Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Актүбә (Азнакай районы)

Актүбә (рус. Актюбинский) — Татарстан Республикасы Азнакай районындагы шәһәр тибындагы бистә, шул ук исемдәге шәһәр җирлегенең административ үзәге[1].

Полицентрик Әлмәт (Әлмәт-Бөгелмә-Лениногорск) агломерациясенә керә.

Этимологиясе

Бистәнең исеме якында урнашкан Ак Түбә авылы исеменнән килеп чыккан. «Ак» сүзе ак төсне, «түбә» — «калкулык» яки «таучык» дигәнне аңлата. Шулай итеп, топоним җирле рельефның үзенчәлекләрен чагылдыра[2].

Географиясе

Бистә Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгышында, Ямашка елгасының (Дала Зәе бассейны) югары агымында, Бөгелмә платосында һәм Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында, район үзәге — Азнакай шәһәреннән көнбатышка таба 21 км ераклыкта, республика башкаласы — Казан шәһәреннән көньяк-көнчыгышка таба 254 км ераклыкта урнашкан[3][4]. Иң якын зур шәһәр — Әлмәт.

Актүбә диңгез дәрәҗәсеннән 300 дән артыграк метр биеклектә, Азнакай белән Актүбә арасындагы биеклек аермасы йөз метрдан күбрәк урнашкан[3].

Җирлекнең мәйданы — 1095 га, шул исәптән авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләр — 468 га[2].

Климаты

Бистәнең климаты дымлы-континенталь: салкын, карлы кышлар һәм җылы җәй. Гыйнварның уртача температурасы — −11,2 °C, июльнеке — +20,2 °C[5]. Җылы сезон якынча 3,7 ай дәвам итә, уртача тәүлеклек максималь температура 18 °C тан югарырак. Иң эссе ай — июль, уртача максималь температура — 24 °C. Салкын сезон якынча 3,9 ай дәвам итә, уртача тәүлеклек минималь температура −3 °C тан түбәнрәк. Иң салкын ай — гыйнвар, уртача минималь температура — −15 °C[6].

Тарихы

Бу территориядә беренче торак пункт XX гасыр башында барлыкка килгән. 1921 елда Ак Түбә авылына рәсми рәвештә нигез салына. Топоним татар теленнән «ак калкулык» яки «ак түбә» дип тәрҗемә ителә, бу җирле рельефның үзенчәлекләрен чагылдыра[7].

Коллективлаштыру чорында күрше авылларның (Дмитриевка, Павловка, Юлдуз һәм башкалар) хуҗалыкларын берләштергән «Мичуринец» дип аталган зур күмәк хуҗалык оештырыла. XX гасыр уртасында Ромашкино нефть ятмасы ачылу сәбәпле, җирлекнең авыл хуҗалыгы юнәлеше тамырдан үзгәрә. 1953 елда Павловка мәйданын эшкәртү өчен нефтьчеләрнең эшчеләр бистәсе төзелә башлый. 1956 елда Актүбәгә эшчеләр бистәсе статусы бирелә[8].

Постсовет чорында совхозлар «Актүбәнефть» НГДУсының агроцехына, аннары «Актүбә» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте итеп үзгәртелә. Бистәдә "Татнефть"нең углерод нейтральлегенә ирешү буенча экологик проектлары гамәлгә кертелә: биогаз җайланмалары эшли һәм үсемлек чималы эшкәртелә[9].

Административ төзелеше

XX гасырның икенче яртысы дәвамында бистә берничә тапкыр бер административ районнан икенчесенә күчерелә.

Административ буйсыну хронологиясе[2]:

  • 1956—1959 елларда — Бөгелмә районы составында;
  • 1959—1963 елларда — Азнакай районы (1959 елның 29 июнендә тапшырыла);
  • 1963 елда (гыйнвар — август) — Әлмәт районы (1963 елның 1 февралендә тапшырыла);
  • 1963 (август) — 1965 елларда — Азнакай сәнәгать районы (1963 елның 27 августында тапшырыла);
  • 1965 елның 12 гыйнварыннан — Азнакай районы составына кире кайтарыла.

Халык саны

Халык саны
195919701979198920022005
5144↗6397↘6309↗8370↗9945↘9634
200620072009201020112012
↘9587↘9519↗9524↘9237↘9217↘9163
201320142015201620172018
↘9142↗9205↘9120↘9112↘8999↘8869
2019202020212023
↘8646↘8450↘8022↘7761
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
10 000
1970
2006
2012
2017
2023

Икътисады

Икътисадның нигезен Ромашкино ятмасы мәйданнарын эшкәртү белән шөгыльләнә торган «Азнакайнефть» идарәсе (НГДУ) тәшкил иткән нефть-газ чыгару сәнәгате алып тора. Шулай ук сервис хезмәте күрсәтә торган («Союз-Агро», «СтройРемСервис») һәм автотранспорт цехлары эшли[10]. «Актүбәнефть» промысел идарәсе 1965 елда Ромашкино ятмасының Павловка, Зеленогорск һәм Холмовка мәйданнарын эшкәртү өчен «Азнакайнефть» базасында оештырыла. 1970 елда «Актүбәнефть» нефть промыселы идарәсенең исеме «Актүбәнефть» нефть-газ чыгару идарәсе дип үзгәртелә (1996 елда идарәләр берләштерелә)[2].

Авыл хуҗалыгында терлекчелек (3800 баш эре мөгезле терлеккә исәпләнгән мегаферма эшли) һәм үсемлекчелек үсеш алган. Реестрда 130 дан артык оешма, шул исәптән кече һәм урта эшкуарлык субъектлары теркәлгән[2].

Социаль инфраструктура

Бистә Лениногорск — Азнакай автомобиль юлында урнашкан. Актүбәгә Азнакайдан һәм Әлмәттән автомобиль юллары аша килергә мөмкин. Даими рәвештә Әлмәткә, Азнакайга, Түбән Мактамага, Казанга автобуслар йөри. Казанга бару вакыты якынча 5 сәгать[11].

Мәгариф системасы өч гомуми белем бирү мәктәбен (1 нче, 2 нче һәм 3 нче татар гимназиясе), интернат-мәктәпне һәм биш балалар бакчасын үз эченә ала. Өстәмә белемне сәнгать мәктәбе, «Барс» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе һәм «Үсеш» иҗат үзәге бирә[2].

Мәдәни тормыш Юрий Гагарин исемендәге мәдәният йорты (1961 елда нигез салынган) һәм китапханә тирәсендә тупланган. Сәнгать мәктәбе каршында «Актүбә уенчыгы» дип аталган йомшак уенчыклар остаханәсе эшли, аның продукциясе халык кәсебе дип танылган. Җирлектә преподобный Сергий Радонежскийның православие гыйбадәтханәсе һәм «Ислах», «Газиз» мәчетләре эшли[12].

Медицина хезмәте Үзәк район хастаханәсенең амбулаториясе, «Ак-Чишмә» реабилитация үзәге һәм район картлар йорты тарафыннан күрсәтелә[2].

Спорт базасы стадионнан, «Көмеш су» бассейныннан һәм ат-спорт мәктәбеннән гыйбарәт[13]. Төп ял итү урыннарының берсе — 2013 елда ачылган «Татарстан нефтенең 70 еллыгы» паркы[14].

Һәйкәлләр һәм истәлекле урыннар

  • Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарга һәйкәл (Җиңүнең 40 еллыгына 1985 елда ачыла, Фатыйх Булатов урамы). 2024 елда реконструкция үткәрелә һәм Мәңгелек ут кабызу тантанасы уза);
  • Бөек Ватан сугышында катнашучыларга стела;
  • Бөек Ватан сугышы мемориалы;
  • Татарстан нефтенең 70 еллыгы исемендәге парк[15][16][14].

Танылган шәхесләр

Бистәдә яшәгәннәр һәм эшләгәннәр[2]:

  • Гараев И. С. (1977—2002) — Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, совхоз директоры;
  • Гарипов А. Г. (1925 елда туган) — Социалистик Хезмәт Герое;
  • Гимазов М. М. (1919—1982) — нефтьче, Социалистик Хезмәт Герое;
  • Ягафаров А. Ф. (1961 елда туган) — икътисад фәннәре докторы, Татарстан Республикасының атказанган икътисадчысы, «Татнефть» ачык акционерлык җәмгытяе генераль директоры урынбасары.

Искәрмәләр

  1. ↑ Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года N 48-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Азнакаевский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе». Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026. Архивировано 22 март 2018 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Актюбинский. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Историческая справка. Официальный сайт Азнакаевского муниципального района. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  4. ↑ Актюбинский (Республика Татарстан, Азнакаевский район). Na-meste.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  5. ↑ Актюбинский Республики Татарстан РФ. Gorodarus.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  6. ↑ Климат, погода по месяцам, средняя температура в Актюбинский. Weather Spark. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  7. ↑ История поселка Актюбинский. Tatobzor.ru (30 гыйнвар 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  8. ↑ Краткая информация по поселку городского типа Актюбинский (рус.). aznakayevo.tatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026. Архивировано 10 июнь 2020 года.
  9. ↑ Как «белая крыша» становится «зелёной». 13 июль 2026 тикшерелде.
  10. ↑ Краткая информация по поселку городского типа Актюбинский. Официальный сайт Азнакаевского муниципального района. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  11. ↑ Расписание автобусов Казань — Актюбинский. Avtovokzaly.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  12. ↑ Церковь преподобного Сергия Радонежского, поселок Актюбинский. Татарстанская митрополия (4 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  13. ↑ Конно-спортивная школа "Актюба". ПАО "Татнефть". Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  14. ↑ 1 2 70-летие Татарстанской нефти. Официальный сайт ЗАГС Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  15. ↑ Памятник павшим в Великой Отечественной войне. Татарский фронт (29 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  16. ↑ В Актюбе открыли обновленный памятник павшим. Татарский фронт (8 май 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.

Чыганаклар

  • Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр