Польша

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Польша Җөмһүрияте
пол. Rzeczpospolita Polska
Flag of Poland.svg Польша илтамгасы
Байрак Илтамга
Польша милли һимны
EU-Poland.svg
Рәсми тел поляк теле[1]
Башкала Варшава
Идарә итү формасы Парламент җөмһүрияте
Президент
Премьер-министр
Сейм маршалы
Сенат маршалы
Анджей Дуда[2]
Матевуш Моравецки
Марек Кухчиньский
Станислав Карчевский
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

312 679 км²
3,07
Халык тыгызлыгы
38 383 809[3][4]
38 483 957[5] кеше
ТЭП (САМП)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

ТЭП (номинал)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

489,795 млрд.[6] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,821[7] (бик югары
Акча берәмлеге Польша злотые (PLN)
Интернет-домен .pl
ISO коды PL
ХОК коды POL
Телефон коды +48
Сәгать кушаклары Үзәк Аурупа вакытыEurope/WarsawҮзәк Аурупа җәйге вакыты[d]
Җини коэффициенты 30,2[8]
Балигъ булу яше 18 яшь

Полония яки Польша, Ләхстан (Үзәк Европада урнашкан дәүләт. Польша башкаласы — Варшава.

Исеме

Төгәл рәсми исеменең тәрҗемәсе — Поляк Республикасы, чөнки Polska — поляк дигәнне аңлата (лат. Respublica PolonaPolonia (Польша) түгел) [9]. Рәсми исемендә хәзерге поляк сүзе «republika» (республика) кулланылмый, ә искергән «Rzeczpospolita» (Жечпоспо́лита) сүзе кулланыла.

Польша сүзе борынгы славян сүзе полъ (ачык, ирекле, буш) сүзеннән килеп чыккан, илнең рельефында тигезлек өстенлек иткәнен күрсәтә.

Татарча тарихи исем - Ләхстан.

География

Висла һәм Одра елгалары бассейнында, төньякта Балтыйк диңгезе һәм көньякта Карпат һәм Судет таулары арасында урнашкан. Территориясенең 90% өлешеннән күбрәге тигезлек һәм түбәнлекләр алып торалар, көньякта таулар бар. Диңгез ярлары тәбәнәк, комлы. Климаты уртача, океан климаты белән континенталь климат уртасында. Гыйнварның уртача температурасы -1...- 6°С, июльнең уртача температурасы 10—19°С. Еллык явым-төшемнәр саны 500—1800 мм. Одра, Висла, Буг, Нотец һәм Варта елгалары — көймә йөрешле. Польшада 9000дан артык күл бар, иң зурлары: Снярдви (113,8 км²), Мамри (104 км²).

Тарих

Төп мәкалә: Польша тарихы
Кече Польшаны Бөек Моравиядан яулап алганнан соң Польша дәүләтен формалаштыру үзәге булып Бөек Польша булган, аның башкаласы Пяст (960-992) ыруыннан Бөек Польшаны кенәзе Мешко I була; 966 елда ул Буг елгалары арасында яшәүче полян (Польша, поляклар атамалары шуннан килеп чыккан), мазовшан, вислян, поморян кабиләләренең кенәзлекләре берләштерелде һәм бердәм Польша дәүләте барлыкка килде. Ләкин, 12 гасырда Польша дәүләте янә кенәзлекләргә бүленеп китте.

13 гасырның азагында кенәз Пшемысл ІІ җитәкчелеге астында Польша җирләрене берләштерү өчен көрәш башланды. 14—15 гасырларда бердәм дәүләт пәйда булды, мәдәният үсеш алды, поляк теле формалашып бетте. 15 гасырның бернче яртысында Краковтагы Ягайло университеты (1364 елда нигезләнгән) поляк фәне үзәгенә әйләнде. 1569 елда Польша белән Бөек Литва кенәзлеге берләшүе нәтиҗәсендә Речь Посполитая дәүләте пәйда булган. 1609—12 елларда Польша Россиягә һөҗүм ясады.

Россия, Пруссия һәм Австрия составында

Берничә гасыр дәвамында Польша Европадагы иң кодрәтле дәүләтләрдән берсе булып торды. Әмма авыр сугышлар сәбәпле дәүләт инкыйразга очрап, өч мәртәбә (1772, 1793, 1795 елларда) Пруссия, Австрия, Россия арасында бүленгән. 1807 елда Наполеон І көчләре Пруссияне җиңеп, Франциягә бәйле Варшава һерцоглыгын төзде. 1814—15 елларда Вена конгрессында Польша янә бүленгән. Варшава һерцоглыгының зур өлеше Польша патшалыгына әйләндерелеп, Россиягә тапшырылган.

Пруссия Варшава һерцоглыгының бер өлешен алды, Силезия һәм Померанияне үзендә саклап калды. Австриягә (1867 елдан Австрия-Маҗарстан) Галиция бирелде. Краков җөмһүрияте төзелгән. Поляк халык азатлык өчен туктаусыз көтәшкән (1794 елда Т. Костюшко җитәкчелегендәге күтәрелеш, 1830—31, 1846, 1848, 1863—64 еллардагы күтәрелешләр).  

Пруссия составындагы поляк җирләрендә көчле алманлаштыру сәясәте алып барылган. Россия империясендә дә, чигенешләр белән булса да, руслаштыру сәясәте үткәрелгән, рус хөкүмәте хәтта поляк телен кирилл язуына күчерергә ният иткән.[10] Австриядә полякларның хәле чагыштырмача җиңел булган — 1861 елда Галициянең эчке мәсьәләләрне хәл итү өчен төбәк сеймы оештырылган; поляк теле мәктәпләрдә, тәшкиләтләрдә һәм мәхкәмәдә кулланылган, Краков һәм Илбау университетлары гомумполяк мәдәният үзәкләренә әверелгәннәр.  

Беренче бөтендөнья барышында рус Польшасы җирләрен Алмания һәм Австрия-Маҗарстан басып алганнар; басып алынган территориясендә Польша кыйраллыгы игълан ителгән. 1918 елның 6 октябрендә Польша бәйсез дәүләт булып игълан ителә.

Бәйсез дәүләт

1920 елның апрелдә Совет-Польша сугышы башланды. 1921 елгы Рига солых килешүе буенча, Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Белорусия Польшага күчте. 1939 елның 1 сентярбенда Поляк Халык Җөмһүриятедип аталган.

1980-еллар башында дәүләттә тирән иҗтмагый-икътисади төшенкелек башлады. 1981 елның декабрендә хәрби халәт игълан ителгән. 1989 елда «Бердәмлек» (Solidarność) берлеге вәкилләре хакимияткә килде һәм дәүләт исеме Польша Җөмһүрияте итеп үзгәртелгән. 1997 елның 25 майда үткәрелгән референдумда дәүләтнең яңа конституциясе кабул ителде.

Халык

Эре калалар

Файл:Chcę krzyczeć, chcę ryczeć, chcę śpiewać... (3873896715).jpg
Варшава
Krakow rynek 01.jpg
Краков
Файл:Lodz skyline.jpg
Луҗ
Wrocław, widok na rynek z Mostku Czarownic.jpg
Вроцлав

Урын Шәһәр Полякча Халык саны

Файл:Poznań 1.jpg
Познань
Файл:Danzig Marienkirche Profil (2011).JPG
Гданьск
Файл:0907 Plac Lotników Szczecin SZN.jpg
Щецин
Файл:Bdg OperaNova 8 07-2013.jpg
Быдгощ

1 Варшава Warszawа 1 700 612
2 Краков Kraków 757 611
3 Луҗ Łódź 728 892
4 Вроцлав Wrocław 630 131
5 Познань Poznań  554 696
6 Гданьск Gdańsk 460 276
7 Щецин Szczecin  410 131
8 Быдгощ Bydgoszcz 363 926
9 Люблин Lublin 349 103
10 Катовице Katowice 310 764
11 Белосток Białystok 294 001
12 Гдыня Gdynia 249 139
13 Ченстохова Częstochowa 236 796
14 Радом Radom 221 287
15 Сосновец Sosnowiec 216 420
16 Торунь Toruń 204 954
17 Кельце Kielce 202 196
18 Гливице Gliwice 187 474
19 Забже Zabrze 181 128
20 Бытом Bytom 176 902
2011 ел


Административ бүленеш

POLSKA mapa woj z powiatami.png

Польшаның административ бүленеше, нигездә, тарихи төбәкләргә нигезләнеп ясалган. Воеводалык дәрәҗсендә адинистратив хакимият хөкүмәт тарафыннан тәгаенләнгән воевода, сайланган Төбәк ассамблеясе һәм шул ассамблея тарафыннан сайланган башкаручы хакимият арасында бүленә.

Воеводалыклар повятларга, повятлар исә гминаларга бүленәләр. Эре шәһәләр, гадәттә, гмина яки повят статусына ия. Әлеге вакытта Польша 16 воеводалыкка, 379 повятка (шул исәптә повят статусына ия 65 шәһәр), һәм 2,478 гминага (шул исәптә 305 — шәһәр, 588 — шәһәр-авыл, 1,584 — авыл гминалары) бүленә.

Воеводалык Үзәк Мәйдан Халык саны, 2011[11]
Бөек Польша воеводалыгы Познань 29 825,59 3 447 441
Вармия-Мазуры воеводалыгы Ольштын 24 202,95 1 452 147
Карпаты асты воеводалыгы Жешув 17 926,28 2 127 285
Кече Польша воеводалыгы Краков 15 144,10 3 337 471
Көнбатыш Поморье воеводалыгы Шчецин 22 901,48 1 722 883
Куявия-Поморье воеводалыгы Быдгошч, Торунь 17 969,72 2 097 634
Луҗ воеводалыгы Луҗ 18 219,11 2 538 677
Люблин воеводалыгы Люблин 25 114,48 2 175 700
Любуш воеводалыгы Гожув-Великопольски, Зелёна-Гура 13 984,44 1 022 843
Мазовия воеводалыгы Варшава 35 597,80 5 268 660
Ополе воеводалыгы Ополе 9 412,47 1 016 213
Подлясье воеводалыгы Белосток 20 179,58 1 202 365
Поморье воеводалыгы Гданьск 18 292,88 2 276 176
Свентокшиж воеводалыгы Кельце 11 672,34 1 280 727
Силезия воеводалыгы Катовице 12 294,04 4 630 364
Түбән Силезия воеводалыгы Вроцлав 19 947,76 2 915 238

Дәүләт төзелеше

Польша — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1997 елның 25 майда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул Польша ватандашлары тарафыннан гомуми тигез һәм турыдан-туры сайлау хокукы нигезендә яшерен тавыш бирү юлы белән 5 ел мөддәткә (срокка) сайлана.

Канун чыгаручы хакимиятне икепулатлы парламент (аскы пулат — сейм, югары пулат — синәт), башкарма хакимиятне президент һәм Министрлар Шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра.

Икътисад

Варшава вакыф биржасы

Тулаем эчке продуктында сәнәгатьнең өлеше 31,2%, авыл хуҗалыгының өлеше 4,5%, хезмәт күрсәтү тармагының өлеше 64,3%. 2012 елгы хәле буенча, экспорт буенча төп партнерлар —  Алмания (26.0%), Бөекбритания (7.0%), Чехия (6.5%), Франция (6.0%), Россия (5.2%), Италия (5.0%), Нидерландлар (4.6%).[13] Экспорт маддәләре — машиналар һәм транспорт җиһазлары (37,8%), ярымфабрикатлар (23,7%), башка сәнәгый таварлар (17,1%), ашамлыклар һәм тере хайваннар (7,6%).

Импорт буенча төп партнерлар —  Алмания (27.3%), Россия (12.2%),  Нидерландлар (5.9%), Кытай (5.4%), Италия (5.2%), Чехия (4.3%), Франция (4.2%) (2012).[14] Импорт маддәләре — машиналар һәм транспорт җиһазлары (38,8%), ярымфабрикатлар (21,0%), химик матдәләр (15,0%), минирәл матдәләр, ягулык, майлау материаллары һәми тыгыз бәйләнештә булган материаллар (12,6%), башка сәнәгый таварлар (9,0%).

Сәнәгать

Польшада ташкүмер, күкерт, табигый газ, көмеш казып алына, корыч эретүдә ил Европада адынгы урыннардан берсендә тора. Күмер дәүләт ягулык-энергетика балансының нигезен тәшкил итә. Ташкүмер Югары Силезиядә, Валбжих һәм Люблин бассейннарында, көрән күмер дә казып чыгарыла. Электр станцияләре, нигездә, күмер кәннәре (шахталары) тирәсендә төзелгән. Җылылык электр станцияләрдә елга уртача 135,3 млрд. кВсәг электр эшләп чыгарыла. Бакыр, кургаш рудалары, азрак микъдарда нефть тә чыгарыла.

Дәүләт ихтыяҗлары өчен зарур нефтьнең 90% өлешеннән күбәрәге чит илләрдән сатып алына. Нефтьне эшкәртү сәнәгатенең төп үзәкләре — Хшанув), автомобильләр төзү (Варшава, Стараховице, Елч, тәмәке) сәнәгать тармаклары үсеш алганнар. Урманнарда агач хәзерләнә.

Авыл хуҗалыгы

Дәүләт мәйданының 61% — авыл хуҗалыгына яраклы җирләр. Хосусый фермер хуҗалыклары өстенлек итәләр. Дәүләт хуҗалыклары, ширкәтләр һәм авыл хуҗалыгы түгәрәкләре да бар. Иң мөһим авыл хуҗалыгы культуралары: арыш, бодай, арпа, солы, бәрәңге, шикәр чөгендере һ.б. Терлекчелек өлеше зур. Мөгезле эре терлек, дуңгыз, сарык, ат һ.б. сугымга симертелә.

Транспорт

Транспортның нигезен тимер юллар тәшкил итәләр. Тимер юллар озынлыгы — 23 420 км, автомобиль юллары озынлыгы 412 264 км. Елга көймәчелеге үсеш алган. Төп диңгез портлары — Гданьск, Гдыня, Щецин. Диңгез сәүдә флотының тоннажы — 1,8 млн. тонна дедвейт. Төп халыкара аэропорты — Окенсе (Варшава янында).

Мәгариф

Төп мәкалә: Польшада мәгариф

Мәдәният

Дин

Польша рәсми рәвештә дөньяви дәүләт булып тора. Польша Конституциясенең 25 статьясы барлык чиркәүләрнең тигез хокуклылыгын күздә тота. Конфессияне теркәү өчен 100 дин тотучыдан торган исемлек тапшырырга кирәк. Баптистлар — 4 864 кеше. Яһүдиләр — 1 222 кеше.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

  1. милли азчылык халык санының 20% һәм зуррак өлешен тәшкил иткән гминаларда җирле муниципалитетлар дәүләт тәшкиләтләрендә икенче телне кертергә хокукы бар. Канун белорус, литва, кашуб һәм алман телләренә карый.
  2. В Варшаве состоялась инаугурация нового президента Польши Анджея Дуды
  3. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Дата обращения: 9 май 2013. Архивировано 9 май 2013 года.
  4. Население на 3 квартал 2012"
  5. Główny Urząd Statystyczny. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2014 r. Stanu w dniu 30 VI 2014 r [1] 2014 елның 2 декабрь көнендә архивланган.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года
  7. Human Development Report 2013. United Nations. Дата обращения: 14 март 2013. Архивировано из оригинала 6 октябрь 2014 года.
  8. 8,0 8,1 https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI
  9. Карагыз: Słownik Ojczyzny Polszczyzny, Wrocław 2002, или
  10. http://el-tolstyh.livejournal.com/174276.html
  11. Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. - wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.
  12. Азаттык.орг сайтында
  13. архив күчермәсе, archived from the original on 2018-02-12, retrieved 2014-12-12 
  14. архив күчермәсе, archived from the original on 2016-08-06, retrieved 2014-12-12