Хәмит Ярми

1904 елның 5 маенда Тубыл губернасы Төмән өязе (хәзерге Төмән өлкәсе Төмән шәһәренең Үзәк округына керә) Кырынкүл (рус. Казарово) авылында мулла гаиләсендә туган. Аның атасы, Хөснетдин Ирмөхәммәт улы, соңыннан ялган донос буенча репрессияләнә, Уват районына сөрелә һәм шунда һәлак була^[2][3]. Башлангыч белемне атасыннан ала, аннары Олы Малчын авылында яңа ысуллы мәдрәсәдә укый^[1][4].

1923—1930 елларда Төмәндә эшли: «Юксыллар чаткысы» (рус. Искры пролетариата) газетасының җаваплы сәркатибе, Яркәү районы Бурбар авылы клубы һәм китапханәсе мөдире, Төмәннең 7 нче татар мәктәбендә һәм медицина техникумында укытучы, округ халык мәгарифе бүлегендә (окроно) инструктор була. Төмән татар педагогия техникумын, Казан дәүләт педагогия институтын (1934) тәмамлый^[2][1].

1930 елдан Казанда яши. «Кызыл Татарстан» газетасында мәдәният бүлеге мөдире, ТАССР Язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе, Татарстан китап нәшриятында мөхәррир булып эшли. Хәмит Ярми гарәп графикасын да, латин алфавитын да, кириллицаны да яхшы белә; Владимир Ленин, Карл Маркс хезмәтләрен беренчеләрдән булып русчадан татарчага тәрҗемә итә^[5].

1939—1972 елларда СССР Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында эшли^[2]. 1942—1944 елларда институтның директоры. 1944—1971 елларда институтның халык иҗаты секторын җитәкли^[1][4].

1940–1950 елларда татарлар тупланып яшәгән төрле төбәкләргә фольклор экспедицияләрен җитәкли. Аның җитәкчелегендә 30дан артык экспедиция үткәрелә, ә сәфәрләр географиясе Татарстан, Удмурт, Мордва АССРларында, шулай ук Киров, Пенза, Рязань, Төмән, Омск һәм башка өлкәләрдәге 500дән артык татар торак пунктын колачлый^[2][3]. Җыелган материаллар күптомлы фәнни басмалар нигезенә ята.

1981 елның 30 октябрендә Казанда вафат була, Яңа Татар бистәсе зиратында җирләнә^[6].

Хатыны — Халидә Ханәфи кызы Гатина-Ярми, ул галим вафатыннан соң аның архивын саклап калуда һәм музейларга тапшыруда төп рольне уйный^[3]. Хәмит Ярминең якын дусты һәм фикердәше — татар шагыйре Шәйхи Маннур була^[2].

Хәмит Ярми — татар фольклорын профессиональ өйрәнүгә нигез салучы, бу өлкәдә беренче филология фәннәре докторы^[2]. Ул халык авыз иҗатының зур катламын фәнни әйләнешкә кертә һәм системалаштыра, фольклор тикшеренүләренең географиясен татарларның барлык этнотерриториаль төркемнәренә, шул исәптән себер татарларына кадәр, сизелерлек киңәйтә^[2].

Аның күпьеллык хезмәтенең нәтиҗәсе — «Татар халкының шигъри авыз иҗаты» (1967) исемле фундаменталь монография. Шушы хезмәте нигезендә ул докторлык диссертациясен яклый (гыйльми дәрәҗә 1972 елда бирелә)^[1][2]. Галим бәет жанрын өйрәнүгә һәм популярлаштыруга аерым игътибар бирә, 1960 елда зур популярлык казанган «Бәетләр» җыентыгын бастырып чыгара^[1][2].

Х. Ярми «Халык иҗаты» (1938), «Татар халык иҗаты» (1951), ике томлы «Татар халык әкиятләре» (1946–1956) кебек төп фәнни җыентыкларны әзерләүдә катнаша^[1]. Ул барлыгы 20 дән артык фәнни җыентык төзи^[7], шулай ук урта мәктәпләр өчен татар фольклоры буенча уку әсбаплары авторы булып тора, Казан университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә лекцияләр укый^[1][3].

• Татарстан АССР атказанган фән эшлеклесе(1964);
• Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1989, вафатыннан соң) — 12 томлык «Татар халык иҗаты» фәнни җыентыгы өчен.

• Төмән шәһәренең Казарово микрорайонындагы урамнарның берсенә Хәмит Ярми исеме бирелгән (2002; Төмән шәһәре администрациясенең 2002 елның 26 июлендәге 2490 нчы номерлы боерыгы)^[8];
• Хәмит Ярминың тол хатыны тарафыннан тапшырылган мемориаль коллекциясе Төмән өлкәсенең туган якны өйрәнү музеенда саклана һәм күрсәтелә; анда галимнең даими кабинет-музеен булдыру планлаштырыла^[3];
• 2014 — Төмән өлкәсе хөкүмәтенең Милләтләр эшләре буенча комитетының финанс ярдәме белән «Күренекле шәхесләр» сериясеннән «Хәмит Ярми» китабы нәшер ителә (автор-төзүче — Х. Ч. Алишина)^[4].