Кыргызстан

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Кыргызстан
Flag of Kyrgyzstan.svg
Emblem of Kyrgyzstan.svg
Илтамга
Шигарь Oasis on the Great Silk Road Edit this on Wikidata
Башкала Бишкәк
Халык саны 6 694 200 (2021) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+06:00
Рәсми тел рус теле, кыргыз теле
География
Мәйдан 199,951.0 км²
Координатлар 41°N 75°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Жогорку Кеңеш
Дәүләт башлыгы исеме Кыргызстан Республикасы Президенты
Дәүләт башлыгы Садыр Жапаров
Хөкүмәт башлыгы Акылбәк Жапаров
Икътисад
Акча берәмлеге кыргыз сумы
Туу күрсәткече 3.2 (2014)[1]
КПҮИ 0.692 (2021)[2]
Яшәү озынлыгы 70.95122 ел (2016)[3]
Джини коэффициенты 29.0 (2020)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 101 (янгын сакчылары)[5]
  • 102 (пүлисә)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң
    Челтәр көчәнеше 220 вольт[6]
    Телефон коды +996
    ISO 3166-1 коды KG
    ХОК коды KGZ
    Интернет домены .kg

    Кыргызстан (кырг. Кыргыз Республикасы), рәсми атамасы Кыргыз РеспубликасыУрта Азияның төньяк-көнчыгышындагы, нигездә Тянь-Шаньның көнбатыш һәм үзәк өлешендә урнашкан дәүләт.

    Төньякта Казакъстан, көнбатышта Үзбәкстан, көньяк-көнбатышта Таҗикстан, көньяк-көнчыгышта һәм көнчыгышта Кытай белән чиктәш.

    Дәүләт төзелеше

    • Кыргызстан Җөмһүриятенең дәүләт төзелеше 2010 елның 27 июнендә кабул ителгән Конституция тарафыннан билгеләнә. Яңа Конституция Кыргызстанның дәүләт идарәсе рәвешен парламент җөмһүрияте буларак ачыклый. Парламент һәм премьер-министр Президентка караганда күбрәк хокукларга ия.
    • Җөмһүрият Парламенты – Жогорку Кеңеш – дәүләт сәясәтен ачыклау һәм бик мөһим мәсьәләләрне чишәргә сәләтле, бер палаталы һәм фирка исемлекләре буенча 5 елга сайланучы 120 депутаттан тора.
    • 2010 елның Атайорт фиркасендә.
    • Президент бөтенхалык сайлауларында 6 еллык мөддәткә, кире сайлану хокукыннан башка сайлана. Киләсе президент сайлаулары 2012 елда, күчеш периоды президенты Роза Отунбаева 2011 елның 31 декабрендә хокуклары юкка чыккач, булачак.
    • Вакытыннан алда президент сайлаулар 2021 елның гыйнвар аена билгеләнгән.
    • Хөкүмәт башлыгы – премьер министр, аны парламент билгели.

    Дәүләти бәйрәмнәр

    22 маенда — Кыргызстан Хәрби көчләр көне.

    Дәүләт гимны

    Kyrgyz El gimny                                Кыргызстан һимны 
    

    (беренче куплеты һәм аның тәрҗемәсе)

    Ak möngülüü aska yoolor, talaalar,              Ак түбәле таулар, үзән-далалар

    Elibizdiŋ zhany menen barabar,           Ватаныбыз җаны белән бәрабәр,

    Sansyz kyldym Ala-Toosun mekendep,       Ала-Тауның итәгендә ил тотып,

    Saktap kaldy bizdin ata-babalar!          Саклап калган аны ата-бабалар!

    CHORUS:                                           КУШЫМТАСЫ:

    Algalaí ber, kyrgyz el,                             Алга бар син, кыргыз иле,

    Azattyktyŋ zholunda,                           Азат тормыш юлында,

    Örkündöí ber, ösö ber,                         Иркенәя, үсә бир син,

    Öz tagdyrdyŋ koluŋda!                        Тәкъдирең үз кулыңда!

    Тулы тексты һәм тәрҗемәсе[7] мәкаләсендә.

    "Бай кыргыз сунарчысы лачын белән". 1871 ел, Василий Верещагин.

    Географик мәгълүмат

    Файл:KyrgyzAlatauMtns2 Kyrgyzstan.jpg
    Кыргыз Алатавы
    Файл:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg
    Тянь-Шаньда Горький пигы
    Соң-Күл янындагы көтүлек

    Кыргызстанның диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт.

    Территориясенең дүрттән өченнән артык өлешен таулар алып тора. Биеклеге 7439 м булган Җиңү тау түбәсе – илнең иң биек ноктасы.

    Кыргызстан Тянь-Шань һәм Памир тау системаларында урнашкан. Җөмһүриятнең барлык территориясе 500 мдан югарыракта урнашкан. Яртысыннан артыгы 1000 мдан 3000 мга кадәр биеклектә һәм якынча өчтән бере – 3000 – 4000 м биеклектә.

    Төньяк-көнчыгышта ярларында күпсанлы ял итү урыннары һәм туристик базалары булган Ысык-Көл дип аталучы тау күле урнашкан.

    Идарә төзелеше

    Кыргызстанда 7 өлкә, 40 район, 22 шәһәр, 429 авыл җирлеге бар.

    Чуй өлкәсе

    • Тукмак шәһәре — өлкә карамагындагы шәһәр
    • Галләмеддин районы (Лебединовка а.)
    • Җайыл районы (Кара-Балта ш.)
    • Кәмен районы (Кәмен ш.)
    • Москва районы (Беловодское а.)
    • Панфилов районы (Каенды ш.)
    • Сокулук районы (Сокулук а.)
    • Чуй районы (Тукмак ш.)
    • Эссек-Ата районы (Кант ш.)

    Эссек-Күл өлкәсе

    • Каракул шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Балыкчы шәһәре — өлкә карамагындагы шәһәр
    • Ак-Су районы (Ак-Су а.)
    • Туң районы (Боконбаево штп)
    • Җите-Угыз районы (Кызыл-Су а.)
    • Эссек-Күл районы (Чулпан-Ата ш.)
    • Төп районы (Төп а.)

    Талас өлкәсе

    • Талас шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Бакай-Ата районы (Бакай-Ата а.)
    • Талас районы (Манас а.)
    • Манас районы (Покровка а.)
    • Кара-Бура районы (Кызыл-Адыр а.)

    Нарын өлкәсе

    • Нарын шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Кучкар районы (Кучкар а.)
    • Нарын районы (Нарын ш.)
    • Ат-Башы районы (Ат-Башы а.)
    • Җомгал районы (Чаек а.)
    • Ак-Тала районы (Баетов а.)

    Җәлал-Абад өлкәсе

    • Җәлал-Абад шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Аксы районы (Кәрбән ш.)
    • Ала-Буга районы (с. Ала-Буга)
    • Базар-Курган районы (Базар-Курган а.)
    • Нәүкән районы (Массы а.)
    • Сузак районы (Сузак а.)
    • Чаткал районы (Каныш-Кыя а.)
    • Тугыз-Тора районы (с. Казарман а.)
    • Туктагол районы (Туктагол штп)

    Ош өлкәсе

    • Ош шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Алай районы (с. Гөлчә)
    • Араван районы (Араван а.)
    • Кара-Су районы (Кара-Су ш.)
    • Кара-Колҗа районы (Кара-Колҗа а.)
    • Нәүкат районы (Нәүкат ш.)
    • Үзгән районы (Үзгән ш.)
    • Чуң-Алай районы (Дароот Курган а.)

    Баткән өлкәсе

    • Баткән шәһәре — өлкә мәркәзе
    • Кызыл-Кыя шәһәре — өлкә карамагындагы шәһәр
    • Баткән районы (Баткән ш.)
    • Ләйләк районы (Исфәнә ш.)
    • Кадәмҗай районы (Пульгон а.)

    Сәяси партиялар

    • «Ак юл» (Курманбек Бакиев
    • «Кыргызстан Социал-Демократик партиясы» (КСДП) (кырг. «Кыргызстан Социал-Демократиялык Партиясы») – лидеры Алмазбек Атамбаев
    • «Ватан» (Омурбек Текебаев
    • «Кыргызстан коммунистлар партиясы» (Исхак Масалиев
    • "Ак лачын" (кырг. «Ак-Шумкар») – лидеры Темир Сариев

    Икътисад

    Кыргызстан икътисадының өстенлеге – автоном авыл хуҗалыгында. Алтын һәм терекөмеш экспортка чыгарыла. Гидроэнергетик потенциалы бар.

    Шулай ук проблемалары да бик күп: экономикасы Россиягә бик нык бәйле, хроник инфляция, СССРның соңгы елларында күзәтелгән икътисади төшү.

    Халкы

    Файл:Kyrghyzstan demography.png
    Кыргызстанның демографик кәкресе

    Кыргызстанның халык саны – 5,3 млн кеше (2009 елның апреле). 1960нчы елларга кадәрге халык саны миграция һәм авылдагы Урта Азия халыкларының табигый үсеше хисабына булса, 1970нче еллардан соң азая төшкән табигый үсешне рус һәм рус телле халыкларның күчеп килүе алмаштыра.

    Халыкның 66,9 % кыргызлар, 14,14% үзбәкләр һәм 10,65% руслар, 8,31% калган халыклар.

    Мәдәният

    Дин

    Кыргызстанда тарафдарлары саны буенча иң зур дин (80,00%) — ислам. Христианнарга дин тотучыларның 16 % ы керә: руслар традицион рәвештә православие динен тота, алманнар католиклар һәм лютераннарга бүленә. Протестантлык хәрәкәтләре (баптистлар, иллеләр, адвентистлар) рус телле халыкны да, кыргызларны да үз эченә ала. Кыргызстанда шулай ук бәһаи, яһүдләр, буддачыларның аз санлы төркемнәре бар. Кришна Аңы Җәмгыяте әгъзалары булып төрле милләтләрдән якынча 300 кеше исәпләнә.

    Искәрмәләр

    1. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    2. https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI; Отчёт о развитии человечества; чыгару датасы: 2022.
    3. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    4. https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG.
    5. 5,0 5,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара телекоммуникацияләр береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. Кыргызстан гимны