Татар халык музыкасы

Татар халык музыкасының тавыш системасы ангемитон пентатоникага нигезләнә. Нәкышләрдә гомуми аваз аша берләштерелгән ярымтоны булмаган биш баскычлы аваз рәтләре еш очрый. Борынгы җырларда терциясез лад структуралары өстенлек итә, ә соңрак формалашкан төрләрдә мажор яки минор лады тойгысын тудыручы терция нисбәтләренең көчәюе күзәтелә^[1].

Вокаль традиция монодия (бертавышлылык) һәм текст белән чагыштырганда көйнең өстенлеккә ия булуы күзәтелә. Татар халык җырының ике төп формасы бар, алар шигъриятнең ике төренә туры килә: кыска көй (8–7 иҗекле шигырь) һәм озын көй (10–9 иҗекле шигырь). Бу формалар мөстәкыйль жанр төрләре буларак та, бер әсәр чикләрендә җыр башы һәм кушымта рәвешендә дә очрый. Озын көй өчен ритмик ирек, үзгәрүчән метр, озын көй һәм бай мелизматика хас; кыска көйләр исә ачык метроритмик төзелеше, форманың тыгызлыгы белән аерылып тора^[1].

Җырлар гадәттә бер тавышка музыкасыз башкарыла. Җырлау манерасы интонациянең йомшаклыгы, тыйнак тембрлар һәм кискен акцентуация булмавы белән аерыла. Соңрак чорда күмәк башкару, шулай ук җырларны баян белән җырлау киң тарала; аерым очракларда хор җырлавы да очрый.

Традицион музыкаль инструментлар арасында кубыз, курай, думбыра, гөслә, керәшен гөсләсе, шулай ук гармунның төрле төрләрен киң таралган^[2]. XX гасырда, аеруча профессиональ музыкаль культура үсә башлагач, башкару практикасында классик инструментлар һәм кайбер рус халык инструментлары зуррак роль уйный башлый^[3].

Татар халык музыкасы тарихы тормыш тәртибе, дини карашлар һәм татар халкының тарихи язмышы белән тыгыз бәйләнештә тора. Идел буе Болгар дәүләте һәм Алтын Урда чорында ике төп мәдәни традиция — шәһәр һәм авыл традицияләре барлыкка килә^[4].

Ислам дине йогынтысы зур булган шәһәр мохитендә дини һәм китап буенча башкару өстенлек итә^[5]. Мөселман Шәрекъенең язма шигъри традициясе нигезендә формалашкан бәет, мөнәҗәт, дастан жанрлары киң тарала. Көйнең теркәлгән текстка бәйле булуы ритмның тотрыклылыгына һәм стилистик кодның формалашуына китерә^[6].

Авыл музыкаль мәдәнияте исламга кадәрге, мәҗүси элементларны саклап кала һәм авыл хуҗалыгы календарь белән тыгыз бәйләнгән була. Аның нигезендә күмәк, гетерофоник җырлау формалары ята. Иң борынгы жанрларга такмак — бию белән бәйле һәм бармак метрик системасына нигезләнгән кыска җыр-ритмик формалар керә. Бу традицияләрнең кайбер үзенчәлекләре керәшен татарларында сакланып калган^[4].

Казан ханлыгы чорында халык музыкасы да, профессиональ музыкаль традиция дә үсешен дәвам итә. Аксөякләр көнкүрешендә инструменталь ансамбльләр эшли, профессиональ башкаручылар барлыкка килә. Урта гасырларның күп кенә язма истәлекләрендә быргу, кобуз, кунграгу, куру, най, саз, сорнай, уд, чәчәнә кебек музыкаль инструментлар еш искә алына. Бу чорда текстның иҗекләрен вокализацияләүгә һәм көйне үстерүгә нигезләнгән озын көй жанры формалаша; «моң» мөһим эстетик төшенчәгә әверелә^[7][4].

Казан ханлыгы җиңелгәннән соң (XVI–XVIII гасырлар) шәһәр музыкаль мәдәнияте озакка өзелә, ә рухи тормыш үзәкләре читтәге авылларга күчә. Дин традицион җырлау формаларын саклап калуда зур роль уйный. Бу чорда керәшен татарларында күптавышлы йола җырлары җырлана, ә мишәр татарларында баллада һәм новелла характерындагы лирика үсә^[8].

XIX–XX гасырлар чигендә шәһәр музыка мәдәнияте күтәрелеше күзәтелә: клублар, эстрадалар, әдәби-музыкаль кичәләр барлыкка килә, инструменталь ансамбльләр формалаша. 1906 елда беренче «Сәйяр» исемле профессиональ татар театр труппасы оеша. Шул ук вакытта көйнең гадилеге һәм киң таралуы белән аерылып торган көнкүреш җыры (кыска көйләр) жанры барлыкка килә^[9].

XX гасырда музыкаль традиция зур үзгәрешләр кичерә. Совет чорында җыр иҗаты идеологиягә буйсына, традицион текстлар яңартыла, әйлән-бәйлән уеннары формалаша. XX гасырның икенче яртысыннан массакүләм мәгълүмат чаралары йогынтысында фольклор формаларының бер өлеше әкренләп юкка чыга һәм авторлык көнкүреш җыры тарала^[10].

Советлардан соңгы чорда татар халык музыкасы үсеше электрон техниканы актив куллану һәм профессиональ белән һәвәскәр музыкаль иҗат арасындагы чикләрнең юылуы белән аерыла^[11].

Татар халык музыкасын өйрәнү XIX гасыр башында Идел буе халыкларын этнографик тикшерү кысаларында башлана. Татар халык көйләренең беренче басмалары «Азиатский музыкальный журнал»да (1817), соңрак — А. Риттих, В. Мошков, С. Рыбаков һәм башка тикшерүчеләрнең хезмәтләрендә дөнья күрә. Бу чорда музыкаль фольклор татарларның традицион көнкүреше һәм рухи мәдәниятең бер өлеше буларак карала^[12][13].

Татар халык музыкасын өйрәнүнең яңа чоры XIX–XX гасырлар чигендә фонограф куллану белән бәйле. Казан университеты каршында башкарылган фонографик язмалар халык көйләренең тере башкарылуын теркәргә мөмкинлек бирә һәм беренче фәнни транскрипцияләр һәм басмалар өчен нигез була (М. Берг, Р. Лах, Г. Шюнеман). XX гасырның беренче яртысында татар музыкаль фольклорын эзлекле җыю һәм бастыру башлана; 1941 елда Александр Ключарёв редакциясендә «Татар халык җырлары» җыентыгының басылып чыгуы мөһим вакыйга була^[14].

XX гасырның икенче яртысында татар халык музыкасы системалы рәвештә өйрәнелә һәм Татарстанның фәнни учреждениеләрендә туплана. М. Мозаффаров, Җ. Фәйзи, М. Нигъмәтҗанов, З. Сәйдәшева һәм башка тикшерүчеләр зур өлеш кертәләр. XX гасыр ахырыннан архаик формалардан алып хәзерге җыр традицияләренә кадәр өйрәнелә, ләкин соңгы гасырларның халык музыкасы иң тулы өйрәнелгән^[14].