Мәскәү

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Мәскәү
рус. Москва
Байрак[d]Илтамга[d]
Flag of Moscow, Russia.svgCoat of Arms of Moscow.svg
Тема җәгърафиясе Мәскәү географиясе[d]
Өстәмә тышкы мәгълүматлар чыганагы data.mos.ru(рус.)
Нигезләүче Юрий Долгорукий[d]
Административ бүленеше Академия районыАлексеевский районАлтуфьевский районБабушкинский районБасманный районБеговойБескудниковский районБибиревоБогородскоеБутырский районВешнякиВнуковоВойковский районВосточное ДегуниноВосточное ИзмайловоВосточныйВыхино-ЖулебиноГагаринский районГоловинский районГольяновоДмитровский районДорогомиловоЗамоскворечьеЗападное ДегуниноИвановскоеКапотняКоптевоКосино-УхтомскийКрасносельский районКрылатскоеКузьминкиКунцевоЛевобережныйЛефортовоЛианозовоЛосиноостровский районМарфиноМарьина РощаМатушкиноМетрогородокМещанский районыМитиноМожайский районМолжаниновский районНижегородский районНовогиреевоНовокосино (район Москвы)Ново-ПеределкиноОстанкинский районОчаково-МатвеевскоеПечатникиПокровское-СтрешневоПреображенскоеПресненский районПроспект ВернадскогоРаменкиРостокиноРязанский районСавёлкиСавёловский районСвибловоСеверное ИзмайловоСеверное МедведковоСеверное ТушиноСеверныйСилиноСоколСоколиная гораСокольникиСолнцевоСтрогиноТаганский районТверской районТекстильщикиТимирязевский районТропарёво-НикулиноФилёвский ПаркФили-ДавыдковоХамовникиХовриноХорошёво-МнёвникиХорошёвский районЩукиноЮжное МедведковоЮжное ТушиноЮжнопортовый районЯкиманкаЯрославский районБирюлёво ВосточноеБирюлёво ЗападноеБратеевоДаниловский районДонской районЗябликовоКоньковоКотловкаЛомоносовский районМоскворечье-СабуровоНагатино-СадовникиНагатинский ЗатонНагорный районОбручевский районОрехово-Борисово СеверноеОрехово-Борисово ЮжноеПоселение «Мосрентген»Поселение Внуковскоепоселение ВороновскоеПоселение ВоскресенскоеПоселение ДесёновскоеПоселение КиевскийПоселение КлёновскоеПоселение КокошкиноПоселение КраснопахорскоеПоселение МарушкинскоеПоселение Михайлово-Ярцевскоепоселение МосковскийПоселение НовофёдоровскоеПоселение ПервомайскоеПоселение РоговскоеПоселение РязановскоеПоселение СосенскоеПоселение ФилимонковскоеПоселение ЩаповскоеСеверное БутовоСтарое КрюковоТёплый СтанЦарицыноЧерёмушкиЧертаново СеверноеЧертаново ЦентральноеЧертаново ЮжноеЮжное БутовоЯсенево[d][1]
Почта индексы 101001–135999
Подробная карта
Кулланылган тел рус теле һәм рус ишарә теле
Ачык мәгълүматлар порталы Мәскәү хөкүмәтенең ачык мәгълүматлар порталы[d]
Гимн Мәскәү һимны[d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме Төркем:Мәскәүдә төшерелгән фильмнар[d]
Панорамный вид
Тәртипне билгеләүче төп текст Мәскәү шәһәре низамнамәсе[d]
Кардәш шәһәр Луганск
Иң төньяк ноктасы 56°01′00″ т. к. 37°11′00″ кч. о.
Харита сурәте
Табигый-георафик объект эчендә урнашкан Көнчыгыш Аурупа тигезлеге
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 156 метр
Көппенның климат классификациясе уртача континенталь климат[d]
Объектның күренешләре өчен төркем Q104630916?
Яклаучы изге Изге Георгий[d]
ИАТА аэропорт коды MOW
Рәсми тел рус теле
Номер тамгасы коды 77, 97, 99, 177, 197, 199, 777 һәм 799
Административ-территориаль берәмлек Россия[2]
Һавадан күренеш
Кушамат/тәхәллүс Третий Рим, Өченче Рим һәм Third Rome
Кыскарулар җәдвәле аббревиатурасы М.
Кышкы күренеше
Мультимедиа агымы URL-ы balticlivecam.com/cameras/russia/moscow/moscow-city-center/, balticlivecam.com/cameras/russia/moscow/glory-square/ һәм balticlivecam.com/cameras/russia/moscow/moscow-panoramic-view/
Һәштәге Moscow
Фирка сәркәтибе Юрий Анатольевич ПрокофьевЗайков, Лев Николаевич[d] һәм Борис Ельцин
Дөнья кисәге Европа
Монда җирләнгәннәр төркеме Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Позиционная карта
... хөрмәтенә аталган Мәскәү елгасы[3]
Демоним москвичи
Вид в ночное время
Башкарма хакимият Мәскәү мэры[d] һәм Мәскәү хөкүмәте
КЛАДР коды 7700000000000
Җирле телефон коды 495 һәм 499
Хөкүмәт башлыгы Сергей Собянин
Геомәгълүматлар Data:Russia/Moscow.map
Рәсми исем Москва
Идарә итүче орган Мәскәү хөкүмәте
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Канунбирү органы Мәскәү шәһәр думасы[d]
Нәрсә белән чиктәш Мәскәү өлкәсе һәм Калуга өлкәсе
Мәйдан 2562 ± 1 км²
Административ үзәк булып тора Россия, Мәскәү өлкәсе һәм Үзәк федераль округ
Бүләкләр

Европаның агачлар шәһәре[d] (2019)

Һәйкәлләр исемлеге Мәскәү мәдәни мирас һәйкәлләре исемлеге[d]
Сурәт
Беренче язма телгә алу 4 апрель 1147[4][5]
Феноменның икътисады Мәскәү икътисады[d]
Коллаж
Сәгать поясы Европа/Мәскәү[d][6]
Югары мәхкәмә органы РФ субъектының конституцион (низами) мәхкәмәсе[d]
Рәсми веб-сайт mos.ru(рус.)(ингл.)
Уникальный номер ГАР 0c5b2444-70a0-4932-980c-b4dc0d3f02b5
Халык саны 30 000 ± 5000 (1350),
40 000 ± 5000 (1400),
100 000 ± 10 000 (1600),
200 000 ± 10 000 (1638),
160 000 ± 10 000 (1710),
145 000 ± 10 000 (1725),
138 400 ± 100 (1738),
130 000 ± 5000 (1750),
161 000 ± 1000 (1775),
188 700 ± 100 (1785),
250 000 ± 10 000 (1800),
270 200 ± 100 (1811),
215 000 ± 1000 (1813),
241 500 ± 100 (1825),
305 600 ± 100 (1830),
335 800 ± 100 (1835),
349 100 ± 100 (1840),
353 300 ± 100 (1847),
373 800 ± 100 (1852),
368 800 ± 100 (1856),
377 800 ± 100 (1858),
379 300 ± 100 (1859),
462 500 ± 100 (1863),
351 600 ± 100 (1864),
416 400 ± 100 (1868),
601 969 (1871),
753 500 ± 100 (1882),
753 459 (1886),
822 400 ± 100 (1891),
1 039 000 ± 0 (1897),
1 175 000 ± 1000 (1900),
1 174 700 ± 100 (1902),
1 345 700 ± 100 (1907),
1 359 200 ± 100 (1908),
1 617 157 (1912),
1 563 100 ± 100 (1913),
1 762 700 ± 100 (1914),
1 817 000 ± 100 (1915),
1 854 400 ± 100 (1917),
1 028 200 ± 100 (1920),
1 542 900 ± 0 (1923),
2 080 000 ± 1000 (1926),
2 127 200 ± 100 (1928),
2 781 300 ± 100 (1931),
3 641 500 ± 100 (1936),
4 131 633 (1939),
4 839 000 ± 0 (1956),
5 045 905 (1959),
6 422 000 ± 1000 (1967),
6 941 961 (1970),
7 151 000 ± 1000 (1972),
7 255 000 ± 1000 (1973),
7 862 000 ± 1000 (1975),
7 658 000 ± 1000 (1976),
7 830 509 (1979),
8 111 000 ± 1000 (1982),
8 652 000 ± 1000 (1985),
8 527 000 ± 1000 (1986),
8 815 000 ± 1000 (1987),
8 769 117 (1989),
8 880 124 (1990),
9 017 415 (1991),
9 067 808 (1992),
9 066 025 (1993),
9 066 612 (1994),
9 085 457 (1995),
9 246 727 (1996),
9 411 236 (1997),
9 604 297 (1998),
9 783 242 (1999),
9 932 932 (2000),
10 114 203 (2001),
10 382 754 (2002),
10 386 903 (2003),
10 535 681 (2004),
10 726 429 (2005),
10 923 762 (2006),
11 091 428 (2007),
11 186 851 (2008),
11 281 631 (2009),
11 503 501 (2010),
11 776 764 (2011),
11 856 578 (2012),
11 979 529 (2013),
12 108 257 (2014),
12 197 596 (2015),
12 380 664 (2017)[7],
12 506 468 (1 гыйнвар 2018)[8],
13 010 112 (1 октябрь 2021)[9],
12 330 126 (2016)[10],
12 506 468 (2018)[11],
12 615 279 (2019)[12],
12 678 079 (2020)[13],
13 010 112 (2021)[14],
13 015 126 (2022)[15],
13 104 177 (2023)[16]
Социаль медиаларда күзәтүчеләре 98 943
Шәрәфле ватандашлар төркеме Төркем:Мәскәү шәрәфле ватандашлары[d]
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы Мәскәү хөкүмәте премьер-министры[d][17]
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы ЯузаВодоотводный канал (Москва)Сходненский деривационный канал[d] һәм Мәскәү исемендәге канал
Commons-logo.svg Мәскәү РУВИКИ.Медиада

Мәскә́ү (үзәк икътисади районның һәм Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Мәскәү елгасы янында урнашкан.

Россиянең һәм Европаның (Истанбул исәпмичә) халык саны буенча иң зур шәһәр (11,8 млн кеше).

Мәскәү — Новодевичий кәшишхәнәсе ЮНЕСКО дөнья мирасына керәләр. Мәскәүне 6 аэропорт хезмәт күрсәтәләр. Анда 9 тимер юл вокзаллар һәм 3 елга портлары эшлиләр. 1935 елдан башкалада метрополитен эшли.

География

Мәскәүнең космостан күренеше

Географик урнашу

Шәһәр Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Мәскәү Боҗра Автомобильләр Юлы эчендә, 1633 км² — тышкы ягында урнашкан.

Шәһәрнең уртача биеклеге — 156 м, иң биек ноктасы — Теплый Стан бистәсендә, иң түбән ноктасы Беседин күперләре арасында урнаша.

Ул Яуза, Нищенка, Сетунь, Котловка һәм Гордоня агалар. Кече елгаларының күбесе коллекторларда агалар.

Мәскәүдән эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[18]
Мурманск ~ 2103 км
Петербург ~ 696 км
Бөек Новгород ~ 538 км
Тверь ~ 177 км
Архангельск ~ 1291 км
Череповец ~ 526 км
Вологда ~ 459 км
Ярославль ~ 264 км
Сыктывкар ~ 1331 км
Киров ~ 943 км
Киңәшмә ~ 401 км
Иваново ~ 302 км
Смоленск ~ 414 км
Белорусия байрагы Витебск ~ 543 км
Белорусия байрагы Минск ~ 750 км
Польша байрагы Варшава ~ 1462 км
Җилләр розасы
Владимир ~ 187 км
Түбән Новгород ~ 427 км
Казан ~ 830 км
Владивосток ~ 9207 км
Калуга ~ 173 км
Брянск ~ 401 км
Украина байрагы Киев ~ 898 км
Молдавия байрагы Кишинәү ~ 1323 км
Харковь ~ 749 км
Тындагы Ростов ~ 1092 км
Тамбов ~ 463 км
Сарытау ~ 853 км
Волгоград ~ 966 км
Әстерхан ~ 1404 км

Сәгать поясы

Мәскәү халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

Климат

Шәһәр климаты — уртача-континенталь. Кыш уртача ноябрьның икенче яртысыннан март ахырына хәтле дәвам итә. Кыш вакытында көчле суыклар (-20, -30 °C), ә декабрь белән январьдә җепшек көннәр булырга мөмкин. Елда айларның иң салкыны — февраль (уртача −6,7 °C). Җәй майның уртасыннан сентябрьгә хәтле дәвам итә, көндез температурасы еш 30 °C кадәр күтәрелә. Елда айларның иң җылысы — июль (уртача 19,2 °C).

Елның уртача температурасы 5,8 °C тәшкил ителә. Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча елларның иң җылысы — һава дымлылыгы — 77%.

Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 2010 елның 29 июлендә тәшкил ителгән — 38,2 °C, иң түбән 1940 елның 17 гыйнварында −42,2 °C.

Мәкәүдә ел буенча 600—800 мм атмосфера дуеннары ява, күбесе — җәйдә.

Мәскәү климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 8,6 8,3 19,7 28,9 33,2 34,7 38,2 37,3 32,3 24,0 16,2 9,6 38,2
Уртача максимум, °C −4 −3,7 2,6 11,3 18,6 22,0 24,3 21,9 15,7 8,7 0,9 −3 9,6
Уртача минимум, °C −9,1 −9,8 −4,4 2,2 7,7 12,1 14,4 12,5 7,4 2,7 −3,3 −7,6 2,1
Абсолют минимум, °C −42,2 −38,2 −32,4 −21 −7,5 −2,3 1,3 −1,2 −8,5 −20,3 −32,8 −38,8 −42,2
Явым-төшем нормасы, мм 52 41 35 37 49 80 85 82 68 71 55 52 707
Чыганак: Погода и Климат


Этимология

Шәһәр исеме Борыңгы рус телендә моск- тамыры «баткак, сыланучан» яки «саз, юеш, дымлы» мәгънәләрен белдерде. Елга исеме, бәлки борыңгы рус «москы» (-ы кушымчасы белән) сүзеннән чыккан.

Башка телләрдә шулай ук бу сүзеннән төзергән исемнәре бар: рус. Moscow, алман. Moskau, фр. Moscou.

Тарих

Борынгы чор

Шәһәр яше аныклап билгеле түгел. Иң борыңгы археологик табылмалар таш чорына кагылалар. Беренче меңьеллыгының ахырында Мәскәү районында вятичләр һәм кривичләр нәселләре урнаштылар. Археологик казулар нәтиҗәләре буенча, XI гасырда Мәскәү янында чокырлы һәм урлы авыл урнашты.

Мәскәүгә нигез салу турыда ике караш бар.

  • Беренче караш Ипатьев елъязмаларында Мәскәү исемле авылны телгә алуга таяна. Алар буенча, Юрий Долгорукий Мәскәү шәһәрендә үз дусларын кабул иткәндер. 1156 елда Мәскәүдә яңа агач ныгытмалар төзелгәннәр, һәм шәһәр мәйданы 3-4 тапкыр артты.
  • Икенче караш буенча татар ханы Мәңге Тимер Иван Калита вакытында Мәскәү чын шәһәргә әверелә.

1238 ел 20 гыйнварБатый хан җитәкчелегендәге гаскәр рус армиясен җиңеп Мәскәүне ала.

Алтын Урда чоры

Монгол-татар буйсындырган вакытында шәһәр яндырып яуланган, ләкин тиз торгызылган. 1242 елдан Алтын Урдага бәйле булган. Кайбер тарихчылар буенча Мәскәү һәм тирәсендәге кенәзлекләр Алтын Урда эченә кергән.

Алтын Урда чорында Мәскәү шәһәрендә Урда урамы (русча Ордынка, әлегә сакланган) килеп чыккан. Урда урамы тирәсендә башта Алтын Урданың татар идарәсенең түрәләре — баскаклар, даруглар һәм бүтән — яшәгәннәр. Урда урамы тирәсендә Татар бистәсе килеп чыккан.

Хәзер Мәскәүнең Татар бистәсе турында күп исемнәр хәтерләтә: Балчык (русча Балчук, Мәскәүнең урыны һәм кунакханәсе), Кече һәм Зур Татар урамнары (анда Иске Татар мәчете бар), Третьяков исемендәге галереянең тирәсендә урнашкан тарихи урыннар.

Арбат урамы — татар сәүдәгәрләре тарафыннан салынган бистә. Кайбер чыганак буенча татар сүзеннән арба яки гарәп сүзеннән рабат (шәһәр яны) килеп чыга. Арбат бистәсендә башта болгар, соңрак татар һәм бүтән шәрекъ сәүдәгәрләре, осталары яшәгән һәм эшләгән. Дмитрий Донской якташы булган, батырлык һәм булышлык өчен Мәскәү кенәзе Сәркиз морзага шушы җирне биргән, аның исеменнән Черкизово сүзе килеп чыккан.

Алтын Урданың Иван Калитага баскак вазифасын биргән. Шулай итеп рус кенәзлекләрендә баш татар баскагы — Иван Калита булып чыккан, ул бөтен салымны җыйган булган һәм Алтын Урда ханына җибәргән. Мәскәүнең шушы салымны җыю вазифалары Алтын Урда чорыннан хәзерге вакытка кадәр калган.

Мәскәү кенәзлеге үзәге

Коломна һәм Можайск кенәзлекләре керәләр.

XIV гасырда Мәскәүнең Бөек Мәскәү кенәзлеге үзәге буларак күтәрелүе була. XIV гасырда Мәскәүгә митроплитлар резиденциясе күчерелә, ә 1589 елда Мәскәү патриархиясе оештырыла.

Халык

Мәскәү — Россиядә һәм Европада халык саны буенча иң зур шәһәр. Статистика буенча, шәһәрдә 2012 елда 11 612 943 кеше яши. Бу сан өзлексез яшәгән шәһәрчеләр гына хисапка ала, Мәскәүдә тагын 1 миллион 800 мең артык мигрантлар, гастарбайтерлар, һәм төрле рәсми түгел эмигрантлар яши.

Халык саны буенча шәһәр СТамбовлдан соң), дөньяда — сигезенче.

Халык саны
13501400160016381710172517381750
30 00040 000100 000200 000160 000145 000138 400130 000
17751785[20]18001811[20]18131825[20]1830[20]1835[20]
161 000188 700250 000270 200215 000241 500305 600335 800
1840[20]1847[20]18521856[20]1858[20]1859[20]1863[20]1864
349 100353 300373 800368 800377 800379 300462 500351 600
18681871188618911897[21]19001902[20]1907[20]
416 400601 969753 459822 4001 039 0001 175 0001 174 7001 345 700
190819121913[20]1914[20]19151917[20]19201923[20]
1 359 2001 617 1571 563 1001 762 7001 817 0001 854 4001 028 2001 542 900
1926[21]1928[22]1931[20]19361939[21]1956[23]1959[24]1967[20]
2 080 0002 127 2002 781 3003 641 5004 609 0004 839 0005 045 9056 422 000
1970[25]1972[20]1973[20]1976[20]1979[26]1982[20]1986[20]1989[27]
6 941 9617 151 0007 255 0007 658 0007 830 5098 111 0008 527 0008 769 117
1990[28]1991[28]1992[20]1993[28]1994[28]1995[28]1996[20]1997[28]
8 880 1249 017 4158 956 9009 066 0259 066 6129 085 4578 434 3009 411 236
1998[28]1999[28]2000[28]2001[20]2002[21]2003[20]2004[28]2005[20]
9 604 2979 783 2429 932 9328 396 40010 126 00010 126 40010 391 47010 406 600
2006[20]2007[20]2008[20]2009[28]2010[29]2011[20]2012[30]2013[31]
10 425 10010 442 70010 470 30010 508 97111 503 50111 503 50011 612 94311 979 529
2014[32]2015[33]
12 108 25712 197 596

Милли состав

Халык 1897[34] 1926[35] 1939[36] 1959[37] 1970[38] 1979[39] 1989[40] 2002[41]
К. с. % К. с. % К. с. % К. с. % К. с. % К. с. % К. с. % К. с. %
руслар 987 044 95,0% 1 771 690 87,8% 3 614 430 87,4% 4 507 899 88,6% 6 301 247 89,2% 7 146 682 90,1% 7 963 246 89,7% 8 808 009 84,8%
украиннар 4 478 0,4% 16 082 0,8% 90 479 2,2% 115 489 2,3% 184 885 2,6% 206 875 2,6% 252 670 2,8% 253 644 2,4%
татарлар 4 2881 0,4% 17 076 0,8% 57 687 1,4% 80 489 1,6% 109 252 1,5% 131 328 1,7% 157 376 1,8% 166 083 1,6%
әрмәннәр 1 604 0,2% 6 369 0,3% 13 682 0,3% 18 379 0,4% 25 584 0,4% 31 414 0,4% 43 989 0,5% 124 425 1,2%
әзериләр - - 224 ~0,0% 677 ~0,0% 2 528 0,1% 4 889 0,1% 7 967 0,1% 20 727 0,2% 95 563 0,9%
яһудләр 5 070 0,5% 131 244 6,5% 250 181 6,0% 239 246 4,7% 251 350 3,6% 222 900 2,8% 174 728 2,0% 79 359 0,8%
белоруслар 1 016 0,1% 13 161 0,7% 24 952 0,6% 34 370 0,7% 50 257 0,7% 59 193 0,7% 73 005 0,8% 59 353 0,6%
башкалар 35 091 3,4% 61 295 3,0% 84 930 2,1% 87 181 1,7% 133 544 1,9% 125 243 1,6% 189 838 2,1% 796 318 7,7%
барлык 1 038 591 100,0% 2 017 141 100,0% 4 137 018 100,0% 5 085 581 100,0% 7 061 008 100.0% 7 931 602 100,0% 8 875 579 100,0% 10 382 754 100,0%

Искәрмә:1 Әзериләр белән

Халык 2010[42]
К. с. %
руслар 9 930 410 86,3%
украиннар 154 104 1,3%
татарлар 149 043 1,3%
әрмәннәр 106 466 0,9%
әзериләр 57 123 0,5%
яһудләр 53 145 0,5%
белоруслар 39 225 0,3%
башкалар 1 013 985 8,8%
барлык 11 503 501 100,0%

Мәскәүдә 154 104 украин (1,42 %), 149 043 татар (1,38 %), 57 123 әзәри (0,53 %) һәм 53 142 яһүди (0,49 %) яши (2010). Шәһәрдә руслар күпчелектә — халыкның 86% алалар, яисә 9 930 410 кеше.

Мәскәүдә татарларның тарихи яшәгән урыннары — Мәскәү елгасы арты (Замоскворечье) районындагы Татар бистәсе.

Мәскәүдә туган танылган кешеләр


Административ бүленеш

Moscow all districts.svg

2012 елдан Мәскәү 12 административ округына бүленә:

1. Үзәк административ округ (10 районына бүленә)
2. Төньяк административ округ (16 районына бүленә)
3. Төньяк-Көнчыгыш административ округ (17 районына бүленә)
4. Көнчыгыш административ округ (16 районына бүленә)
5. Көньяк-Көнчыгыш административ округ (12 районына бүленә)
6. Көньяк административ округ (16 районына бүленә)
7. Көньяк-Көнбатыш административ округ (12 районына бүленә)
8. Көнбатыш административ округ (13 районына бүленә)
9. Төньяк-Көнбатыш административ округ (8 районына бүленә)
10. Зеленоград административ округы (4 районына бүленә)
11. Яңа Мәскәү административ округы (11 җирлегенә бүленә)
12. Троицк административ округы (10 җирлегенә бүленә)

Транспорт

Казан вокзалы

Тимер юл транспорты

Шәһәрдә ун тимер юл вокзалы бар:

Мәскәү эчендә Мәскәү тимер юлының кече боҗрасы урнаша, ул Мәскәүнең барлык тимер юл юнәлешләрен тоташтыра.

Аэропортлар

Автомобиль транспорты

Мәскәү — М1 «Беларусь» (Мәскәү — Владимир — Түбән НовгородЧабаксарКазанУфа), М8 «Холмогоры» (Мәскәү — ЯрославльВологдаАрхангельскСеверодвинск), М9 «Балтия» (Мәскәү — РжевЛатвия белән чиге), М10 «Россия» (Мәскәү — ТверьБөек НовгородПетербург), А101 «Балтия» (Мәскәү — МалоярославецБелорусия белән чиге), А103 «Балтия» (Мәскәү — Черноголовка), А104 «Балтия» (Мәскәү — ДмитровДубна) автоюлларның башлангыч пункты.

Мәскәү эчендә өч транспорт боҗра бар: Бакча боҗрасы, Өченче транспорт боҗрасы, Мәскәү боҗра автомобиль юлы.

Метрополитен

Моны карагыз: Мәскәү метрополитены

Метрополитен — Мәскәүдә иң популяр транспорт.[43]

Елга транспорты

Моны карагыз: Төньяк елга порты

Мәгариф һәм фән

Мәскәү шәһәрендә дәүләт һәм дәүләтнеке булмаган югары уку йортлары эшләп килә. Беренчесе берничә төркемгә бүленә: университетлар, академияләр, институтлар, консерваторияләр, Оборона министрлыгы сайты, Эчке эшләр министрлыгы сайты уку йортлары бар.

  1. 1-се Мәскәү дәүләт медицина университеты
  2. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты
  3. Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты
  4. Мәскәү дәүләт төзелеш университеты
  5. Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты
  6. Россия дәүләт карамай һәм газ университеты
  7. Россия халыклар дуслыгы университеты
  8. Мәскәү корыч һәм бирелмәләр институты
  9. Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты
  10. Мәскәү дәүләт элемтә юллар университеты
  11. Мәскәү дәүләт юридик академиясе
  12. Россия Хөкүмәте янындагы Финанс Университеты
  13. Россия дәүләт социаль университеты
  14. Россия Президенты каршындагы Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте Россия академиясе(РАНХиГС).
  15. В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академиягә рәсем институты

Кардәш шәһәрләр

1. Агҗабәди
2. Азәрбайҗан байрагыБакы
3. Азәрбайҗан байрагыГәнҗә
4. Австрия байрагыВена
5. Албания байрагыТирана
6. Алжир
7. Буйныс-Айрыс
8. Ирәван
9. Белорусия байрагыБрест
10. Бельгия байрагыБрүссел
11. Ла-Пас
12. Босния һәм Герцеговина байрагыБаня-Лука
13. Бөек Британия байрагыЛондон
14. Венесуэла байрагыКаракас
15. Вьетнам байрагыХаной
16. Хо Ши Мин
17. Алмания байрагыБерлин
18. Алмания байрагыДюссельдорф
19. Алмания байрагыИнгольштадт
20. Алмания байрагыМюнхен
21. Афины
22. Кутаиси
23. Грузия байрагыТбилиси
24. Мисыр байрагыКаир
25. Израиль байрагыТел-Әвив
26. Һиндстан байрагыДели
27. Һиндстан байрагыМумбаи
28. Индонезия байрагыҖакарта
29. Иран байрагыРешт
30. Иран байрагыТегеран
31. Исландия байрагыРейкьявик
32. Испания байрагыМадрид
33. Италия байрагыРум
34. Казахстан байрагыАлма-Ата
35. Казахстан байрагыНурсолтан
36. Кипр байрагыНикосия
37. Кытай байрагыПекин
38. КХДҖ байрагыПхеньян
39. Куба байрагыГавана
40. Кыргызстан байрагыБишкек
41. Латвия байрагыЕлгава
42. Латвия байрагыРига
43. Бейрут
44. Текоман
45. Энсенада
46. Монголия байрагыУлан-Батор
47. Берләшкән Гарәп Әмирлекләре байрагы Дөбәй
48. Перу байрагыКуско
49. Польша байрагыВаршава
50. Польша байрагыКраков
51. Көньяк Корея байрагыСеул
52. Россия байрагыВолгодонск
53. Россия байрагыКоломна
54. Россия байрагыНарьян-Мар
55. Россия байрагыРостов-на-Дону
56. Румыния байрагыБүкрәш
57. Сербия байрагыБелград
58. Словения байрагыЛюбляна
59. АКШ байрагыЧикаго
60. Таҗикстан байрагыДүшәнбе
61. Таиланд байрагыБаңкок
62. Тунис
63. Төркия байрагыӘнкара
64. Төркия байрагыАрдахан
65. Үзбәкстан байрагыТашкәнт
66 Үзбәкстан байрагыФәрганә
67. Украина байрагыДонецк
68. Украина байрагыКиев
69. Украина байрагыНиколаев
70. Украина байрагыУжгород
70. Харковь
71. Россия байрагыЯлта
72. Филиппиннар байрагыЛусон
73. Филиппиннар байрагыМанила
74. Финләндия байрагыҺелсинки
75. Франция байрагыВалансьен
76. Франция байрагыЛимож
77. Хорватия байрагыЗагреб
78. Будва
79. Монтенегро байрагыПодгорица
80. Чехия байрагыПраһа
81. Чили байрагыСантьяго
82. Эстония байрагыТаллин
83. Япония байрагыТокио
84. Словакия байрагыБратислава
85. Россия байрагыРыльск

Галерея

Күренеш

Мәскәү панорамасы
Мәскәү панорамасы

Искәрмәләр

  1. 1,000 1,001 1,002 1,003 1,004 1,005 1,006 1,007 1,008 1,009 1,010 1,011 1,012 1,013 1,014 1,015 1,016 1,017 1,018 1,019 1,020 1,021 1,022 1,023 1,024 1,025 1,026 1,027 1,028 1,029 1,030 1,031 1,032 1,033 1,034 1,035 1,036 1,037 1,038 1,039 1,040 1,041 1,042 1,043 1,044 1,045 1,046 1,047 1,048 1,049 1,050 1,051 1,052 1,053 1,054 1,055 1,056 1,057 1,058 1,059 1,060 1,061 1,062 1,063 1,064 1,065 1,066 1,067 1,068 1,069 1,070 1,071 1,072 1,073 1,074 1,075 1,076 1,077 1,078 1,079 1,080 1,081 1,082 1,083 1,084 1,085 1,086 1,087 1,088 1,089 1,090 1,091 1,092 1,093 1,094 1,095 1,096 1,097 1,098 1,099 1,100 1,101 1,102 1,103 1,104 1,105 1,106 1,107 1,108 1,109 1,110 1,111 1,112 1,113 1,114 1,115 1,116 1,117 1,118 1,119 1,120 1,121 1,122 1,123 1,124 1,125 1,126 1,127 1,128 1,129 1,130 1,131 1,132 1,133 1,134 1,135 1,136 1,137 1,138 1,139 1,140 1,141 1,142 1,143 1,144 1,145 ОКТМО. 179/2016. Центральный ФО
  2. ОКТМО
  3. https://web.archive.org/web/20190718121126/http://oldru.com/moscow/moscow6.htm
  4. Ипатьевская летопись — 1500.
  5. http://dlib.rsl.ru/viewer/01003543120#?page=23
  6. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/europe
  7. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  8. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  9. https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/
  10. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar
  11. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar
  12. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar
  13. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar
  14. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  15. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls
  16. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
  17. https://www.kp.ru/daily/22622/11826/
  18. Расчет расстояний между городами. Транспортная компания «КСВ 911». Дата обращения: 8 февраль 2010. Архивировано 12 август 2011 года.
  19. http://www.business-gazeta.ru/article/140813/
  20. 20,00 20,01 20,02 20,03 20,04 20,05 20,06 20,07 20,08 20,09 20,10 20,11 20,12 20,13 20,14 20,15 20,16 20,17 20,18 20,19 20,20 20,21 20,22 20,23 20,24 20,25 20,26 20,27 20,28 20,29 20,30 20,31 20,32 Народная энциклопедия «Мой город». Москва. Дата обращения: 16 октябрь 2013. Архивировано 16 октябрь 2013 года.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Дата обращения: 17 август 2013. Архивировано 17 август 2013 года.
  22. Статистический справочник СССР за 1928 г.
  23. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Дата обращения: 26 октябрь 2013. Архивировано 26 октябрь 2013 года.
  24. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  25. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  26. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  27. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архивировано 22 август 2011 года.
  28. 28,00 28,01 28,02 28,03 28,04 28,05 28,06 28,07 28,08 28,09 28,10 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2010 года
  29. ВПН-2010. Приложение 1. Численность населения по районам города Москвы. Дата обращения: 16 август 2014. Архивировано 16 август 2014 года.
  30. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
  31. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
  32. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 2 август 2014 года.
  33. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год (опубликовано 17 марта 2015 год). Дата обращения: 18 март 2015. Архивировано 18 март 2015 года.
  34. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=831
  35. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=209
  36. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=39
  37. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=45
  38. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=18
  39. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=19
  40. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=18
  41. архив күчермәсе, archived from the original on 2006-11-04, retrieved 2012-11-17 
  42. архив күчермәсе, archived from the original on 2016-06-05, retrieved 2012-11-17 
  43. архив күчермәсе, archived from the original on 2013-01-20, retrieved 2012-12-21 

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз

Калып:Европа башкалалары