Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Солтан Габәши


Солтанәхмәт (Солтан) Хәсәнгата улы Габәши (рус. Султан-Ахмет Хасангатович Габаши; 1 май 1891, Кече Солабаш, Биектау районы — 8 гыйнвар 1942, Чалкак, Борай районы, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, РСФСР, СССР) — татар һәм башкорт профессиональ музыка сәнгатенә нигез салучыларның берсе, композитор, музыковед, педагог, хор дирижёры һәм музыкаль-җәмәгать эшлеклесе[1]. Газиз Әлмөхәммәтов һәм Василий Виноградов белән берлектә беренче татар опералары — «Сания»ның (1925) һәм «Эшче»нең (1930) авторларыннан берсе[2]. Беренче татар музыковеды һәм фольклорист-этнографы буларак, 200 дән артык татар һәм 100дән артык башкорт халык көен язып алган[1].

Тормыш юлы

Солтан Габәши 1891 елның 1 (13) маенда (иске стиль буенча 1 май, яңа стиль буенча 13 май[2]) Казан губернасы Казан өязе Алат волостеның Тенивраг-Солабаш — хәзерге Татарстанның Биектау районы Кече Солабаш авылында дин һәм җәмәгать эшлеклесе, тарихчы, җәдит мулла Хәсәнгата Габәши гаиләсендә туган[1][3]. Әнисе — Шәмсруй (Шәмсекамәр) Әбүбәкерова, Лаеш өязе Кирби авылы имам-хатибы кызы[4]. Кечкенә чактан ук кубыз һәм гармунда халык көйләрен уйнарга өйрәнә[2].

Башлангыч белемне туган авылы мәдрәсәсендә ала, аннары Уфадагы «Госмания» һәм «Галия», Казандагы «Мөхәммәдия» мәдрәсәләрендә укый[1][3]. 1911 елда Уфада Оренбург магометаннар дини җыенында имам-хатиб һәм мудәррис дәрәҗәсенә имтихан тапшыра[1][3]. 1912–1915 елларда Уфа реальное училищесында белем ала; шунда ул Нина Соколовада фортепиано дәресләре ала[5][4]. 1915 елда Казанга кайтып, Казан университетының юридик факультетына укырга керә; ике елдан армиягә алына[1][6].

Иҗаты

Иҗади эшчәнлеген 1909 елдан пианист һәм аккомпаниатор буларак башлап җибәрә, Уфа һәм Казанда әдәби-музыкаль кичәләр һәм лекция-концертлар оештыра[1][4]. Уфа елларында ук беренче оригинал әсәрләрен — «Кәккүк» («Кукушка»), «Вальс», «Татар кызы», «Пикник», «Рөкыя» җыр һәм романсларын, шулай ук халык көйләренең эшкәртүләрен иҗат итә[5][4].

1917 елда Сәйяр труппасы (җитәкчесе — Габдулла Кариев) Гаяз Исхакыйның «Зөләйха» драмасын сәхнәләштерә; милли театр тарихында беренче тапкыр спектакльгә махсус язылган музыка яңгырый — аның авторы С. Габәши була[6][4]. 1917–1928 елларда композитор уннан артык милли театр спектакеленә — Ф. Бурнашның «Таһир-Зөһрә», К. Рәхимнең «Бүз егет», Ф. Әмирханның «Фәтхулла хәзрәт», К. Әмиринең «Йосыф белән Зөләйха» һәм «Ләйлә-Мәҗнүн», Һ. Такташның «Җир уллары», А. Сәйденең «Сак-Сок» әсәрләренә — музыка яза[1][6].

Газиз Әлмөхәммәдов һәм Василий Виноградов белән берлектә С. Габәши беренче татар операларын иҗат итә: «Сания»ны (1925, либреттосы Ф. Әмирхан) һәм «Эшче»не (1930, либреттосы М. Гафури); ике әсәр дә Казанда татар телендә куела[1][2][5]. «Сания» чит илләрдә дә резонанс тудыра: аның материаллары Берлин музыка атналыгында (1925, № 51–52) һәм Италиянең Көнчыгыш-Аурупа институты журналында басылып чыга, клавир һәм авторлар фотосурәте Франкфурт-на-Майнедагы халыкара күргәзмәдә тәкъдим ителә; «Эшче» операсы Мәскәүдә Бөтенсоюз театр һәм сәнгать олимпиадасында күрсәтелә[6].

Педагогик, фәнни һәм фольклор эшчәнлеге

1920-нче елларда С. Габәши Казанда татар профессиональ музыкаль белеменә башлангыч бирә: 1918–1922 елларда уку йортларында, шул исәптән Көнчыгыш консерваториясендә (1920–1922) укыта; 1922–1932 елларда Көнчыгыш музыка техникумында музыкаль-теоретик һәм хор дисциплиналары укытучысы һәм заведующий урынбасары булып эшли, уку йортлары һәм мәдәни-агарту оешмалары каршында хор коллективлары оештыра[1][3]. Татар хор сәнгатенең үсешенә аерым өлеш кертә, халык җырларын катнаш хор өчен эшкәртә[1].

С. Габәши — беренче татар музыка белгече һәм фольклорист-этнографы. Ул фольклор экспедицияләрендә 200 дән артык татар һәм 100 дән артык башкорт халык көен язып ала[1][3]. 1931 елда аның тырышлыгы белән ТАССР районнары буйлап халык иҗатын өйрәнү экспедициясе оештырыла[4]. «Яңалиф» журналының (1931, № 3–6) татар музыкасы буенча анкетасына җавапларында татар музыкасының тарихи юлын һәм киләчәген фәнни яктан бәяләүнең беренче омтылышы ясала[1][3].

Репрессияләр һәм Уфа чоры

1930-нчы еллар башында С. Габәшинең иҗат һәм җәмәгать эшчәнлеге «вульгар социологизм» позицияләреннән кискен тәнкыйтькә дучар ителә. Аны «дин хезмәткәре» улы булуда гаепләп, панисламизмда һәм пантюркизмда нахаҡ гаеплиләр, матбугатта «габәшизм» термины тарала[3][5]. 1932 елда әтисе кулга алына һәм хөкем ителә[4]. Тәнкыйть һәм эзәрлекләүләрдән арып, композитор 1932 елда Казанны калдырырга мәҗбүр була һәм Уфага күчә[1][3].

1932–1936 елларда С. Габәши Башкортстан милли мәдәният фәнни-тикшеренү институтында фәнни хезмәткәр, шул ук вакытта Башкорт сәнгать техникумында музыкаль-теоретик дисциплиналар укытучысы һәм хор җитәкчесе булып эшли[1][3]. 1936–1941 елларда Башкортстан АССР Халык Комиссарлары Шурасы каршындагы Сәнгать эшләре идарәсендә музыкаль фольклор кабинеты мөдире вазифасын башкара[1]Чыганакка җибәрү хатасы: Неправильный тег <ref>; имя не может быть целым числом. Используйте описательное название. Бу чорда ул башкорт композиторлары берлеген оештыручыларның берсе була[4][5]. 1932–1934 елларда Александр Ключарёв белән бергә Башкортстан буйлап музыкаль-этнографик экспедицияләрдә катнаша һәм якынча 50 башкорт халык җырын язып ала. Алар 1935 елда Уфада басылып чыккан «Башкорт халык җырлары» җыентыгына кертелә[5]. Классик опера либреттоларын башкорт теленә тәрҗемә итү белән дә шөгыльләнә[5]. 1940 елда композитор Н. Чемберджи белән «Сынрау торна» балеты өстендә уртак эш турында килешү төзи[5].

Үлеме

Эзәрлекләүләр дәвам итү сәбәпле, 1941 елда С. Габәши Чалкак авылына — Башкортстан АССРның төньяк-көнбатышына — күченергә мәҗбүр була һәм Чалкак урта мәктәбендә музыка укытучысы булып эшли, тынлы оркестр оештыра, концертлар һәм спектакльләр үткәрә[1][6][5]. 1942 елның 8 гыйнварында урман кисү эшләре вакытында вафат була һәм Чалкакта җирләнә[6][5].

  • Композиторның улы Рөстәм Габәши (1941 елда туган) — билгеле россияле археолог[5].

Хәтер

  • С. Габәши исеме белән Казанның Идел буе районындагы урам аталган[1];
  • Башкортстанның Борай районы музыка мәктәбе аның исемен йөртә[5];
  • Чалкак урта мәктәбендә композиторның шәхси әйберләре, фотосурәтләре һәм документлары саклана торган музей булдырылган[5];
  • «Кәккүк» романсы озак еллар Татарстан Дәүләт җыр һәм бию ансамбленең визит карточкасы булып тора һәм хәзер дә башкаручылар репертуарында яши[6]; Композитор иҗаты хәзерге сәхнәдә дә яңгырый: 1992 елда Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Празат Исәнбәт куйган «Зөләйха» спектаклендә (музыка эшкәртүе — Фоат Әбүбәкеров), шулай ук татар музыкасының «Мирас» фестивалендә Ильяс Камал «Кәккүк» әсәренең симфоник оркестр өчен эшкәртүен тәкъдим итә[6];
  • 2026 елда композиторның тууына 135 ел тула, юбилей Башкортстан һәм Татарстан матбугатында истәлекле басмалар белән билгеләп үтелә[5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Салитова Ф. Ш. Габаши Султан (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA (Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Габаши (Габяши) Султан Хасанович (рус.). Музыкальная энциклопедия (1973—1982). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Габаши Султан Хасанович (рус.). Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан; портал «100 замечательных татарстанцев». Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Султан Габаши: почему первый татарский композитор перебрался из Казани в Уфу (рус.). Миллиард.Татар (Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Романов В. Султан Габяши — основоположник башкирского профессионального музыкального искусства (к 135-летию со дня рождения) (рус.). ИА «Башинформ» (через сайт отдела культуры) (1 май 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Султан Габаши — утраченный бриллиант татарской культуры (рус.). ИА «Татар-информ» (27 февраль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.

Әдәбият

  • Макаров Г. М. Султан Габяши и народная музыка // Султан Габяши: Материалы и исследования / Сост. и вступ. ст. Г. Б. Губайдуллиной. — Казань, 2000. — С. 140—156.
  • Милли моңнар. Төрки-татар көйләре (Солтан Габәши язмалары буенча) = Народные мелодии. Тюрко-татарские напевы (по записям Султана Габяши). — Казань, 2002.
  • Султан Габяши: Материалы и исследования : в 2 ч. / Акад. наук Респ. Татарстан, Ин-т яз., лит. и искусства им. Г. Ибрагимова; сост., вступ. ст., коммент. Г. Б. Губайдуллиной. — Казань : Фикер, 1994—2000. — ISBN 5-93091-013-8.
  • Нигъмәтҗанов М. Солтан Габәши турында биографик белешмә: яңа документлар // Казан утлары. — 1967. — № 7.
  • Сәйдәшева З. Солтан Габәшинең тууына 90 ел // Казан утлары. — 1981. — № 5.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр