Ханты-Манси — Югра автономияле округы
Ханты-Манси — Югра автономияле округы (рус. Ха́нты-Манси́йский автоно́мный о́круг — Югра́) — Россия Федерациясенең субъекты (Төмән өлкәсе составында). Урал федераль округына керә.
Административ үзәге — Ханты-Мансийск шәһәре.
География
Чиктәшлек
| Як | Регион |
|---|---|
| Төньяк | Ямал-Ненец автономияле округы |
| Көнчыгыш | Красноярск крае |
| Көньяк-көнчыгыш | Тум өлкәсе |
| Көньяк | Төмән өлкәсе |
| Көньяк-көнбатыш | Свердловск өлкәсе |
| Көнбатыш | Коми Республикасы |
ХМАО Көнбатыш Себер тигезлегенең үзәк өлешендә, Об һәм Иртеш елгаларның түбән агымында урнашкан. Көнбатышта чиге Урал таулары буйлап үтә. Нефть һәм газның эре чыганаклары бар.
Климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -18°…-23°С, июльнең уртача температурасы +16°…+19°С. Еллык явым 400– 500 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере — 130 көн.
Төп елгалар — Об һәм аның кушылдыклары (Иртеш, Төньяк Сосьва, Вах, Пим, Лямин, Назым, Казым). Күлләр күп (1500 дән артык), шуларның кайберләре системаларны хасил итәләр. Шактый өлешне сазлыклар алып торалар. Туфраклар— торф-сазлык, көлсу һәм аллювиаль.
Чыршы, нарат, эрбет, каен үсә. Кыргый хайваннардан йоклач, кеш, себер көзәне, төлке, ак куян, сусар һ.б. бар. Кошларның ике йөзгә якын төре, шул исәптә боҗыр, суер, көртлек бар. Елгаларда һәм күлләрдә җалык (сөләйман балыгы, ала балык, мәрсин балыгы һ.б.) күп.
«Кече Сосьва», «Юган» тыюлыклары, «Нумто», «Себер Уваллары» табигый парклары, «Конда күлләре», «Югары Конда» заказлыклары бор.
Тарих
Хант-Вогул милли округы 1930 елның 10 декабрьдә барлыкка килгән. 1940 елның 23 октябрьдә исемен Хант-Манси милли округына алыштыра. 1978 елдан — Хант-Манси автономияле округы; 2003 елдан — Ханты-Манси — Югра автономияле округы.
1930–1934 елларда Урал өлкәсе составында, 1934 елда — Обь-Иртеш өлкәсе составында, 1934–1944 — Омск өлкәсендә. 1944 елдан Төмән өлкәсе составында, 1993 елдан — Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты.
Халык
Халык саны 1 558 004 кеше (2012 елына прогноз). Шәһәрәрдә халыкның 91,5 % өлеше яши (2009 ел).
Халыкның табигый үсеше: 9,6 (1000 кешегә, 2010)
Милли состав
| Халык | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 (* 2012 елның 26 гыйнвар көнендә архивланган.) | 2010 ел[2] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Руслар | 67 616 (72,5%) | 89 813 (72,5%) | 208 500 (76,9%) | 423 792 (74,3%) | 850 297 (66,3%) | 946 590 (66,1%) | 973 978 (68,1%) |
| Татарлар | 2 227 (2,4 %) | 2 938 (2,4 %) | 14 046 (5,2 %) | 36 898 (6,5 %) | 97 689 (7,6 %) | 107 637 (7,5 %) | 108 899 (7,6 %) |
| Украиннар | 1 111 (1,2 %) | 4 363 (3,5 %) | 9 986 (3,7 %) | 45 484 (8,0 %) | 148 317 (11,6 %) | 123 238 (8,6 %) | 91 323 (6,4 %) |
| Башкортлар | 9 (0,0 %) | 91 (0,1 %) | 1 244 (0,5 %) | 7 522 (1,3 %) | 31 151 (2,4 %) | 35 807 (2,5 %) | 35 428 (2,5 %) |
| Әзериләр | — (0,0 %) | — (0,0 %) | 136 (0,0 %) | 1 263 (0,2 %) | 12 846 (1,0 %) | 25 088 (1,8 %) | 26 037 (1,8 %) |
| Хантлар | 12 238 (13,1 %) | 11 435 (9,2 %) | 12 222 (4,5 %) | 11 219 (2,0 %) | 11 892 (0,9 %) | 17 128 (1,2 %) | 19 068 (1,3 %) |
| Беларуслар | 141 (0,2 %) | 1 281 (1,0 %) | 3 362 (1,2 %) | 7 555 (1,3 %) | 27 775 (2,2 %) | 20 518 (1,4 %) | 14 703 (1,0 %) |
| Комыклар | — (0,0 %) | — (0,0 %) | 5 (0,0 %) | 89 (0,0 %) | … | 9 554 (0,7 %) | 13 849 (1,0 %) |
| Чуашлар | 45 (0,0 %) | 289 (0,2 %) | 1 929 (0,7 %) | 4 739 (0,8 %) | … | 15 261 (1,1 %) | 13 596 (0,9 %) |
| Ләзгиләр | — (0,0 %) | — (0,0 %) | 44 (0,0 %) | 216 (0,0 %) | … | 8 580 (0,6 %) | 13 335 (0,9 %) |
| Мансилар | 5 768 (6,2 %) | 5 644 (4,6 %) | 6 684 (2,5 %) | 6 156 (1,1 %) | 6 562 (0,5 %) | 9 894 (0,7 %) | 10 977 (0,8 %) |
| Үзбәкләр | 2 (0,0 %) | — (0,0 %) | 57 (0,0 %) | 216 (0,0 %) | … | 5 182 (0,4 %) | 9 970 (0,7 %) |
| Таҗиклар | — (0,0 %) | — (0,0 %) | 23 (0,0 %) | 94 (0,0 %) | … | 5 651 (0,4 %) | 9 793 (0,7 %) |
| Молдаваннар | — (0,0 %) | 564 (0,5 %) | 579 (0,2 %) | 1 735 (0,3 %) | … | 10 861 (0,8 %) | 9 476 (0,7 %) |
| Лаклар | — (0,0 %) | — (0,0 %) | 10 (0,0 %) | 45 (0,0 %) | … | 8 005 (0,6 %) | н.д. |
| Чирмешләр | 34 (0,0 %) | 54 (0,0 %) | 712 (0,3 %) | 1 791 (0,3 %) | … | 7 309 (0,5 %) | 7 289 (0,5 %) |
| Чеченнар | 5 (0,0 %) | — (0,0 %) | 68 (0,0 %) | 269 (0,0 %) | … | 6 943 (0,5 %) | 6 889 (0,5 %) |
| Алманнар | 177 (0,2 %) | 2 059 (1,7 %) | 2 069 (0,8 %) | 3 499 (0,6 %) | … | 7 846 (0,6 %) | 6 828 (0,5 %) |
| Әрмәннәр | 5 (0,0 %) | — (0,0 %) | 147 (0,0 %) | 893 (0,2 %) | … | 6 471 (0,5 %) | 6 343 (0,4 %) |
| Мордва | 64 (0,1 %) | 125 (0,1 %) | 1 162 (0,4 %) | 3 155 (0,6 %) | … | 6 386 (0,5 %) | н.д. |
| Казакълар | 89 (0,1 %) | 103 (0,1 %) | 179 (0,1 %) | 563 (0,1 %) | … | 4 258 (0,3 %) | н.д. |
| Удмуртлар | 36 (0,0 %) | 71 (0,1 %) | 1 304 (0,5 %) | 2 029 (0,4 %) | … | 3 670 (0,3 %) | н.д. |
| Коми | 2 436 (2,6 %) | 2 803 (2,3 %) | 3 150 (1,2 %) | 3 105 (0,5 %) | … | 3 081 (0,2 %) | 2 364 (0,2 %) |
| Коми-пермяклар | — (0,0 %) | 18 (0,0 %) | 466 (0,2 %) | 1 335 (0,2 %) | … | 2 704 (0,2 %) | н.д. |
| Милләтен билгеләнмәгәннәр | 16 (0,0 %) | 4 (0,0 %) | 5 (0,0 %) | 4 (0,0 %) | … | 13 210 (0,9 %) | 102 138 (0,0 %) |
Статистика
| Халык саны, мең кеше | Туулар | Үлемнәр | Үзгәрешләр | Туучылар саны (1000 кешегә) | Үлүчеләр саны (1000 кешегә) | Үзгәрешләр (1000 кешегә) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1970 | 281 | 5 959 | 2 025 | 3 934 | 21.2 | 7.2 | 14.0 |
| 1975 | 415 | 9 450 | 2 572 | 6 878 | 22.8 | 6.2 | 16.6 |
| 1980 | 649 | 13 901 | 4 116 | 9 785 | 21.4 | 6.3 | 15.1 |
| 1985 | 1 041 | 25 130 | 4 863 | 20 267 | 24.1 | 4.7 | 19.5 |
| 1990 | 1 274 | 21 812 | 5 354 | 16 458 | 17.1 | 4.2 | 12.9 |
| 1991 | 1 276 | 19 060 | 5 884 | 13 176 | 14.9 | 4.6 | 10.3 |
| 1992 | 1 270 | 15 849 | 7 132 | 8 717 | 12.5 | 5.6 | 6.9 |
| 1993 | 1 274 | 14 531 | 9 401 | 5 130 | 11.4 | 7.4 | 4.0 |
| 1994 | 1 286 | 15 120 | 9 937 | 5 183 | 11.8 | 7.7 | 4.0 |
| 1995 | 1 298 | 14 418 | 10 041 | 4 377 | 11.1 | 7.7 | 3.4 |
| 1996 | 1 310 | 14 469 | 9 508 | 4 961 | 11.0 | 7.3 | 3.8 |
| 1997 | 1 330 | 14 640 | 8 497 | 6 143 | 11.0 | 6.4 | 4.6 |
| 1998 | 1 351 | 15 600 | 8 164 | 7 436 | 11.5 | 6.0 | 5.5 |
| 1999 | 1 359 | 14 728 | 8 476 | 6 252 | 10.8 | 6.2 | 4.6 |
| 2000 | 1 372 | 15 579 | 9 426 | 6 153 | 11.4 | 6.9 | 4.5 |
| 2001 | 1 398 | 17 130 | 9 863 | 7 267 | 12.3 | 7.1 | 5.2 |
| 2002 | 1 426 | 19 051 | 9 829 | 9 222 | 13.4 | 6.9 | 6.5 |
| 2003 | 1 445 | 19 883 | 10 000 | 9 883 | 13.8 | 6.9 | 6.8 |
| 2004 | 1 456 | 20 377 | 9 828 | 10 549 | 14.0 | 6.8 | 7.2 |
| 2005 | 1 466 | 19 958 | 10 415 | 9 543 | 13.6 | 7.1 | 6.5 |
| 2006 | 1 476 | 20 366 | 10 077 | 10 289 | 13.8 | 6.8 | 7.0 |
| 2007 | 1 487 | 21 887 | 10 093 | 11 794 | 14.7 | 6.8 | 7.9 |
| 2008 | 1 500 | 23 197 | 10 215 | 12 982 | 15.5 | 6.8 | 8.7 |
| 2009 | 1 513 | 23 840 | 10 107 | 13 733 | 15.8 | 6.7 | 9.1 |
| 2010 | 1 527 | 25 089 | 10 447 | 14 642 | 16.4 | 6.8 | 9.6 |
Торак пунктлары
Ханты-Манси автономияле округының эре шәһәрләре
Административ бүленеше
Округ буйсынуындагы шәһәрләр:
- Белоярский
- Когалым
- Лангепас
- Лянтор
- Мегион
- Нефтеюганск
- Түбән Варта
- Нягань
- Покачи
- Пыть-Ях
- Радужный
- Советский
- Соргыт
- Урай
- Ханты-Мансийск
- Югорск
Районнар:
Округта туганнар
- Мәскәү мэры Сергей Собянин Няксимволь авылында туган.
- Актёр Николай Мерзликин Сартынья авылында туган.
Искәрмәләр
- ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год (опубликовано 17 марта 2015 год). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2015. Архивировано 18 март 2015 года.
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года, archived from the original on 2012-04-27, retrieved 2012-02-06
Тема буенча өстәмә
Фин-угыр дәүләтләре һәм автономияләре | |
|---|---|
 Маҗарстан •  Финляндия •  Эстония
 Хант-Манси автономияле округы | |
| Шәһәрләр: Ханты-Мансийск | Белоярский | Когалым | Лангепас | Ләнтор | Мегион | Нефтеюганск | Түбән Варта | Нягань | Покачи | Пыть-Ях | Радужный | Советский | Соргыт | Урай | Югорск | .svg) | |
