалары булып тора яки этногенезында катнаша^[8]. ХI–XIII гасырлардан башлап Көнчыгыш Кавказ аръягына һәм Төньяк-Көнбатыш Иранга угызлар (сәлҗукларның) үтеп керүе җирле халыкның шактый зур өлешен төркиләштерүгә  [рус.] (тат. китерә, бу азәрбайҗан халкының барлыкка килүенә башлангыч бирә^[8].

«Угыз» этнонимының этимологиясе бик бәхәсле. Кайбер тикшеренүчеләр «угыз» сүзен «ок» — «ук»тан (шулай ук «кабилә») һәм «уз» — күплек сан суффиксыннан китереп чыгара. Ягъни — ук, күп уклар. Бу атама «аҕа уус» — турыдан-туры тәрҗемәсе «ата нәселе» сүзеннән — «аҕа уола», ягъни  «атасының улы» дип үзгәртелә. Башкалар исә «ак» (затлы) һәм «уз» —тәрҗемәдә «кеше» яки «халык» мәгънәсен аңлаткан һәм еш кына төрле төрки кабиләләрдә мөстәкыйль яки башка сүзләр белән янәшә килеп, «ир» яки «эр», ягъни «кеше», «ир-ат» төшенчәсенә тәңгәл булган борынгы сүзгә тоташтыра^[9].

Урта гасырларның танылган тарихчы галимнәре Әбү-л-Фадел Байхакый, Мәхмүд Кашгарый һәм Фазлуллаһ Рәшид әд-Дин угызларга карата төрекмәннәр атамасын файдалана, төрекмән этнонимын угыз этнонимының синонимы итеп куллана^[10][11][12], урта гасырларның танылган авторы Шәрәф әз-Заман Таһир әл-Мәрвәзи ислам динен кабул иткән угызларны төрекмәннәр дип атый^[13].

Россия һәм Совет чорының Көнчыгышны өйрәнүче галиме, академик В. Бартольд фикеренчә, «төрекмән» сүзе угызларның соңрак барлыкка килгән атамасы булып тора:

Угыз халкының Көнчыгыш Азиядәге элеккеге әһәмияте нинди булуга карамастан, алар VIII һәм IX гасырлардагы вакыйгалардан соң, XI йөздә угызлар, ягъни көнбатышта гына аталганча, төрекмәннәр һөҗүменә дучар булган Азия алды мәдәни дөньясы чигендә торган саен ныграк туплана бара»[14]… «Соңыннан төрекмән сүзе угызларга берегеп кала; халык атамасы буларак кулланылган угыз термины әкренләп «төрекмән» белән бөтенләй кысрыклана[15]

С. П. Толстов борынгы массагет кабиләсе «аугас»ны «огуз»^[16] этнонимы белән тиңли, ә угызларның этногенезында, аугас-массагетлардан тыш, һун-эфталит, тохар-ас һәм фин-угыр кабиләләренең катнашуын билгели^[17]. М. И. Артамонов сүзләренчә, «угыз» термины башта уртак билгеләмә була һәм сан детерминативы белән кабилә берлекләрен атау өчен кулланыла, мәсәлән, уйгырлар — токуз-угыз — тугыз кабилә, карлуклар — уч-огуз — өч кабилә^[18]. Соңыннан бу термин беренчел мәгънәсен югалта һәм Арал яны далаларында төркетләрнең^[18] җирле угырлар^[18] һәм сарматлар^[18] белән кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән кабиләләрнең этник атамасына әверелә^[19].

X гасырның беренче яртысында күчмә угызлар Сырдәрья далаларында һәм Караҗук (хәзерге Төркестан шәһәренең Карачик авылы), Фараб һәм Сайрам шәһәрләрендә яши.

Истахри географлары, Ибне Һавкал һәм «Хөдед-әл-әлем» чыганагы буенча, угыз территориясе көнбатышта Каспий диңгезеннән, көньякта Үргәнеч шәһәреннән алып Мавәраэннәһердә Бохарага, көнчыгышта Сабран шәһәренә кадәр дәвам итә^[20]. Угыз кабиләләре, бер компоненты буларак, казах, татар, башкорт, төрекмән һәм башка халыкларны формалаштыруда катнаша^[21]. Угызларның 22 кабиләсе була, алар исәбендә җүвулдарлар, баятлар, язгырлар һәм башкалар. Билгеле булганча, Казахстанның Төркестан өлкәсенең бер районы Шәүлдер дип атала, бу анда элек угызлар (чәвелдер-чәүдүр-җувулдар) яшәгәнлеген дәлилли.

Казах һәм төрекмән ыруглары арасында таҗлар, шиһлар, таң кәрәй (Гәрәй), сары, Туктамыш (Туктамыш) ырулары күп. Бу халыкларның этногенезында шулай ук карлык һәм кыпчак кабиләләре дә катнаша. Тарихи аренага угызлар Хәзәр каһанлыгының көнчыгыш вассаллары булып чыга. Аларның беренче «тарихи гамәле» VIII гасыр ахырында бәҗәнәкләрне хәзерге Көнбатыш Казахстан территориясеннән Дон далаларына куып чыгару була^[22]. Угызларның бу өлеше Рус дәүләтендә төрки  [рус.] (тат. атамасы белән таныла. Төркиләр еш кына бортасларның кабилә союзы белән дошманлашалар. XI гасырда аларны кыпчаклар борчый һәм угыз кабиләләреннән булган бәҗәнәкләр артыннан күченергә мәҗбүр итә. «Повесть временных лет» елъязмасында 1060 елда рус кенәзләренең берләшкән көчләре тарафыннан төркиләргә карата җимергеч һөҗүм ясавы тасвирлана. Бу угыз халыклары өлешчә юкка чыккан бәҗәнәкләр белән кушыла, өлешчә руслар хакимияте астына күчә һәм ассимиляцияләнә.

Угызлар әкренләп Иранны, Византияне һәм бөтен гарәп дөньясын диярлек яулап ала, Сәлҗук һәм Госманлы кебек атаклы идарә итүче династияләрне төзи^[23][7]. Угызлар җирле хакимнәр Саманидларга һәм Караханиларга  [рус.] (тат.хәрби хезмәткә яллана, әмма бу дәүләтләрнең көчсезләнүеннән файдаланып, фетнәләр күтәрә һәм Сәлҗуклар дәүләтен төзи (үзәге Төрекмәнстанда). Сәлҗуклар, бөтен Якын Көнчыгышны диярлек басып алып, иң көчлеләре булып таныла. Ипатьев елъязмасында хәбәр ителгәнчә, Поросьеда яшәгән каракалпаклар составына төркиләр, бәҗәнәкләр, бәрәндәйләр һәм ковуйлар керә. Шулай ук елъязмада берәр тапкыр төрпәйләр (1150 ел) һәм кайлар (1160 ел) искә алына. Әлеге истәлектә «үзләренең пычрак» дип аталган күчмә халык бик үк ышанычлы булмый. Алар үз бәйсезлекләрен саклап калырга омтыла һәм даими рәвештә Рус дәүләтенә үзара мөнәсәбәтләрнең федератив формасын тага. Рус кенәзләре катгый каршы төшә һәм каршылыксыз вассалларча буйсынуны таләп итә. Бу нигездә еш кына каршылыклар килеп чыга. Аларның берсе турында 1121 елгы елъязмада  хәбәр ителә: «В лѣто 6629. Прогна Володимеръ Береньдичи из Руси, а Торци и Печенѣзи сами бѣжаша».

• Кайлар^[24] (Госманлы динстиясен нигезләүчеләр);
• Бәят;
• Алкаелы;
• Караелы.

• Языр;
• Дөгәр (Төкәр);
• Тутырка;
• Япырлы.

• Афшарлар (Афшарилар династиясен нигезләүчеләр);
• Кызык;
• Бәгдәли (Бәйдәлле);
• Каркын (Гаркын).

• Байындыр (Ак Куйлылар династиясен нигезләүчеләр):
• Бәчәнә (Бәҗәнәкләр):
• Чаудар:
• Җебни.

• Салыр (Караманилар династиясен һәм Ирактагы Салгурлу дәүләтен нигезләүчеләр);
• Әймир;
• Алаюнтлы;
• Үрегир.

• Игдыр;
• Бүкдус.
• Йыва (Кара Куйлылар династиясен нигезләүчеләр);
• Кынык (Сәлҗук империясен нигезләүчеләр)^[25].

Угыз телләре — төрки телләрнең көньяк-көнбатыш угыз төркемчәсендәге телләр сөйләшүчеләр саны буенча иң зурысы. Бу төркемгә керүче телләрнең хәзерге иң күпсанлы вәкилләре — төрек теле (60 млн. сөйләшүче һәм якынча 75 млн. белүче) һәм азәрбайҗан теле (якынча 35–40 млн. сөйләшүче)^[26].

• гагаузлар;
• гаҗаллар;
• азәрбайҗаннар;
  • каҗарлар;
  • афшарлар;
  • айналлурлар;
  • Сонкор төрекләре;
  • каракалпаклар;
• төрекләр;
  • Кипр төркеләре;
  • Месхет төрекләре;
• Көньяк яр Кырым татарлары  [рус.] (тат.^[27];
• урумнар;
• Сүрия төрекмәннәре;
• Ирак төрекмәннәре;
• төрекмәннәр;
  • трүхмәннәр;
• Хәмзә (?);
• саларлар;
• йөрекләр;
• кашкайлар;
• караманлылар;
  • Хөрәсән төркиләре (тимерташлар, гүдәрләр һәм башкалар)

Халачлар угызлар төркеменә керми, алар угызлар (сәлҗуклар) белән бергә Казакъстан территориясеннән һәм хәзерге Иран белән Әфганстанның янәшә территорияләрдән күчеп килгән аргу кабиләләренең варислары.