Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Чаллы

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Чаллы (мәгънәләр) битенә күчегез.

Яр Чаллы (шулай ук Чаллы, рус. На́бережные Челны́; 19 ноябрь 1982[4] — 6 гыйнвар 1988[5] — Брежнев) — Россиянең Татарстан Республикасы карамагындагы шәһәр[6].

Республиканың төньяк-көнчыгыш өлешендә, Чулман елгасының һәм һәм Түбән Кама сусаклагычының сул ярында урнашкан.

Республика карамагындагы шәһәр (1963 елдан), шәһәр округы статусына ия һәм «Чаллы шәһәре» муниципаль берәмлеген хасил итә, шул берәмлеккә кергән бердәнбер торак пункт (1976 елдан)[7]. 2005 елдан Тукай районының административ үзәге ( шәһәр үзе районга керми).

Татарстан шәһәрләре арасында зурлыгы һәм әһәмияте буенча икенче урында торган эре сәнәгать үзәге. Түбән Кама территориаль-җитештерү комплексының һәм Чаллы агломерациясенең төп шәһәре.

Халык саны буенча республикада икенче, Россиядә 30 нчы һәм федерация субъектлары үзәкләре булмаган шәһәрләр арасында икенче урында тора.

Шәһәрдә «КамАЗ» автогиганты урнашкан.

Этимологиясе

Тарихы XVII йөз башы белән бәйле. Шәһәр урынындагы беренче торак пункт Чаллы елгасы исеме белән бәйле. 1626 елда Федор Попов җитәкчелегендә Алабуга крестьяннары Мәләкәс елгасының Чаллы елгасына койган урынында Чаллы Пүчинкәсе авылын нигезли. Тарихи чыганакларда 1640 еллар ахырында – Мыс Чаллысы (Мыс-Челны, соңрак Мысовые Челны) дип искә алына[8].

1640 еллар башында Яр буе бистәсе (Бережные Челны), Орловка, Сидоровка, Боровецкое авыллары искә алына, соңрак аларның Чаллыга кушылуы билгеле. 1650 елда, күчмә халыклар һөҗүмнәреннән саклау өчен, 100 казак гарнизоны булган Чаллы кальгасы төзелә (чыганаклар буенча, 1652 елда сүтелеп Зәй елгасы буена күчерелүе билгеле)[8].

1910 елларда Бережные Челны атамасына алмашка Набережные Челны (Яр Чаллы) атамасы кулланыла башлый. 1930 елларда Чаллы һәм Мысовые Челны (1920 елларда – Кызыл Чаллы) үзара кушылалар.

1982 елда шәһәр совет партия һәм дәүләт эшлеклесе Л. И. Брежнев истәлегенә Брежнев дип үзгәртелә, ләкин 1988 елда аңа киредән Яр Чаллы исеме кайтарыла[9].

Географиясе

Шәһәр округы Тукай һәм Алабуга районнары белән чиктәш.

Шәһәрдә төп елгалар: Чулман, Чаллы, Шилнә һәм аларның кушылдыклары — Мәләкәс, Ялхов, Ржавец, Гардалинка.

Түбән Камага кадәр ераклык — 35 чакрым, Казанга кадәр — 237 чакрым.

Климаты

Климаты уртача, уртача континентальдән континентальгә күчүле, температураның еллык амплитудасы шактый зур. Кыш озын һәм кырыс, 5 айга якын дәвам итә, тотрыклы температурасы 0° дан түбән булган уртача тәүлек температурасы ноябрь башыннан март ахырына кадәр урнаша. Иң салкын ай — гыйнвар. Җәй җылы, календарь җәй июнь башыннан август ахырына кадәр дәвам итә, ул вакытта уртача тәүлек температурасы тотрыклы рәвештә +15° дан югары тора, иң эссе ай — июль. Ел дәвамында явым-төшемнәрнең бүленеше тигез, җәй һәм көз айларында бераз арта. Шәһәрнең дымлылыгына Түбән Кама сусаклагычы йогынты ясый, шуның хисабына шәһәрдә артык коры булмый. Уртача еллык явым-төшем — 652 мм.

  • Уртача еллык температура — +4,0 °C;
  • Еллык уртача җил тизлеге — 4,6 м / с;
  • Һаваның уртача еллык дымлылыгы — 79 %.
Яр Чаллы климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C −7,5 −7,1 −1,1 8,4 17,7 23,2 24,7 21,4 15,3 6,8 −2,3 −7 7,8
Уртача температура, °C −11,2 −11 −5,8 4,3 13,3 18,6 20,3 17,5 12,0 4,2 −5,1 −10,5 4,0
Яр Чаллы (2013–2023) климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C −7 −6,8 0,6 9,3 19,8 24,7 26,5 21,6 17,7 7,1 −2 −6,5 8,6
Уртача температура, °C −10,5 −10 −5,1 5,6 15,5 20,0 21,6 19,8 14,5 4,5 −4,9 −9,9 5,1
Уртача минимум, °C −14,2 −14 −8,8 0,5 9,3 13,4 16,7 14,4 9,0 2,0 −7,8 −13,6 0,6
Явым-төшем нормасы, мм 652

Тарих

undefined

Археологик казынулар күрсәткәнчә, хәзерге Чаллы тирәсендәге беренче торак пунктларга бура культурасы (срубная культура) кабиләләре безнең эрага кадәр III меңьеллык уртасында, бронза гасырында ук нигез салганнар.

Яңа заманда шәһәр урынына беренчеләрдән булып, 1626 елда якындагы Алабуга шәһәреннән килгән рус крестьяннары нигез салган Чаллы Пүчинкәсе (соңыннан — Мысовые Челны авылы, ә 1930 елдан — Кызыл Чаллы авылы) була[10]. XVII йөз уртасында Мысовые Челны һәм Яр Бистәсе авылларында Илья һәм Никола чиркәүләре эшли, ярминкәләр уздырыла.

undefined

XVII йөзнең икенче яртысыннан – XVIII йөзнең беренче яртысында әлеге авыллар башкорт-татар күтәрелешләре вакытында берничә тапкыр талауга дучар ителә. 1773–1775 еллардагы Крестьяннар кузгалышы чорында Мысовые Челны, Бережные Челны, Орловка һәм Сидоровка авыллары крестьяннары Е. И. Пугачев гаскәрләренә кушыла, аларны кирәк-ярак белән тәэмин итә.

XIX йөзнең беренче яртысында Чулмандагы транспорт хәрәкәтенең артуы, авылларның географик яктан уңайлы урнашуы Бережные Челны авылы янында Чаллы пристанен булдыруга һәм үстерүгә ярдәм итә. 1842 елда инде ул Түбән Камадагы иң зур пристаньнарның берсенә әверелә. Ашлык, поташ, агач материаллары, чыпта, мунчала һ.б. бик күп төрле товарлар, шул исәптән Минзәлә ярминкәсенең барлык йөкләре диярлек шушы пристаньнан озатыла. Биредә дистәгә якын причал, «Идел-Кама», «Кавказ һәм Меркурий», «Самолет» кебек зур пароходчылык конторалары, Алабуга, Казан, Самара, Мәскәү сәүдәгәрләренең вәкиллекләре эшли.

Сәүдә эшчәнлегендә зур роль уйнаган Чаллы пристане Түбән Кама буе икътисадына зур йогынты ясый, 1860 еллардан өяз үзәген Минзәлә шәһәреннән Бережные Челны авылына күчерү мәсьәләсе күтәрелә.

XX йөз башында икмәк белән сәүдә итү киң җәелә. 1910 елда Чаллы пристаненнан 10,9 млн пот икмәк җибәрелә. 1912–1917 елларда 2 млн пот сыешлы саклау урыны булган элеватор төзелә, ул, Новороссийск һәм Самарадан кала, Россиядә өченче урынны били. Элеваторның барлыкка килүе үз чиратында сәнәгать предприятиеләрен – В. Ф. Котковның Мысовые Челны авылындагы якорь-механика заводын, Ф. В. Стахеевның Бережные Челныдагы такта яру заводын (1912) эшләтеп җибәрүгә этәргеч була.

1916 елда Бережные Челны авылында берничә дистә сәүдә предприятиесе һәм йорты (бакалея, мануфактура, галантерея, зур һәм кечкенә тимер эшләнмәләр кибетләре, шулай ук икмәк пешерү йортлары, трактирлар, сыраханәләр) эшли; Мысовые Челныда – 10, Орловкада – 8, Сидоровкада 2 бакалея кибете була.

Вакыт узу белән Бережные Челны авылы шәһәргә әверелә катлы таш һәм агач йортлар, сыйфатлы итеп корылган хуҗалык биналары, хастаханә (1879), даруханә (1884), казначылык, почта-телеграф конторасы, земство китапханәсе (1904), 3 китап кибете, телефон (1913), кинематограф (1914) хезмәт күрсәтә; җомга көн – базар, 9 майда һәм 6 декабрьдә Никола ярминкәләре уздырыла.

1913 ел күрсәткечләре буенча халык саны Бережные Челныда – 714, Орловкада – 2396, Мысовые Челныда – 2237, Сидоровкада – 1111, Мироновкада 145 кеше була.

1841 елда Мысовые Челныда ир балалар өчен мәктәп (1874 елда Халык мәгарифе министрлыгының 2 сыйныфлы училищесы итеп үзгәртелә, 1912 елда земство карамагына тапшырыла), 1869 елда кыз балалар өчен училище ачыла. 1878 елда Орловка авылында – земство мәктәбенә, 1879 елда Боровецкий авылында земство училищесына нигез салына. Бережные Челны һәм Сидоровка авылларында балалар өчен чиркәү-приход мәктәбе эшли. Мысовые Челныда – Изге Илья (1823), Бережные Челныда – Изге Николай Чудотворец (1838), Орловкада Изге Косьма һәм Дамиан (1859) православие чиркәүләре, Боровецкийда Вознесение соборы (1872–1882) эшли.

1910 елларда Бережные Челны атамасына алмашка Набережные Челны (Чаллы) атамасы кулланыла башлый[11].

1930 елның 10 августында СССР Бөтенроссия Үзәк сайлау комиссиясе карары нигезендә Яр Чаллы авылына шәһәр статусы бирелә.

1950 еллар башында биредә 2 тегермән, икмәк-күмәч фабрикасы, такта яру заводы, суднолар төзәтү остаханәләре, инкубатор-кошчылык станциясе; мәктәпләр һәм авыл хуҗалыгын механикалаштыру училищесы, мәдәният йорты һәм кинотеатр, пионерлар йорты, 2 китапханә һ.б. оешмалар эшли.

Шәһәрнең алдагы үсеше республиканың көньяк-көнчыгышындагы нефть ятмаларын табу һәм эшкәртү белән бәйле. Аларны су белән тәэмин итү максатында шәһәрдә су алу һәм су үткәрү җайланмалары төзелә, юллар салына, 1962 елда Түбән Кама ГЭСы төзелеше башлана.

Яр Чаллы 1970 еллар башыннан зурлыгы буенча гигант Кама автомобиль заводы (КамАЗ) һәм завод хезмәткәрләре өчен яңа торак массивлары төзелеше белән бәйле рәвештә зур үсеш ала. Ел саен бөтен Советлар Союзыннан дистәләгән мең кеше завод төзелешенә килә. Элек халык саны 35 мең кеше булса, 20 ел эчендә бу сан ярты миллионга үсә. Шәһәрдә шулай ук сәнәгать, социаль һәм мәдәни объектлар, күпләгән торак микрорайоннары төзелә. КАМАЗ төзелү белән бәйле башланган киң колачлы торак төзелеше территориясе Яңа шәһәр исемен ала. Чаллы гади район үзәгеннән халык саны буенча Татарстанда икенче урынны биләгән заманча, индустриаль үзәккә әверелә.

1984 елда шәһәр составына – Орловка, Сидоровка, Мироновка, 2006 елда Боровецкий торак пунктлары кушыла.

Яр Чаллы һәм күрше Түбән Кама (анда 1961–1973 елларда нефть химиясе һәм шина комплекслары төзелә) үсеше белән параллель рәвештә Бигеш аэропорты (1970–1971), Түбән Кама ГЭСы (1963–1979), Түбән Кама сусаклагычы (1978–1979), Әгерҗе – Круглое Поле тимер юлы (1976–1982) , Татар АЭСы төзелеше башлана (1980—1990, туктатыла), Алабугадагы Кама трактор заводы (1984–1990 еллар) барлыкка килә.

1982–1988 елларда шәһәр Брежнев дип атала, соңрак тарихи исеме кире кайтарыла.

Совет чорыннан соң, 1990 нчы елларда, моношәһәр илдә сәнәгать куәтләренең кимүе, шулай ук 1993 елда, КамАЗ двигательләр заводында зур янгын чыгып, аның тулысынча җимерелүе белән бәйле рәвештә стагнация кичерә. Бу чор шәһәр тарихында шулай ук җинаятьчел төркемнәр эшчәнлеге киң таралу, шул ук вакытта татар милли хәрәкәтенең үсүе белән дә тасвирлана.

Урбанистика

Яр Чаллы — линия шәһәрен һәм микрорайон төзелешен берләштерү буенча эксперимент. Шәһәр һәм КамАЗны төзегәндә заводка өстенлек бирелә, шәһәрнең социаль инфраструктурасын киләчәктә төзергә ниятләнә. Әмма 90 нчы елларның икътисадый тотрыксызлыгы һәм микрорайон төзелешенең традицион җитешсезлекләре 2020 елга шәһәрнең төзексезлегенә һәм стихияле үсешенә китерә[12].

Шәһәрнең төзексезлеге һәм моношәһәрнең икътисади проблемалары 90 нчы елларда яшьләрнең криминаль төркемнәргә берләшүенә[13], шәһәрдә дини агымнарның, шул исәптән радикаль террорчылык ячейкаларының оешуына сәбәпче була. Яшьләр арасында җинаятьчелек үсү 1980 елларда ук башлана[14][15].

2020 елга шәһәр торак зонасына һәм сәнәгать зонасына бүленә. «КамгэсЗЯБ» заводы аркасында сәнәгать зонасы торак зонасын өлешчә бүлә[16]. Шәһәрдә иҗтимагый үзәк юк, бертөрле төзелеш, төзекләндерелмәгән микрорайоннар һәм автомобиль инфраструктурасын үстерү өстенлеге бар[12].

Шәһәрнең алга таба үсеше өчен экспертлар түбәндәге мәсьәләләрне хәл итүне кирәк дип саный:

  • Кама агломерациясе үзәге буларак шәһәрне үстерү (мәгариф үзәге, моношәһәр статусыннан китү);
  • Яшел коридорларны төзекләндерү һәм шәһәрнең иҗтимагый өлеше буларак Кама яр буен үзгәртеп кору;
  • Шәһәрдә иҗтимагый үзәкләр төзү;
  • Эре микрорайоннарны үзгәртеп кору;
  • «Автомобиль шәһәре» парадигмасын «җәяүлеләр шәһәре» нә (җәяүлеләр коммуникацияләре, уңайлы җир өсте кичүләре, җәмәгать транспорты) алыштыру;
  • Шәһәрнең уникаль йөзен формалаштыру[12].

Халкы

Халык саны
189719261931193919591967
1000↗4000↗5000↗9400↗19 103↗33 000
197019711973197519761979
↗37 923↗55 000↗126 000↗231 000→231 000↗301 381
198219851986198719891990
↗374 000↗451 000↘446 000↗480 000↗500 309↗511 000
199119921993199419951996
↘510 000↗514 000↗520 000↗524 000↗531 000↘530 000
199719981999200020012002
↘522 000↗525 000↘518 300↘514 700↗518 300↘509 870
200320042005200620072008
↗509 900↘508 900↘507 900↘507 200↘506 400↘506 100
200920102011201220132014
↗507 868↗513 193↗513 773↗516 637↗519 025↗522 048
201520162017201820192020
↗524 444↗526 750↗529 797↗532 472↗533 907↘533 839
202120232025
↗548 434↘545 750↗548 221
100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
1897
1967
1976
1987
1993
1998
2003
2008
2013
2018
2025
Милли состав

Халык санын исәпкә алу нәтиҗәләре буенча, 2023 елның гыйнварында шәһәрдә 548 221 кеше исәпләнә (01.01.2025 торышы буенча)[17].

2020 ел халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча халыкның милли составы[2]:

 милләт              Сан, кеше                  Сан, %           
                 Татарлар                      263491                      48,8
                Руслар                      249563                      46,2
                 Чуашлар                       6080                        1,1
               Марилар                       2162                        0,4
                Башкортлар                      4018                        0,7
    Башка милләтләр                     23120                       2,8

Административ бүленеш

Шәһәр өч районга бүленә. Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге Уставының 40 мәддәсе нигезендә, Башкарма комитет структурасында аларның үз территориаль органнары була[7]:

Яр Чаллы шәһәре башлыклары

Шәһәр җитәкчеләре (1991 елдан):

Икътисад

Сәнәгать

undefined
undefined
undefined
undefined

Барлык проектларны гамәлгә ашыру нәтиҗәләре буенча, алгарышлы үсеш территориясе режимы (ТОР) кысаларында, 2025 елның августына Яр Чаллыда 10 меңнән артык эш урыны булдырылган, 49,1 млрд сум инвестиция җәлеп ителгән, 494,8 млрд сум күләмендә табыш алынган. Резидентларның төп өлешен Россия предприятиеләре тәшкил итә (88 %).  ТОР резидент предприятиеләренең 76 % ы кече һәм урта эшмәкәрлек субъектлары,  ТОРның һәр өченче резиденты җитештерү көчләрен сәнәгать һәм индустриаль парклар территориясендә урнаштырган. Шәһәрдә алар барлыгы — 13[19].

Яр Чаллы — Чулмандагы эре сәнәгать үзәге. Төп тармаклары — машина төзелеше, электр энергетикасы, төзелеш индустриясе, азык-төлек һәм эшкәртү сәнәгате. Шәһәрнең төп (шәһәрне оештыручы) предприятиесе — Кама автомобиль заводы, Чаллыда җитештерелгән сәнәгать продукциясе күләменең дүрттән өч өлешен җитештерә. Яр Чаллы — моношәһәр һәм катлаулы социаль-икътисадый хәлле шәһәрләр исемлегенә керә[20].

Яр Чаллы катыргы-кәгазь комбинаты Татарстанда бердәнбер кәгазь җитештерү предприятиесе булып тора. Яр Чаллы — тарихи яктан иң эре азык-төлек сәнәгате үзәкләренең берсе. Шәһәр сәнәгать зонасында Яр Чаллы ит комбинаты һәм Яр Чаллы сөт комбинаты эшли, ә «Тукай» кошчылык фабрикасы һәм суыткыч комбинаты продукциясе шәһәрдән һәм республикадан читкә дә чыгарыла[21]. Энергетика тармагын Яр Чаллы җылылык электр үзәге һәм Түбән Кама гидроэлектростанциясе, шулай ук җылылык, электр һәм инженерлык коммуникацияләренә хезмәт күрсәтүче оешмалар тәэмин итә. 2010 елда үзләре җитештереп озатылган товарлар күләме — 14,6 млрд сум.

2016 елның 28 гыйнварында Россия премьер-министры Дмитрий Медведев указы нигезендә шәһәргә Татарстан Республикасының алгарышлы социаль-икътисадый үсеш территорияләре статусы бирелә[22]. Машина төзелешенең өстенлекле юнәлешләрен үстерү кысаларында 100 ләп фирманы берләштерүче «Мастер» Кама индустриаль паркы» акционерлык җәмгыяте төзелә.

Азык-төлек тармагы
  • Яр Чаллы сөт комбинаты (рус. филиал «Набережно-Челнинский молочный комбинат» ОАО «ВАМИН Татарстан»);
  • «Челны-Бройлер» ҖЧҖ;
  • «Камский бекон» ҖЧҖ[23];
  • «Челны холод» ААҖ;
  • «Алиса» ҖЧҖ;
  • «Булгарпиво» ААҖ;
  • 1 нче азык-төлек комбинаты.
Машина төзү тармагы
  • «КамАЗ» ААҖ;
  • «Соллерс—Набережные Челны» ААҖ — җиңел машиналар җитештерә;
  • КМД — машина детальләре җитештерү;
  • «Даймлер КамАЗ Рус» компаниясе заводы (2010 елдан; Mercedes-Benz һәм Fuso йөк автомобильләрен җыю белән шөгыльләнә);
  • «Татэлектромаш» АҖ;
  • Вагоннарны ремонтлау заводы;
  • «Техника-Агро» — авыл хуҗалыгы машиналары җитештерү;
  • «Современные технологии» — шина үткәргечләре заводы;
  • «Чжунъин пресижн продактс» — литье эшләнмәләр производствосы;
  • «Арктур» — борт платформаларын җитештерә[24].
Энергетика тармагы
  • Яр Чаллы ТЭЦы (рус. филиал «Набережночелнинская ТЭЦ» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия, җылылык, җылы су җитештерә;
  • Түбән Кама ГЭСы (рус. филиал «Нижнекамская ГЭС» ОАО «Генерирующая компания») — электр энергиясе җитештерә.
Төзү материалларын җитештерү
  • Зур панельле йортлар төзү заводы;
  • Кама металл конструкцияләр заводы;
  • Тимер-бетон эшләнмәләр заводы;
  • «Стройдеталь» заводы;
  • Күзәнәкле бетон заводы;
  • Изоляция торбалары заводы;
  • Брусчатка һәм катнашмалар җитештерү заводы.

Транспорт

undefined
undefined
undefined

Шәһәрара транспорт

Яр Чаллы — эре тимер юл, автотранспорт һәм авиация төене, Чулманда билгеле елга порты.

  • Шәһәрдә «Россия тимер юллары» ААҖнең Куйбышев тимер юлы структур бүлекчәсе — Кама бүлеге бар, ул Кама буе төбәгендәге йөк ташулар белән оператив җитәкчелек итә (Әгерҗе – Акбаш тимер юлы). Яр Чаллы шәһәренең үзенә ике тимер юл станциясе хезмәт күрсәтә.

Беренчедән, бу — поездларны кабул итү-озату өчен 28 станция юлы, вагоннарны төяү-бушату өчен йөк ишегалды, поездларны формалаштыру һәм тарату өчен сортларга аеру тавы булган Круглое Поле станциясе.

Икенчедән, бу Яр Чаллы йөк-пассажир станциясе. Биредә күпләп сату базаларына һәм эшкәртү предприятиеләренә керү юллары буенча җибәрелә торган вагоннарны төяү һәм бушату эшләре алып барыла. Станция территориясендә бер үк вакытта 1500 пассажир кабул итә торган заманча берләштерелгән тимер юл һәм автобус вокзалы төзелгән. Чаллы станциясеннән ерак араларга йөри торган поездлар Мәскәү, Казан, Ульяновск, Ижау, Бөгелмә, Адлер, Пермь, Волгоград, Саратов, Краснодар шәһәрләренә турыдан-туры йөри. Җирле тимер юл элемтәсен Ижевск – Түбән Кама маршруты буенча көндәлек ике рейс тәэмин итә.

Моннан тыш, шәһәрдә «КАМАЗ» ГАҖ һәм Пермьнең «Железнодорожное управление» ҖЧҖ карамагындагы ведомство тимер юл хуҗалыклары бар, алар тәүлегенә 1200 вагонга кадәр эшкәртергә сәләтле.

Тимер юл электрлаштырылмаган. Әгерҗе — Биклән участогын электрлаштыру 1991 елга кадәр алып барыла, соңыннан туктатыла һәм ташландык хәлдә калдырыла, аннары РФ Хөкүмәтенең 2008 елның 17 июнендәге 877-р номерлы карары белән тулысынча гамәлдән чыгарыла[25].

  • Яр Чаллы елга порты «елга-диңгез» катнаш тибындагы коры йөк судноларын һәм пассажир судноларын эшкәртүгә кабул итәргә мөмкинлек бирә. Биредә тарно-берәмлекле йөкләрне һәм контейнерларны эшкәртү, саклау өчен причал җиһазландырылган. Аның озынлыгы — 217 погон метр, йөк ташу буенча проект мөмкинлекләре бер навигациягә 112 мең тоннага кадәр. Портта пассажир елга вокзалы да бар, анда бер үк вакытта дүрт судно тукталырга мөмкин. Вокзал инфраструктурасы навигация өчен 200 меңгә кадәр пассажирга хезмәт күрсәтергә мөмкинлек бирә.
  • Бигеш халыкара аэропорты Түбән Кама агломерациясе һәм Түбән Кама ТПК шәһәрләренә һәм районнарына хезмәт күрсәтә.

Шәһәр транспорты

Беляев урамында «71-623» 15 яңа трамвай вагонының берсе
Тынычлык проспектындагы участокта яңа трамвай линиясе төзелеше. 29 май 2014
71-605 трамвай вагоннары Яшьлек проспектында

Шәһәр транспортында 14 трамвай маршруты һәм 21 такси маршруты бар.

1980 еллар ахыры — 1990 еллар башында шәһәрдә шулай ук троллейбус хәрәкәтен оештыру проекты эшләнелә, нәтиҗәдә, эре трамвай системасы булу шартларында максатка ярашлы булмавы сәбәпле, кире кагыла.

Төп мәкалә: Яр Чаллы трамвае

Чаллы трамвае — СССР һәм Россиядә тизйөрешле трамвайга якын соңгы яңа трамвай системаларының берсе, шәһәрнең торак районнары белән КАМАЗның киң җитештерү комплексы һәм башка эре предприятиеләр арасында зур пассажирлар агымын тәэмин итү өчен булдырылган.

Советлар Союзы таркалганнан соң, 1990–2000 елларда арткан һәм киләчәктә үсеш планнарына ия булган трамвай системаларының берсе булып тора: шул исәптән шәһәрдә яңа участоклар төзү, шулай ук Алабугага кадәр шәһәрара тизйөрешле трамвай линиясен үткәрү һ.б. — моның проекты совет чорында ук эшләнгән. Системага «Электротранспорт» ҖЧҖ предприятиесе хезмәт күрсәтә. 2014 елда шәһәрдә трамвай линиясенең 6 километрлы яңа участогы файдалануга тапшырыла, ул шәһәрнең иске өлешен яңасы белән иң кыска юл белән тоташтыра[26].

Төп мәкалә: Яр Чаллы автобусы

2000 еллар ахырына шәхси маршрут таксилары муниципаль автобусларга караганда өстенлекле урынны били, ә 2020 елда тулысынча алыштыра. «ПАТП» ААҖ рәсми рәвештә 2008 елда банкрот дип игълан ителә. 2009 елдан аеруча аз һәм аз сыйдырышлы маршрут таксиларын кысрыклап чыгару; паркны һәм автобус маршрут челтәрен торгызу максатыннан, шәһәр автобуслары реформасы башлана. 2012 елга шәһәр маршрутларында барлыгы 700 дән артык автобус эшли, аларның зур өлешен урта һәм кече сыйдырышлы автобуслар тәшкил итә.

2025 елның октябренә Яр Чаллы маршрут челтәре 11 автобус маршрутыннан тора, аларда зур сыйдырышлы 215 берәмлек НЕФАЗ-5299 автобусы эшли, шулай ук 8 нче маршрутка хезмәт күрсәткән аз сыйдырышлы берничә берәмлек автобусаларга «Горкоммунхоз» МУП хезмәт күрсәтә[27][28].

Югары уку йортлары

Яр Чаллы Татарстанның эре фәнни һәм мәдәни үзәге санала. Биредә түбәндәге югары уку йортлары эшли[29]:

Югары уку йортлары филиаллары:

Шулай ук 10 урта махсус уку йорты (технология һәм автомеханика техникумнары; гуманитар-техник, медицина, политехник, төзелеш, техник, педагогика, сәүдә-технология, сәнгать көллиятләре); 120 мәктәпкәчә мәгариф учреждениесе, 89 гомуми белем бирү йорты, 42 өстәмә белем бирү учреждениесе эшли[8].

Мәдәният

undefined
undefined
undefined

Театрлар:

Шәһәрдә Аяз Гыйләҗев исемендәге татар драма театры[31], «Мастеровые» рус драма театры (1975 елдан)[32], Яр Чаллы дәүләт курчак театры (1987 елдан)[33]; «Ключ» яшьләр театр-студиясе[34], Шәһәр театр сәнгате мәктәбе, «Liberta» яңа драма театры[35], «Персонаж» яшьләр театры[36], «Синяя птица» авторлык театры, «Болгар» бию театры (1990 елдан) эшли[37].

Кинотеатрлар:

  • «Иллюзиум» кинокомплексы— 3 зал;
  • «Синема парк» мультикомплексы — 8 зал;
  • «Синема 5» киноцентры — 5 зал;
  • «Мадагаскар» кинотеатры — 5 зал[38].

Музейлар һәм галереялар

  • Әдәби-төбәкне өйрәнү музее (2006 елдан);
  • Кама икмәге музее (2006 елдан);
  • Владимира Высоцкий иҗади мирасы үзәге (2005 елдан)[44] һ.б.

Мәдәният сарайлары һәм йортлары, концерт заллары

  • Шәһәр балалар һәм яшьләр иҗат сарае[45];
  • «Родник» халыклар дуслыгы йорты (2002 елдан)[46];
  • «Камаз» Мәдәният йорты (1980 елдан);
  • «Энергетик» Мәдәният йорты (1981 елдан)[47];
  • «Эврика» шәһәр мәдәният үзәге (1992 елдан);
  • «Кызыл Тау» мәдәният үзәге (2012 елдан);
  • Орган залы (2005 елдан)[48];
  • С. Садыйкова исемендәге концертлар залы (1988 елдан);
  • Тантаналар Сарае;
  • «Визит» джаз оркестры (2007 елдан)[49];
  • «Болгар» бию театры (1990 елдан);
  • «Мәйдан» мәдәни-күңел ачу комплексы;
  • «Батыр» мәдәни-күңел ачу комплексы.

«Энергетик» мәдәният сарае каршында –О. М. Перебейнос оештырган А. И. Краснов исемендәге ветераннар хоры (1975 елдан, 1988 елдан – халык хоры), «Замана» вокаль ансамбле (2015 елдан, 2021 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – З. Г. Галләмов), балалар үрнәк театры (1981 елдан, оештыручысы – В. Г. Муллахмәтова) коллективлары; «Родник» халыклар дуслыгы йорты каршында «Калинушка» вокаль ансамбле (1981 елдан, 2002 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Л. Дунаева), «Марий Сем» мари фольклор ансамбле (1990 елдан, 1996 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Л. В. Шабалин), керәшен татарларның «Карендәшләр» фольклор ансамбле (1991 елдан, 1996 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Р. Д. Ипеева), «Чекес» чуаш фольклор ансамбле (1991 елдан, 1996 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – В. А. Маторкин), «Гөлназирә» башкорт фольклор ансамбле (1992 елдан, 2009 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Р. Гобәйдуллин), «Зардон» удмурт фольклор ансамбле (1997 елдан, 2007 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – В. М. Билык), «Кавказ Чаллы» тау халыклары биюләре хореография ансамбле (1998 елдан, 2010 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Д. С. Абрамашвили), «Веснянка» украин фольклор ансамбле (1995 елдан, 2007 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – Л. Н. Бедай), «Дивоцвiт» казак вокаль ансамбле (2008 елдан, 2013 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – В. А. Бут), «Моро» мордва фольклор ансамбле (2006 елдан, 2012 елдан – халык ансамбле, оештыручысы – С. А. Поздняков) халык коллективлары эшләп килә[8].

Яр Чаллыда Үзәк шәһәр китапханәсе, Балалар китапханәсе, китапханәнең 17 филиалы халыкка хезмәт күрсәтә. Язучыларның «Орфей» һәм «Ләйсән» иҗат берләшмәләре, Чаллы язучылар оешмасы эшли[8]. «Челнинские известия» (1930 елдан), «Шәһри Чаллы» (1990 еллар), «Новая неделя» (2006 елдан), «Көмеш кыңгырау» (1996 елдан) газетлары, «Фән һәм мәктәп» (1996–2015), «Мәйдан» журналы (2001 елдан) һ.б. нәшер ителә. «Чаллы–ТВ» теле-, радио компаниясе (1992 елдан) һәм берничә радио станциясе эшли.

Дини объектлар

Мәчетләр

Яр Чаллы шәһәре мәчетләре: Тау мәчете (1980 елдан), «Ак мәчет» (1992), «Тәүбә» (1992), «Әбүзәр» (1993), «Билал» (1997), «Рамазан» (1997), «Туфан» (1997), «Мисбах» (2002), «Ихлас» (2003), «Кәүсәр» (2004), «Нур-Ихлас» (2005), «Сөембикә» (2009), ГЭС бистәсе мәчете (2013), «Чишмә» (2013), «Утыз Имәни» (2016), Җәмигъ (1990 елдан)[50][51][52].

Православие гыйбадәтханәләре

Яр Чаллы шәһәрендә 7 православие храмы – Косма һәм Дамиан чиркәве (1859–1939 эшли, аннан хуҗалык максатларында кулланыла, 1985–1992 елларда реставрацияләнә, рус-византия стилендәге дини архитектура истәлеге), Вознесение соборы (1872–1882 төзелә; 1930 елларда ябыла, бинасы хуҗалык максатларында файдаланыла, 1989–1992 елларда реставрацияләнә, рус-византия стилендәге дини архитектура истәлеге), Мәскәү патриархы, изгеләндерүче Тихон (1991), Изге Серафим Саровский (2006), Рождество Христова (2010 елда агач бина янганнан соң, яңасы төзелә), Изге газапланучы Георгий Победоносец (2015), Изге пәйгамбәр Илья (2017), Могҗиза күрсәтүче Николай храмы бар[53].

Синагога

Яр Чаллыда Мәләкәс аръягы микрорайоны, Аэродром урамы, 42 нче йорт адресы буенча шәһәр тарихында беренче синагога ачыла, ул Яр Чаллы яһүд дини-мәдәни үзәге составына керә. Төзелеш 2022 елның октябреннән алып барыла, ачылу тантанасы, яһүдләрнең 13 Тамуз бәйрәменә туры китерелеп, 2026 елның 28 июнендә уза. Бина ике катлы, мәйданы — 600 м² чамасы. Үзәкне булдыру инициаторы — җирле яһүд җәмгыятенең элеккеге җитәкчесе Леонид Штейнберг. Чара кысаларында булачак микваның беренче ташын салалар, мезузалар урнаштыралар һәм яңа Тәүрат төргәген яза башлыйлар[54][55][56].

Төзелеп килә торган Җәмигъ мәчете
Туфан мәчете
Изге Вознесенский соборы
Косма һәм Дамиан чиркәве
Тәүбә мәчете

Башка истәлекле урыннар

Һәйкәлләр

undefined

Шәһәрдәге тарих һәм архитектура истәлекләре азсанлы, болар — Үзәк урамда сәүдәгәр йортлары һәм кибетләре (XIX йөз ахыры – XX йөз башы), Түбән Кама сусаклагычы ярында сәүдәгәр Д. И. Стахеевның элекке җәйге йорты (1908–1909; 1927 елдан – «Тарловский» шифаханәсе), Чаллы элеваторы (1914–1917) биналары һәм корылмалары.

Шәһәрдә «КамАЗ – удар комсомол төзелеше» (1970) стеласы, И. Хановның «Регбичылар» (1980), «Метеорит» (1981), «Энергия» (1988) скульптура композицияләре, «Ватан-ана» монументы (1975); Муса Җәлил (1985, скульпторы – Лидия Зимина һәм Георгий Иванов), интернационалист сугышчылар (1988), Р. Беляев (1998, скульпторы – А. Дербилов), һәлак булган милиционерлар (1999, скульпторы – А. Дербилов), Е. Н. Батенчук (2002, скульпторы – С. Н. Воробьев), Владимир Высоцкий (2003, скульпторы – В. Нестеренко), Габдулла Тукай (2011, скульпторы – Владимир Демченко), С. П. Титов (2012, скульпторы – М. М. Гасимов), Н. Р. Низаметдинов (2012, скульпторы – М. М. Гасимов) һәйкәлләре, «Торак-коммуналь хуҗалык хезмәткәрләре» скульптура композициясе (2011) һ.б. һәйкәлләр бар[8][57].

2/18 бизнес үзәге

undefined

Төп кунакханә бинасы: яңа шәһәр үзәгендәге 24 катлы цилиндр формасындагы манара, аны шәһәрнең теләсә кайсы ноктасыннан диярлек күреп була. 1980 нче еллардан төзелә. Реформалар елларындагы финанс кыенлыклары аркасында төзелеш тукталып тора. 1990 еллар уртасыннан бинаны тәмамлауның төрле проектлары барлыкка килә — кунакханә, офис үзәге яисә дөньяда иң зур сыра банкасы рекламасы рәвешендә. Татарстан президенты, бинаны тиз арада төзеп бетерү һәм файдалануга тапшыру шарты белән, җирле эшмәкәргә «бер сумга» сатуны тәкъдим итә. Әмма, шәһәрдә күпсанлы кунакханә яисә офис номерларына ихтыяҗ һәм тиешле күләмдә инвестицияләр булмау сәбәпле, бина 2006 елга кадәр «озакка сузылган төзелеш» статусында кала. Шуннан соң инглиз инвесторларын җәлеп ителә: аны төзеп бетерәләр һәм «хай-тек» стилендәге «Сити-үзәк» кунакханәсе сыйфатында бизиләр. 2008 елда объект файдалануга тапшырыла[58].

Яр Чаллы дельфинарие

undefined

Яр Чаллы дельфинарие — Анапа дельфинарие филиалы булып тора, Идел буендагы бердәнбер стационар дельфинарий[59]. 2006 елда «Дельфин» бассейнының сикерү ваннасы базасында ачылган, аның тирәнлеге 6 метр тәшкил итә. Хәзер бассейн диңгез суы белән тутырылган. Тамаша залында урыннар саны 350 кешегә исәпләнгән. 2012 елга дельфинарийда алты дельфин һәм Төньяк диңгез арысланы яши[59].

Яр Чаллы картина галереясы

undefined

Яр Чаллы картиналар галереясы 1980 елда Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музееның филиалы буларак оештырыла һәм сәнгати кыйммәтләрне, сынлы, декоратив-гамәли һәм халык сәнгате әсәрләрен дәүләт саклагычы булып тора[60].

Төп фондка Татарстан Республикасы сынлы сәнгать музее һәйкәлләренең төп нөсхәләре керә, ә 2006 елдан башлап галереяның үз фонды формалаша. Картиналар галереясы үз коллекцияләре нигезендә фәнни-тикшеренү һәм мәдәни-агарту эшчәнлеген алып бара, аның төп формалары: экспозиция-күргәзмә; экскурсия хезмәте күрсәтү; бер тапкыр кулланыла торган лекцияләр, изция цикллары, сынлы сәнгать буенча әңгәмәләр оештыру; шәһәрнең скульптура һәйкәлләре буенча экскурсияләр; күчмә күргәзмәләр оештыру; әдәби-музыкаль кичәләр циклы; нәшрият эшчәнлеге; рәссамнар белән очрашулар; осталык дәресләре; балалар рәсем студиясе[60].

1987–2022 елларда Яр Чаллы циркы эшли, аның каршында «Антре» балалар цирк студиясендә балалар шөгыльләнә. 2022 елдан цирк бинасына Яр Чаллы филармониясе күчә[61].

Башкалар

undefined

Яр Чаллының төп парк-скверлары булып: Мәдәният һәм ял паркы («Комсомольский» паркы, 1972), «Җиңү» паркы,«Гренада» паркы (1973), Муса Җәлил исемендәге парк (1978), «Азатлык» мәйданы (1978), Сидоров паркы (Сидоров бистәсендә), Марат Бибишев исемендәге парк (2018), «Яр буе» паркы мәйданы, «Әдәби ишек алды» скверы (2016), Тукай скверы, Сергей Титов скверы тора[62][8].

«Җиңү» паркы 1980 елдан бирле эшли, 3 өлешкә бүленгән: мемориаль, урман-парк һәм аттракционнар паркы. Вахитов проспектына якынрак урнашкан мемориаль өлеше 2016 елда капиталь төзекләндерелгән. Геройлар аллеясы һәм Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булганнарны искә алу зонасы булдырылган, биредә авыр хәрби техника урнаштырылган. Күңел ачу өлешендә 52 аттракцион һәм 58 метр биеклектәге күзәтү тәгәрмәче бар[62].

Шәһәрнең төньяк читендә төзекләндерелгән буа ансамбле белән «Боровецкий чишмәләре» табигать истәлеге урнашкан[8].

30 августта, Республика көнендә, Азатлык мәйданында чәчәкләр фестивале үткәрелә. Ел да милли бәйрәм —Сабантуй билгеләп үтелә.

Яр Чаллыда шәһәр өчен гадәти булмаган студентлар зираты һәм яшьләр зираты дип аталган урыннар бар. Әмма бу шәһәрдә студентлар һәм яшьләр арасында үлем саны белән бәйле түгел. Хәзер эшләми торган студентлар зираты үз атамасын якындагы транспорт тукталышы исеменнән алган, ул — шәһәрнең беренче югары уку йортларының берсе хөрмәтенә шулай аталган. Шәһәрдә бердәнбер гамәлдә булган зиратының исеме элек янәшәсендә урнашкан вакытлы төзүчеләр бистәсе — «Молодежный» исеменнән алынган[63].

Шәһәрдәге күперләр[64]:

  • Кыңгыраулы күпер — Мәләкәс елгасы аша салынган күпер, шулай ук Гашыйклар күпере буларак та билгеле. Мәләкәс аръягы микрорайонын ГЭС бистәсе белән тоташтыра, Тукай яр буе һәм «Төзүче» стадионы артында урнашкан;
  • Элеватор тавына җәяүлеләр күпере — Чаллы елгасы аша салынган вантлы күпер, конструкция корыч трослар ярдәмендә юл полотносына тоташтырылган ике пилонга нигезләнгән. Күпернең озынлыгы — 128 метр, 2012 елда төзелә;
  • Боровец күпере — Шилнә елгасы аша салынган күпер. Капиталь төзәтү эшләреннән соң эшчеләр хәрәкәте өчен ачыла, күпердә җәяүлеләр тротуарлары ясалган һәм саклык җайланмалары корылган[65].

Спорт

undefined

Спорт командалары һәм клублары

  • «КАМАЗ» футбол клубы — 1981 елның 11 ноябрендә «КАМАЗ» пресс-кыса заводында нигез салынган завод футбол командасы. 1990 нчы елларда биш сезон дәвамында команда Россия чемпионатының югары лигасында чыгыш ясый. 2022 елга торышы буенча Футбол милли лигасының 2021/2022 беренче дивизионында катнаша[66].
  • «Сатурн» футбол клубы — 2001–2006 елларда шәһәр, Татарстан Республикасы чемпионатларында, «Идел буе»Төбәкара футбол берлеге беренчелегендә, Россия чемпионатының икенче дивизионында уйнаган клуб[67].
  • «КамАЗавтоцентр» футбол клубы (1992–1995) Татарстан Республикасы чемпионатында һәм Россия чемпионатының икенче дивизионында катнаша. Россия беренчелегендә иң яхшы казанышы — 1993 елда икенче лиганың 6 зонасында 5 урын[68].
  • «Чаллы» хоккей клубы[69] 2004 елның 8 августында нигез салына. 2004–2011 елларда команда «Идел буе» зонасының беренче лига командалары арасында Россия беренчелегендә чыгыш ясый. 2012 елдан «Челны» хоккей клубы B төркемендә югары хоккей лигасы чемпионатында катнаша.
undefined
  • «Динамо» волейбол клубы[70] — берничә ел дәвамында Б югары лигасында — ир-атлар командалары арасында волейбол буенча Россия чемпионатында чыгыш ясый. 2012 елдан финанс кыенлыклары аркасында клуб Россия Чемпионатының беренче лигасында чыгышын дәвам итәргә мәҗбүр була.
  • «Сатурн-мото» мотобол клубы — Татарстанда бердәнбер мотобол клубы. 1970 еллар ахырыннан 2000 еллар уртасына кадәр яши. 1989 елда Союз беренчелегенең беренче лигасы чемпионы була, 1996 елда — Россия чемпионы[71].
  • «КАМАЗ-Мастер»[72] — КАМАЗ автозаводы белән бәйле ралли командасы. «КАМАЗ-Мастер» экипажы 19 тапкыр «Дакар» раллисында (элек «Париж — Дакар») җиңүче була. XX гасырның соңгы унъеллыгында «КАМАЗ-Мастер» командасы 42 беренче, 12 икенче һәм 7 өченче урынны яулый. Бу чорда спортчылар Россия чемпионатларында, Россия Кубогында һәм дөнья кубогында катнашалар.

Спорт корылмалары

undefined
undefined

Яр Чаллы шәһәрендә түбәндәге спорт корылмалары бар[73][74]:

  • «КАМАЗ» стадионы;
  • «Строитель» стадионы;
  • Боз сарае;
  • «КАМАЗ» Боз сарае;
  • «Бердәм Россия» физкультура-сәламәтләндерү комплексы;
  • «Олимпийский» спорт комплексы;
  • «Яр Чаллы» спорт комплексы;
  • «Витязь» спорт комплексы;
  • «Автозаводец» спорт комплексы;
  • «Комсомолец» спорт комплексы;
  • «Дельфин» бассейны;
  • «Дулкын» бассейны;
  • «Альбатрос» бассейны;
  • «Юбилейный» бассейны;
  • «Снежок» чаңгы шуу базасы;
  • «Федотово» тай-чаңгы комплексы;
  • Олег Кухаренко исемендәге картодром;
  • ЗЯБ бистәсендәге мотодром;
  • Ипподром;
  • «Гренада» паркындагы экстрим-парк;
  • «КАМАЗ» үзәк шахмат-шашка клубы — шахмат клубы проекты буенча төзелгән илдәге беренче спорт корылмасы. Илнең иң яхшы клубы дип танылган (1988, 1989, 1990 һәм 1997 ), дөньяда өченче шахмат клубы номинациясенә лаек булган (2007).

Зур спорт чаралары

  • Традицион фудокан карате-до буенча XIV Европа чемпионаты (2007)[75];
  • Шахмат клублары арасында 1 нче СССР чемпионаты (1988);
  • «Евро-Азия — Татарстан» халыкара матчлары (2007, 2008, 2009, 2010);
  • Татарстан Республикасы Президенты Кубогына халыкара футбол турниры (1995);
  • Р. К. Беляев мемориалы (халыкара гроссмейстер нормасы белән халыкара турнир) 16 турнир уздырылган (1996–2014);
  • Н. И. Мөхәммәтҗанов мемориалы (халыкара оста нормасы белән халыкара турнир) 7 турнир үткәрелә (2003–2010);
  • «Автодорстрой» халыкара балалар шахмат турниры: 10 турнир үткәрелә (2001–2010);
  • Шахмат буенча 12 нче дөнья чемпионы Анатолий Евгеньевич Карповтан осталык дәресләре (2-3 август 2010);
  • ИКСК арасында дөнья беренчелегенә Даниэл Хадорн (Швейцария) — Сергей Салов (СССР, Яр Чаллы) матчы (1991);
  • Спорт биюләре буенча «АКИБАНК кубогы» халыкара турниры (2011);
  • ISCU эгидасы астында мәктәп командалары арасында шахмат буенча Европа чемпионаты (1-10 август 2012);
  • Яр Чаллыда шахмат принцессалары — 14 яшькә кадәрге кыз балалар арасында дөнья чемпионнары турниры (2013, 2014);
  • Илнең иң көчле шахматчы хатын-кызлары арасында Россия кубогы этабы (2-10 август, 2017).

Яр Чаллы — Россиянең югары оча торган күгәрченнәрнең тукталышсыз очу ярышлары уздырыла торган бик аз шәһәрләренең берсе. Югары оча торган күгәрчен спорты буенча ярышлар Яр Чаллы шәһәренең һәвәскәр күгәрченчеләр клубы тарафыннан 1986 елдан бирле уздырыла[76][77].

Васил Шәйхразиев мэр вазифасында булган чорда шәһәрдә мобильниклар ыргыту буенча чемпионат уздырыла[78][79].

Кызыклы мәгълүмат

Альтернатив адреслар

Традиция буенча чаллылылар шәһәр микрорайоннарын комплекс диеп йөртәләр. Шулай итеп һәрбер йортның диярлек ике адресы бар: беренчесе, урам буенча номер (шул адрес паспортка һәм башка документларга языла), икенчесе, төзүчеләрнең комплекс буенча йортка биргән номер. Мәсәлән, Халыклар Дуслыгы урамында урнашкан 9 нчы йортның икенче адресы — 58/18 (58 нче комплекс 18 нче йорт). Шәһәр халкы сөйләшкәндә ешрак икенче адресны куллана, ә кайберәүләр үзләренең «урам буенча» адресын бөтенләй истә тотмыйлар. Альтернатив адреслар куллану – сирәк күренеш һәм шәһәрнең тиз арада үсүе, халык арасында төзүчеләр күп булуы белән аңлатыла.

Рекордлар

Чаллы каласы 2009 елда Гиннесс рекордлар китабына кертелә. 4–5 август көннәрендә оештырылган 100 метрга йөгерү буенча эстафетада 24 сәгать өчендә 4799 кеше катнашкан. Әлеге сан моңа кадәр Рига шәһәре куйган рекордтан бер мең кешегщ артыграк[80].

Элемтә

Яр Чаллы территориясендә кәрәзле элемтә хезмәтләрен түбәндәге оешмалар күрсәтә:

  • МегаФон — «МСС-Поволжье» ААҖ;
  • МТС — «МТС» ААҖ;
  • Билайн — «Вымпелком» ААҖ;
  • Tele2 Россия — «Т2 Мобайл» ҖЧҖ;
  • Ростелеком — «Ростелеком» ГАҖ;
  • Летай — «Таттелеком» ГАҖ;

Стационар телефон элемтәсе һәм интернет хезмәтләре күрсәтү:

Тугандаш шәһәрләр

  • Кытай байрагы Кытай: Ляочэн, Шаньдун провинциясе, 2009 елдан[81].
  •  Төркия: Казан, 2015—2016 ел. Яр Чаллы Төркиянең тугандаш шәһәре Казан белән мөнәсәбәтләрен өзә[82][83].

Яр Чаллы турында иҗат әсәрләре

Җырлар:

Әдәби әсәрләр:

Нумизматикада

Россия Банкы 2026 елның 14 июлендә «Шәһәр» сериясе кысаларында 3 сум номиналлы истәлек көмеш тәңкәсен әйләнешкә кертә (каталог номеры 5111-0537)[90][91].

Яр Чаллыда туган билгеле шәхесләр

2005 елның 9 августында Яр Чаллыда шәһәрнең 75 еллыгын бәйрәм итү кысаларында Советлар Союзы Геройлары һәм Социалистик Хезмәт Геройлары яшәгән йортларның фасадларына мемориаль такталар куела. Шулай итеп, Советлар Союзы Геройлары Юрий Борисович Кардашенко, Николай Якупович Якупов һәм Социалистик Хезмәт Геройлары Виктор Иванович Герасименко, Геннадий Петрович Боровиков, Зөфәр Минтимер улы Иманов һәм Равил Мифтах улы Низаметдинов истәлекләре мәңгеләштерелә[98].

Чаллы урамнары

Искәрмәләр

  1. ↑ Город Набережные Челны (рус.). msu.tatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  2. ↑ 1 2 Национальный состав населения по данным ВПН-2020 (рус.). nabchelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  3. ↑ Городецкая И. Л., Левашов Е. А. Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: Русские словари: Астрель: АСТ, 2003. — С. 197.
  4. ↑ Постановление ЦК КПСС, Президиума ВС СССР, Совмина СССР от 18 ноября 1982 года № 1010 «Об увековечении памяти Леонида Ильича Брежнева» // СП СССР. — 1982. — № 31. — Ст. 156.
  5. ↑ Набережные Челны (рус.). tatcenter.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  6. ↑ Набережные Челны / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2013. — Т. 21. Монголы - Наноматериалы. — С. 628—630. — 766 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-355-2.
  7. ↑ 1 2 Устав муниципального образования город Набережные Челны Республики Татарстан (рус.). nabchelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Набережные Челны (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  9. ↑ Поспелов, 2002
  10. ↑ Лениза Мухаметзянова. История Набережных Челнов (рус.). www.photodreamstudio.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 31 октябрь 2012 года.
  11. ↑ Зульфия Султанова. Бережные Челны: Село на Каме (рус.). web.archive.org (15 март 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  12. ↑ 1 2 3 Дембич А.А., Закирова Ю.А. Проблемы пространственного планирования г. Набережные Челны в постсоветский период // Вестник МГСУ : журнал. — 2020. — № 5. — С. 641-654.
  13. ↑ Бушуев А.С. Криминальная активность молодежи г. Набережные Челны в 1985-2005 годах // Вестник Чувашского университета : журнал. — 2011. — № 4. — С. 27-30.
  14. ↑ Метелева Светлана. Террористов в Набережных Челнах курировали власти // Россия и мусульманский мир : журнал. — 2005. — 17 май. — С. 20-23.
  15. ↑ Силантьев Р. А. Распространение ваххабизма в современной России // Вестник Челябинского государственного университета : журнал. — 2009. — № 16 (154). — С. 165-171.
  16. ↑ От закрытия к заказам: на заводе «КамгэсЗЯБ» пройдет оптимизация (рус.). rt.rbc.ru (13 июнь 2020). — «По его словам, сейчас предприятие, которое в прошлом было построено на окраине, оказалось в центре города, создавая дискомфорт населению.» Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  17. ↑ О городе / Набережные Челны (рус.). nabchelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 декабрь 2025.
  18. ↑ Наиля Магдеева выбрали мэром Челнов на третий срок (рус.). БИЗНЕС Online (22 сентябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  19. ↑ ТОР «Набережные Челны»: 10 тысяч рабочих мест, 49 миллиардов инвестиций / Набережные Челны (рус.). nabchelny.ru (4 август 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  20. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 N 1398-р «Об утверждении перечня моногородов» (рус.). docs.cntd.ru (29 июль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 30 май 2017 года.
  21. ↑ Паспорт региона г. Набережные Челны, размещённый на официальном сайте Информационной сети поддержки межрегионального делового сотрудничества (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  22. ↑ Территории опережающего развития: 12 особых зон в ДФО (рус.). ТАСС (27 август 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  23. ↑ Netkam. Камский Бекон (рус.). www.kambekon.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  24. ↑ ООО «АРКТУР» (рус.). РБК Компании. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  25. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17 июня 2008 г. № 877-р (рус.). www.garant.ru (28 июль 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 4 ноябрь 2013 года.
  26. ↑ Открыв новую трамвайную ветку в Набережных Челнах, президент РТ проехал по ней две остановки. (рус.). Челнинские известия. Челнинские известия (12 декабрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 13 декабрь 2014 года.
  27. ↑ Новые автобусы в Набережных Челнах: какие маршруты, остановки и расписание (рус.). www.kazan.kp.ru (4 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  28. ↑ В Набережные Челны прибыла новая партия современных автобусов (рус.). чаллы.рф (24 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  29. ↑ Высшее образование города Набережные Челны 2025 (рус.). postupi.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  30. ↑ Набережночелнинский институт - Казанский (Приволжский) федеральный университет (рус.). kpfu.ru. kpfu.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  31. ↑ Набережночелнинский татарский драматический театр им. Аяза Гилязова (рус.). ДрамТеатр. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  32. ↑ Русский драматический театр «Мастеровые» (рус.). «Мастеровые». Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  33. ↑ Набережночелнинский государственный театр кукол (рус.). www.chelny-puppet.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  34. ↑ Театр «Ключ» (рус.). teatr-kluch.orgs.biz. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  35. ↑ Новый драматический театр LIBERTA (рус.). liberta-prospekt-mira.clients.site. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  36. ↑ Молодёжный театр «Персонаж» (рус.). vk.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  37. ↑ Авторский театр «Синяя птица» обрел постоянную сцену в Набережных Челнах (рус.). Челнинские известия (17 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  38. ↑ Кинотеатры в Набережных Челнах: расписание сеансов, адреса кинотеатров | Киноафиша (рус.). nabchelny.kinoafisha.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  39. ↑ Музей истории города Набережные Челны (рус.). museum.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  40. ↑ Набережночелнинская картинная галерея (рус.). gallery-nch.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  41. ↑ Музей истории и боевой славы автомобильных войск (рус.). nchelny-dosaafrt.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  42. ↑ Художественная галерея Фёдорова Э.В. (рус.). vk.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  43. ↑ Основная страница Metrocult. metrocult.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  44. ↑ Анастасия Леонтьева. «На улицу выкидывать экспонаты никто не будет»: спасут ли в Челнах музей Высоцкого? (рус.). БИЗНЕС Online (25 гыйнвар 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  45. ↑ Городской Дворец Творчества Детей и Молодёжи (рус.). gdtdim.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 21 май 2011 года.
  46. ↑ Дом дружбы народов «Родник» (рус.). nabchelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  47. ↑ ДК «Энергетик» (рус.). dk-energetik.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 5 июль 2022 года.
  48. ↑ Органный зал (рус.). www.organ-chelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025. Архивировано 10 гыйнвар 2012 года.
  49. ↑ Джазовый оркестр «Визит», г. Набережные Челны (рус.). www.partita.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  50. ↑ Все мечети города (рус.). nashichelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  51. ↑ Минарет челнинской мечети «Джамиг» поднялся до проектных 66 метров (рус.). Татар Информ (18 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  52. ↑ О мечети (рус.). fondjamig.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  53. ↑ Яндекс (рус.). yandex.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  54. ↑ Мазаль тов! Как Берл Лазар благословил челнинскую синагогу (рус.). БИЗНЕС Online (29 июнь 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  55. ↑ В Челнах открыли первую синагогу и еврейский центр  [рус.] (2026-06-28). 30 июнь 2026 тикшерелде.
  56. ↑ В Набережных Челнах открылся еврейский религиозно-культурный центр / Набережные Челны (рус.). nabchelny.ru (28 июнь 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  57. ↑ Лейсан Латыйпова. Что посмотреть в Набережных Челнах: маршруты и достопримечательности (рус.). journal.sovcombank.ru (14 ноябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  58. ↑ «2.18» Символ города. Центр деловой жизни. (рус.). chelny-biz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  59. ↑ 1 2 Описание Набережночелнинского дельфинария на официально сайте (рус.). www.delfinariy-chelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025. Архивировано 14 август 2012 года.
  60. ↑ 1 2 Никонов Е. Набережночелнинская картинная галерея имени Г.М. Хакимовой (рус.). gallery-nch.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  61. ↑ Челнинский цирк переоборудуют под филармонию (рус.). Татар Информ (23 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  62. ↑ 1 2 Парки Набережных Челнов (рус.). nashichelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  63. ↑ Почему кладбище «Молодёжное» в Челнах нельзя переименовать (рус.). chelny-izvest.ru (13 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025. Архивировано 17 декабрь 2018 года.
  64. ↑ Интересные места и достопримечательности: пешеходные мосты города Набережные Челны (рус.). nashichelny.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  65. ↑ В Челнах открыли движение по обновленному Боровецкому мосту и проспекту Яшьлек | Татарстан 24 (рус.). tatarstan24.tv (15 сентябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  66. ↑ Евгений Квитко. История клуба (рус.). fckamaz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  67. ↑ ФК Сатурн Набережные Челны - расписание игр, матчей. Турнирная таблица. Когда играет Сатурн (рус.). news.sportbox.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  68. ↑ ФК КамАЗавтоцентр Набережные Челны - расписание игр, матчей. Турнирная таблица. Когда играет КамАЗавтоцентр (рус.). news.sportbox.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  69. ↑ ХК «Челны» | ВХЛ (рус.). vk.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  70. ↑ В Набережных Челнах завершился межмуниципальный чемпионат по волейболу среди мужских команд на Кубок ГС ФСО «Динамо» (рус.). dinamo.tatarstan.ru (25 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  71. ↑ Мотобол в Набережных Челнах (рус.). dzen.ru (31 июль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  72. ↑ КАМАЗ-мастер (рус.). kamazmaster.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  73. ↑ Спортивные школы Набережных Челнов (рус.). чаллы.рф (27 сентябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  74. ↑ Спорткомплексы в Набережных Челнах (рус.). yandex.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  75. ↑ В Челнах завершился чемпионат Европы по традиционному фудокан каратэ-до (рус.). Татар Информ (1 май 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  76. ↑ Соревнования голубей в Набережных Челнах. Основные моменты (рус.). chelny-golubi.ucoz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  77. ↑ Международный портал голубеводов. Набережные Челны — 30 лет в спорте (рус.). golubevod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  78. ↑ Челнинцы бросали мобильники удочкой и… волосами (рус.). web.archive.org (29 сентябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  79. ↑ В Челнах прошёл чемпионат по метанию мобильников (рус.). progorodchelny.ru (29 сентябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  80. ↑ Ильдар Халиков вместе с журналистами Челнов подвел итоги года (рус.). Татар Информ (22 декабрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  81. ↑ Из Ляочен — в Набережные Челны (рус.). web.archive.org (13 июль 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  82. ↑ Влас Мысько, Асхат Идиятуллин. Наиля Магдеева разыскал брат из Турции (рус.). БИЗНЕС Online (12 июнь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  83. ↑ Кирилл Антонов. Набережные Челны прекратили отношения с турецким городом-побратимом Казан (рус.). Коммерсантъ (13 гыйнвар 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  84. ↑ Чаллы сиреньнәре | Татар җырлары. erlar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  85. ↑ Гүзәлем Чаллы | Татар җырлары. erlar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  86. ↑ Ак кала | Татар җырлары. erlar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  87. ↑ Чаллыдан хат | Татар җырлары. erlar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  88. ↑ Камаздашлар | Татар җырлары. erlar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  89. ↑ Яндекс (рус.). books.yandex.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  90. ↑ 400 лет Набережным Челнам | Банк России. www.cbr.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  91. ↑ Банк России выпустит памятную монету в честь 400-летия Набережных Челнов — РБК (рус.). rt.rbc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  92. ↑ Прохор Дубравин - актер театра и кино (рус.). 7Дней.ру. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  93. ↑ Яндекс (рус.). www.kinopoisk.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  94. ↑ Ляля Гайфутдинова. Чем актриса из Набережных Челнов покорила Москву и своего мужа (рус.). Новости г. Набережные Челны. «Челнинские известия», официальный сайт газеты. (29 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  95. ↑ «Я побыла звездой два с половиной месяца». Как певица из Челнов прославилась под псевдонимом Tatarka (рус.). 116.ру (10 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  96. ↑ Мария Величко. Ильнур Закарин: «В истории велоспорта Татарстана чемпионы мира, а сейчас три отделения в Республике и 250 человек занимающихся — надо эту ситуацию исправлять» (рус.). Спортс’’ (3 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  97. ↑ Надежда КИБАРДИНА: «Если начать все сначала, ушла бы из спорта лет на десять раньше» (рус.). Новости г. Набережные Челны. «Челнинские известия», официальный сайт газеты. (25 март 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2025.
  98. ↑ В Набережных Челнах отмечают 75-летие города (рус.). regnum.ru (9 август 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.

Әдәбият

  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
  • Карпова Н. И., Салихова Р. Д. Сто книг о набереных Челнах. Рекомендательный библиографический указатель / отв. ред. В. М. Гайнуллина. — Набережные Челны, 2008. — 19 с.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр