Икенче бөтендөнья сугышы

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Икенче бөтендөнья сугышы
WW2Montage.PNG
Дата

1939 елның 1 сентябре1945 елның 2 сентябре

Урын

Европа, Көнчыгыш һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия, Төньяк, төньяк-көнчыгыш һәм Көнбатыш Африка, Якын Көнчыгыш, Атлантик, Һинд, Тын һәм Төньяк Боз океаннары, Урта диңгез

Сәбәп

төп сәбәпләр: дәүләтләрнең сәясәтләре, Версаль-Вашингтон системасының нәтиҗәләре, бөтендөнья икътисади инкыйразы

Нәтиҗә

национал-социализм идеологияләренең тыелуы, СССР һәм АКШның сәяси яктан ике котыплы дөньяның баш дәүләтләренә әверелүе һәм алар арасында Салкын сугышның башлануы, Бөекбритания һәм Франциянең дөнья сәясәтендәге роленең кимүе, колониаль империяләр колонияләренең бәйсезлеккә ирешүе.

Көндәшләр
СССР

АКШ
Британия империясе
Кытай Җөмһүрияте
Норвегия
Польша
Австралия
Франция
Югославия
Дания
Греция
Канада
Яңа Зеландия
Чехословакия
Монголия
Көньяк-Африка Берләшмәсе
Бразилия
Мексика
Хәбәшстан


Нацист блогыннан чыккан дәүләтләр:
Румыния
Болгария
Италия
Финляндия
Маҗарстан
Гыйрак
Иран


Алманиягә сугыш игълан итеп, хәрби хәрәкәтләрдә катнашмаган дәүләтләр:
Непал
Панама
Аргентина
Чили
Куба
Перу
Гватемала
Колумбия
Парагвай
Эквадор
Коста-Рика
Сан-Марино
Һондурас
Сальвадор
Гаити
Никарагуа
Либерия
Төркия
Согуд Гарәбстаны
Уругвай
Лөбнан
Венесуэла
Боливия
Һиндстан

Нацист блогы илләре:

Алмания
Япон империясе
Италия
Маҗарстан
Виши Франциясе
Финляндия
Румыния Корольлеге
Словакия
Болгария
Хорватия
Таиланд
Маньчжоу-го
Гыйрак
Иран
Мэнцзян
Ван Цзинвэй режимы)
Филипин
Бирма
Вьетнам
Лаос
Камбоджа
Азад Хинд

Сәргаскәрләр
билгесез билгесез
Яклар көчләре
билгесез билгесез
Югалтулар
Хәрби югалтулар: 16 млннан артык, гади халык: 45 млннан артык Хәрби югалтулар: 8 млннан артык, гади халык: 4 млннан артык

Икенче дөнья сугышы (1939 елның 1 сентябре — 1945 елның 2 сентябре) — ике хәрби-сәяси коалиция арасындагы сугыш. Кешелек тарихындагы иң зур сугыш. Хәрби хәрәкәтләр барлык континентларда һәм дүрт океанда алып барыла. Анда ул вакытка булган 73 дәүләтнең 62-се (Җир шары халкының 80%-ы) катнашкан.

Сугышта барлыгы якынча 70 млн кеше һәлак була.

Сугыш хәрәкәтләре Европа, Азия Һәм Африка территорияләрендә һәм барлык океаннар суларында алып барыла. Бу — атом-төш коралы кулланылган бердәнбер конфликт.

Катнашучылар

Төп мәкалә: Икенче бөтендөнья сугышына катнашучылар

Катнашучылар саны сугыш дәвамында үзгәрә. Аларның кайберләре актив хәрби хәрәкәтләр алып барды, икенчеләре азык-төлек белән тәэмин итүдә үз союздашларына ярдәм итте, ә күбесе сугышта бары тик номиналь рәвештә генә катнашты.

Сугыш чыгу шартлары

Сугыш алшартлары Европада

Версаль килешүе Алманиянең кораллы көчләрен үстерү мөмкинлеген нык чикләгән. Алмания буенча Версаль килешүендәге шартлар юридик залимнар һәм икътисади тормышка ашмаслыклар. Өстәвенә, репарацияләр суммасы алдан ук әйтелмәгән һәм ике тапкырга арткан. Болар барысы да халыкара киеренкелек һәм 20 елдан соң дөнья сугышы яңадан торгызылачагына ышаныч тудыра.

Төньяк Британиянең Рапалло дигән порт шәһәрендә Генуэз конференциясе уза. Шулай ук Совет Россия вәкилләре: Георгий Чичирин (рәис), Адольф Иоффе чакырылган иде. Алманиядән Вальтер Ратенау катнашты. Конференциянең төп темасы Рапалл килешүе төзү карала. Шартнамә РСФСР һәм Алмания арасындагы дипломатик мөнәсәбәтләрне тулы күләмдә кичекмәстән торгызуны күздә тота. Совет Россиясе өчен бу аның тарихында беренче халыкара килешү була. Бүгенге көнгә кадәр халыкара сәясәт өлкәсендә законнан тыш булган Алмания өчен бу килешү принципиаль әһәмияткә ия, чөнки ул халыкара бергәлек дип танылган дәүләтләр арасына әйләнеп кайта башлады.

Рапалл килешүен имзалаганнан соң, Рейхсвер белән Кызыл Армия арасында хезмәттәшлек турында яшерен килешү төзелә[1]. Алмания һәм Совет Россиясенең Беренче бөтендөнья сугышы елларында тупланган хәрби-техник потенциалны сакларга һәм үстерергә мөмкинлекләре барлыкка килде[2][3]. Хезмәттәшлек нәтиҗәсендә, Кызыл армия Алмания хәрби сәнәгатенең техник казанышларына һәм Алмания Генштабының эш алымнарына юл ала, ә Рейхсвер СССР территориясендәге өч мәктәптә очучылар, танкчылар һәм химик корал буенча белгечләр әзерли башлый, Алмания хәрби сәнәгатенең бүлендек предприятиеләре базасында үз офицерларын Алмания территориясендә тыелган коралның яңа модельләре белән таныштыра ала[4].

Бриан — Келлог пактына кул куела. Пакт Литвинов беркетмәсе» — СССР, Польша, Румыния, Эстония һәм Латвия арасында Бриан — Келлог пактын вакытыннан алда гамәлгә кертү турындагы Мәскәү протоколы имзалана. 1929 елның 1 апрелендә аңа Төркия һәм 5 апрельдә Литва кушыла.

1932 елның 25 июлендә Советлар Союзы һәм Польша һөҗүм итмәскә килешү төзиләр.

Милли-cоциалистик эш партиясе хакимияткә килгәч, Женева конференциясендә катнашудан баш тарта. аншлюс ясарга омтыла, Венада хөкүмәткә каршы юл күрсәтә, ләкин Италия диктаторы Бенито Муссолини кискен тискәре позициясе аркасында, үз планнарыннан баш тартырга мәҗбүр.

Италия империясе игълан ителә. Урта диңгезгә «безнең диңгез» (Коминтернга каршы пакт төзи. 1937 елның 6 ноябрендә пактка Италия кушыла.

үзенә Австрияне куша.

1938 елның 30 сентябрендә Британия премьер-министры Чемберлен һәм Гитлер тарафыннан Бөекбритания белән Алмания арасындагы бәхәсле мәсьәләләрне җайга салу һәм җайга салу турында декларация — ССРБ-да Мүнхен сүзе буларак билгеле килешү имзаланган. 1938 елда Чемберлен өч тапкыр Гитлер белән очраша, ә Мүнхенда очрашудан соң «мин сезгә тынычлык алып килдем!» дип өйгә кайтты. Асылда, Чехословакия җитәкчелеге катнашыннан башка төзелгән әлеге килешү Маҗарстан һәм Польша катнашында, аның бүлегенә китерә. Агрессорны тынычландыру буенча классик үрнәг булып санала, ул соңыннан аны агрессив сәясәтен тагын да киңәйтүгә этәргән һәм Икенче бөтендөнья сугышы башлану сәбәпләренең берсе булган.


У. Черчилль, 1938 елның 3 октябре:

Бөекбританиягә сугыш белән рисвайлык арасында сайлау тәкъдим ителгән иде. Ул намуссызлыкны сайлый һәм шуңа сугыш алачак.

Җорҗ Бонне һәм Алмания тышкы эшләр министры Йоахим фон Риббентроп 1938 елның 6 декабрендә Франция-Алмания декларациясенә кул куйдылар.

Судет өлкәсен аннексияләй. Ризалыкны бу актка Богемия һәм Моравия протектораты төзелә. Антикоминтерн пактына Маҗарстан, Франсиско Франко килә.

Моңа кадәр Алманиянең агрессив гамәлләре Бөекбритания һәм Франция ягыннан җитди каршылыкларны очратмый иде, алар сугышны башларга карар итми һәм Версаль килешүе системын алар уйлаганчы акыллы калышулар («үлем сәясәте» дип атала) белән саклап калырга тырышалар иде. Әмма, Гитлер Мүнхен килешүен бозганнан соң, ике илдә дә артык катгый сәясәт кирәклеге күбрәк аңлана башлый, һәм Алманиянең булырга мөмкин агрессиясенә каршы Бөекбритания һәм Франция Польшагә хәрби ышанычлыклар бирә. 1939 елның 7-12 апрелендә Албания Италия тарафыннан басып алынгач, Румыния, Төркия һәм Греция шундый ук ышанычлык ала.

Территорияләр

Барлык хәрби хәрәкәтләрне 5 сугыш хәрәкәтләре мәйданына бүлеп була:

Европа һәм Төньяк Африкадагы хәрби хәрәкәтләр күренеше

Икенче дөнья сугышы сугыш игълан итә. Британия Сомалины, өлешчә Кения һәм Судан басып алган, Мисыр җирләренә кергән. Декабрь аенда алар Британия гәскәрләре тарафыннан тар-мар ителеп, 1941 елның гыйнвармай айларында Көнчыгыш Африкадан куылган. 1941 елның апрелендә Алмания Греция һәм Югославияны басып ала. Япония Кытайның көньяк төбәкләрен һәм француз Һиндкытайның төньяк өлешен оккупацияләгән.

Файл:Polish infantry marching 1939.jpg
Польша өчен сугыш барышында поляк сугышчылары. 1939 ел

1941 елның 22 июнендә Алмания Советлар Союзына һөҗүм итә (Бөек Ватан сугышын кара). 19411942 елларда Гитлерга каршы коалициянең нигезе оеша (СССР, Бөек Британия һәм Америка Кушма Штатлары).

капитуляция актына кул куялар. СССР, АКШ һәм Бөек Британия хөкүмәт башлыкларының Берлин конференциясе (17 июль2 август, 1945, Потсдам) Европаның сугыштан соң корылышының нигезләрен билгеләгән.

Атлантика өчен сугыш

Икенче дөнья сугышы башланыр алдыннан Бөекбританиянең Хәрби диңгез көчләре Алманиянекеннән күпкә көчлерәк булган. Бөекбританиянең хәрби флотына каршы көрәшүне өметсез эш дип исәпләп, Алманиянең хәрби диңгез флотының башлыгы Редер керәйсер сугышы стратегиясен сайлаган, ягъни дошманның транспортларын юк итү стратегиясен. Бу идеяны гәмәлгә ашырыр өчен утызынчы еллар азагында «Дойчланд», «Адмирал Шеер», «Адмирал граф Шпее» исемле «кече линкорлар» төзелгән. Шул ук максатка «Бисмарк» һәм «Тирпиц» исемле линкорлар арналган.

1941 елның май аенда «Бисмарк», Атлантикага рейдка чыгып, Британия хәрби кораблар тарафыннан батырылган. Шуннан соң Гитлер зур корабларга ышаныч югалтып, хәрби флот башлыгы итеп Дёницты билгеләгән. Дёниц исә бигрәк су асты көймәләр ярдәмендә сугыш алып бару дигән фикердә торган.

Алмания күпләп су асты көймәләре төзи башлаган. Башта аларның хәрби хәрәкәтләре уңышлы булган, ләкин 1943 елның апреленнән алып Алманиянең су асты көймәләре авыр югалтулар кичерә башлаган.

Атлантика өчен сугыш чорында, 1939 елдан алып 1945 елга хәтле, Алмания 340 су асты көймәсен югалткан. Гитлерга каршы коалиция көчләре 4245 транспорт карабы югалткан.

Атлантика өчен сугышта Алманиянең хәрби флоты нык көчсезләнгән. Нәтиҗә буларак, Алмания хәрби диңгез көчләре, коалиция көчләре Нормандиягә диңгез ягыннан кергәндә, җитди каршылык күрсәтә алмаган.

Якын Көнчыгыш һәм Тыныч океандагы хәрби хәрәкәтләр күренеше

Тын океандагы сугыш исем астында билгеле).

19411942 елның башында Япония Малайзияне, Индонезияне, Филипинны, Бирманы басып алган.

Мидуэй атоллы янындагы яу булган.

Филиппины азат иткән һәм Японияның Окинава утравын басып алган. Америка авиациясы Япониядагы Хиросима (1945 елның 6 августында) һәм Нагасаки (9 августында) шәһәрләренә атом бомбаларын төшергән. 1945 елның 9 августында Советлар Союзы Япониягә сугыш игълан итә, совет гәскәрләре Япониянең Квантун гәскәрен тар-мар итә, Төньяк-Көнчыгыш Кытай, Төньяк Корея, Көньяк Сахалин һәм Курил утраулары азат итә. 1945 елның 2 сентябрендә Япония шартсыз капитуляция турындагы актка кул куя.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

  1. Русская Германия Рейхсвер и Красная армия: брак по расчёту
  2. Липецкая секретная авиашкола Немецкий след в истории отечественной авиации. /Соболев Д. А., Хазанов Д. Б.
  3. Немецкие танки в бою 2022 елның 11 апрель көнендә архивланган. Михаил Борисович Барятинский
  4. Внешняя политика Вемарской республики (1919—1932) / Н. В. Павлов // MGIMO.ru. −2011. — Октябрь.
  5. Павлов Н. В. Внешняя политика третьего рейха (1933—1945)