Арча районы

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Арча районы
Герб
Coat of Arms of Arsk (Tatarstan).png
Байрак
Flag of Arsky District.png
Ил

Русия

Статус

Район

Җөмһүрият

Татарстан

Административ үзәк

Арча

Нигезләү датасы

1990 ел

Муниципаль район башлыгы

Нуриев Илшат Габделфәрт улы

Халык саны  (2019)

52 265 кеше

Милли состав

татарлар - 92,8%,
руслар - 5,9% [1]

Дини состав

мөселманнар, православ.

Мәйдан

1843,6 км²

Сәгать поясы

MSK (UTC+3)

Автомобиль номерлар коды

16, 116

https://arsk.tatarstan.ru/tat/

Арча районы (рус. Арский район) — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берләшмә(муниципаль район). Республиканың төньягында урнашкан. Административ үзәге — Арча шәһәре[2].

Район территориясендә табигать ядкәрьләренә караган берничә объект урнашкан: «Тукай-кырлай» урманы, «Кул урманы», «Аю Урманы», Казансу һәм Шушма елгалары[2].

География

Арча районы — Татарстан Республикасының иң зур районнарының берсе, аның мәйданы 1843,7 км2, район буенча Кама аръягының төньяк өлешендә урнашкан, Балтач, Саба, Теләче, Питрәч, Биектау, Әтнә районнары һәм Марий Эл Республикасы (Мари-Төрек һәм Морке районнары белән чиктәш)[3][4].

Районның административ үзәге Казаннан 60 км ераклыкта урнашкан, башкалага тимер һәм автомобиль юллары белән барып җитәргә мөмкин[2].

Арча Татарстан картасында

Герб һәм әләм

Арча районы гербы Арча район Советы утырышында 2006 елның 17 мартында раслана. Ул районда үсеш алган авыл хуҗалыгын чагылдыручы алтын ныгытма, кашкарый һәм башак рәсемнәре төшерелгән яшел калкан формасында башкарылган. Арча районы әләме турыпочмаклы формага ия, гербтагы кебек рәсем белән ясалган[5].

Тарих

Арча XII-XIII гасырлардан ук Болгар ныгытмасы буларак билгеле. Шәһәр буларак ул беренче тапкыр 1496-1497 елларда Мамук тарафыннан яулап алынуы турындагы Александр Горбатый-Шуйский һәм Андрей Курбский гаскәрләре шәһәрне яндыралар. Өч елдан соң аның урынында рус ныгытмасы төзелә[5].

1781-1796 елларда Арча өяз шәһәре, аннары Казан өязенең штаттан тыш шәһәре статусын йөртә. XVIII-XIX гасыр башында аның территориясендә игенчелек, терлекчелек, тимерчелек, кирпеч сугу һ.б. һөнәрчелек белән шөгыльләнгән хәрбиләр җирлекләре була[6].

1920 елга кадәр хәзерге Арча районы территориясе Казан губернасының Казан өязе составына керә. 1920 елдан 1930 елга кадәр җирләр Арча кантоны составында була. Арча районы 1930 елның 10 августында оеша. Ул вакытта районга 64 авыл советы һәм 113 торак пункт керә, аларда 64 136 кеше яши. Районның чикләре һәм административ бүленеше берничә тапкыр үзгәрә. Мәсәлән, 1963 елның 1 февралендә аңа ТАССР ның Балтач, Тукай һәм Биектау районының бер өлеше кертелә. 1990 елда Әтнә районы Арчадан аерылып чыккач, районның заманча чикләре формалаша[2][5].

2006 елдан 2014 елга кадәр район башлыгы булып Мөхәррәмов Рәсүл Ринат улы җитәкчелек итә[7][8].

Халык

2020 елга районда 51 291 кеше яши. 2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар — 92,8%, руслар — 5,9%, марилар — 0,5% ны тәшкил итә[9].

Халык саны
2002[10]2005[11]2006[12]2007[13]2008[14]2009[15]2010[16]2011[17]2012[18]2013[19]
51 34350 91150 95951 04751 04451 04451 66751 68451 80851 810
2014[20]2015[21]
52 07352 274

Муниципаль-территориаль бүленеш

Арча муниципаль районында 1 шәһәр, 16 авыл җирлеге һәм аларга кергщн 128 торак пункт бар«Төбәк-Чокырча авыл җирлеге»н  «Арча шәһәре» муниципаль берләшмәсенә, ә Ташкичү авыл җирлегенә кертә[22].

Шәһәр һәм авыл җирлекләреАдминистратив
үзәк
Торак
пунктлар
саны
ХалыкМәйдан,
км²
1e-06 Шәһәр җирлеге
1Арча Арча 4 22 263[21]
1.000002 Авыл җирлекләре
2 Апаз авыл җирлеге Апаз 6 1908[21]
3 Кәче авыл җирлеге Кәче 5 1125[21]
4 Наласа авыл җирлеге Наласа 3 892[21]
5 Яңа Кенәр авыл җирлеге Яңа Кенәр 11 4582[21]
6 Яңа Кишет авыл җирлеге Яңа Кишет 4 1132[21]
7 Яңа Кырлай авыл җирлеге Яңа Кырлай 8 1912[21]
8 Сеҗе авыл җирлеге Курса-Почмак 15 2961[21]
9 Урта аты авыл җирлеге Түбән Аты 5 1038[21]
10 Урта Курса авыл җирлеге Урта Курса 7 1024[21]
11 Иске Кырлай авыл җирлеге Түбән Мәтәскә 9 2148[21]
12 Иске Чүриле авыл җирлеге Иске Чүриле 10 1487[21]
13 Ташкичү авыл җирлеге Ашытбаш 10 2614[21]
14 Үрнәк авыл җирлеге Үрнәк 16 3341[21]
15 Утар Аты авыл җирлеге Утар Аты 6 1211[21]
16 Шушмабаш авыл җирлеге Шушмабаш 7 2208[21]
17 Яңасала авыл җирлеге Яңасала 2 428[21]

Икътисад

Хәзерге көндә

2020 елга Арча районы тормыш сыйфаты буенча милли рейтингта 43 район арасында 35 нче урында тора (рейтингта җирле бюджет керемнәре, уртача инвестицияләр күләме һәм башка күрсәткечләр бәяләнде). Районда инфраструктура белән проблемалар бар: 127 торак пункт канализация белән тәэмин ителмәгән һәм юлларның 59% ы начар хәлдә[23].

балык хуҗалыгы, ит-сөт терлекчелеге, торф, Арча кирпеч заводы», «Арча элеваторы», «Арча нефть продуктлары», «Арча балык хуҗалыгы», «Арча сөт комбинаты» эшли[6][5].

2019 елдан районда 21 га мәйданлы Арча агросәнәгать паркы төзелә, проектка «Созидание» компаниясе инвестицияләр кертә, аларның күләме 140 млн.сум тәшкил итә. Парк сөт кабул итү һәм эшкәртү, яшелчә эшкәртү һәм соклар җитештерү, ит эшкәртү комплексы, аксым витаминлы минераль өстәмә җитештерү цехлары белән җиһазландырылачак. Технопаркка биш резидент җәлеп итү планлаштырыла, кимендә 300 эш урыны булдырылачак дип көтелә[24][25].

Транспорт

Районда юлларның гомуми озынлыгы 1101,2 км тәшкил итә. Аның территориясе буенча «Казан — Екатеринбург» тимер юлы, «Казан — Пермь», «Олы ӘтнәАрча» һәм «Арча — Яңа Кенәр» автомобиль юллары уза[5].

Социаль өлкә

2020 елга Арча районында 105 гомуми белем бирү мәктәбе, балалар сәнгать мәктәбе, «Арча» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, Арчада өч мәдәният йорты һәм клублар, 57 китапханә һәм 8 музей исәпләнә. «Арча хәбәрләре» гәҗите рус һәм татар телләрендә чыга[6][26].

Районда берничә музей бар: галим музее, «Кырлай» мемориаль комплексын, Арча мәчетен, Иске Чүриле авылындагы гыйбадәтханә һәм Күлтәс авылындагы мәчетне  аерып карарга мөмкин[2].

Арча районында спорт туризмы, көрәш, ат спорты, йөзү һәм башка спорт төрләре буенча ярышлар даими рәвештә уза[3].

Музейлар

Арча район җирлегендә туган күренекле кешеләр

Шулай ук карагыз

Галерея

Арча районы

Искәрмәләр

  1. Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав населения Республики Татарстан (PDF), archived from the original (PDF) on 2012-11-21, retrieved 2021-09-03 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Экологический гид, 2015
  3. 3,0 3,1 Арский район: знаменитые «университеты» и родина татарского капитализма. Реальное время (4 март 2018). Дата обращения: 17 ноябрь 2020.
  4. Руденко, 2013
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Историко-культурный атлас, 2013
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Арский район: деревни ханской даруги, место учебы Шаляпина и «дивный край». Реальное время (26 февраль 2018). Дата обращения: 17 ноябрь 2020.
  7. Назиров Алмас Аминович. Реальное время. Дата обращения: 17 ноябрь 2020.
  8. Органы управления Арского муниципального района. Официальный сайт Арского район. Дата обращения: 17 ноябрь 2020. Архивировано 28 сентябрь 2020 года.
  9. 9,0 9,1 Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан. Федеральная служба государственной статистики (2020). Дата обращения: 17 ноябрь 2020. Архивировано 24 гыйнвар 2021 года.
  10. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  11. Административно-территориальное деление (АТД) за 2005 год. Дата обращения: 29 март 2015. Архивировано 29 март 2015 года.
  12. Административно-территориальное деление (АТД) за 2006 год. Дата обращения: 29 март 2015. Архивировано 29 март 2015 года.
  13. Административно-территориальное деление (АТД) за 2007 год. Дата обращения: 29 март 2015. Архивировано 29 март 2015 года.
  14. Республика Татарстан. База данных показателей муниципальных образований на 1 января 2008-2014 годов
  15. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Дата обращения: 2 гыйнвар 2014. Архивировано 2 гыйнвар 2014 года.
  16. Численность и размещение населения республики Татарстан. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года
  17. Оценка численности постоянного населения Республики Татарстан на 1 января 2011 года. Дата обращения: 4 апрель 2015. Архивировано 4 апрель 2015 года.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
  20. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2014 года. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан. Казань, 2014. Дата обращения: 12 апрель 2014. Архивировано 12 апрель 2014 года.
  21. 21,00 21,01 21,02 21,03 21,04 21,05 21,06 21,07 21,08 21,09 21,10 21,11 21,12 21,13 21,14 21,15 21,16 21,17 Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2015 года. Дата обращения: 17 апрель 2015. Архивировано 17 апрель 2015 года.
  22. Закон Республики Татарстан от 16.05.2010 № 18-ЗРТ «О преобразовании муниципальных образований „город Арск“ и „Тюбяк-Чекурчинское сельское поселение“, изменении границ территорий Арского и Сабинского муниципальных районов и входящих в их состав отдельных муниципальных образований, а также внесении изменений в отдельные законодательные акты Республики Татарстан об установлении границ территорий и статусе муниципальных образований»
  23. Где в Татарстане жить хорошо: рейтинг районов республики по качеству жизни. Inkazan.ru (16 март 2020). Дата обращения: 17 ноябрь 2020.
  24. В Татарстане достроят промпарки в Арске, Буинске и Уруссу в 2019 году. TatCenter.ru (28 гыйнвар 2019).
  25. Промышленный парк «Арский» готовит рабочие места. Taтмедиа (20 сентябрь 2020). Дата обращения: 17 ноябрь 2020.
  26. Арский район. TatCenter.ru. Дата обращения: 17 ноябрь 2020.

Сылтамалар