«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе

Мәдрәсә 1882 елда Иске Татар бистәсенең Бишенче җәмигъ (хәзерге Галиев) мәчете мәхәлләсендә ачыла. Ул Галиев мәчетенең икенче, ә 1909 елдан — бердәнбер мәхәллә мәдрәсәсе булып санала^[1].

Беренче бер катлы бина 1883 елда сәүдәгәр М. И. Галиев акчасына архитектор М. Ермолаев проекты буенча төзелә. 1885 елда ук аның икенче каты, ә 1886 елда өченче каты өстәп төзелә^[1]. 1901 елда бу бинага яңа өч катлы кирпеч бина төзеп кушыла, ә 1909 елда мәдрәсәгә күршедәге Сәгыйтов мәдрәсәсенең бер катлы бинасы күчә^[1]. 1901 елда яңа бинага нигез салу тантанасына Зәйнулла Рәсүлев килә^[3].

1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң уку йорты ябыла. 1908 елдан 1912 елга кадәр (Г. Баруди сөргендә һәм чит ил сәфәрендә булган вакытта) һәм 1918 елдан мәдрәсә белән аның энесе Габдрахман Баруди җитәкчелек итә. Дәресләр 1921 елга кадәр дәвам итә^[1].

Мәдрәсә тарихында яңа чор 1993 елда башлана: тарихи бина дин тотучыларга кайтарыла һәм Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте (ТР МДН) җитәкчелегендә укулар яңадан башлана. 1998 елда мәдрәсә бинасы тулысынча уку йортына тапшырыла^[1].

2020 елда тарихи бинаны киңкүләмле төзекләндерү эшләре башлана. 2022 елга бинаны төзекләндерү эшләре тәмамлана, һәм мәдрәсә яңартылган уку корпусына ия була^[4].

Мәдрәсә биналары комплексы — архитектура һәйкәле. 1883–1885 елларда төзелгән башлангыч бина эклектика стилендә, тарихилык элементлары белән башкарылган. 1995 елдан «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе составына шулай ук 1798–1801 елларда төзелгән Галиев мәчете дә керә^[1].

2014 елда мәдрәсәдә 1093 кеше (шуларның 182се — көндезге бүлектә) белем алган, ә укытучылар коллективы 23 кешедән торган^[1]. 2024–2025 уку елында көндезге, көндезге-читтән торып уку һәм читтән торып уку бүлекләрендәге студентлар (шәкертләр) саны 1216 кешегә җитә, ә ел саен чыгарылган белгечләр саны 200ләп кеше тәшкил итә^[5].

Мәдрәсәдә 56 фән буенча белем бирелә, шул исәптән ислам гакыйдәсе, ислам хокукы, гарәп теле һәм татар теле. Уку-укыту процессын 28 мөгаллим алып бара^[6].

2021–2022 елларда яңа биналар: административ корпус һәм җир өсте кичүе белән тоташтырылган 54 урынлы тулай торак төзелеп, файдалануга тапшырылган^[4].

Эшли башлаган беренче елларыннан ук мәдрәсә югары дәрәҗәдә белем бирүе белән аерылып торган. 1886–1891 елларда Г. Барудиның Төркия, Мисыр һәм Мәккәгә сәфәреннән соң уку-укыту процессы тулысынча үзгәртеп корыла. «Мөхәммәдия» — Россиядә җәдитчелек нигезләрендә рәсми рәвештә эшләгән беренче мәдрәсә^[1].

XX гасыр башына тулысынча формалашкан укыту системасы башлангычтан алып югары баскычка кадәрге тулы курсны үз эченә алган^[1]:

• Ибтидаия (башлангыч мәктәп) — 6 ел.
• Рөшдия — 4 ел.
• Игъдадия — 3 ел.
• Галия (югары баскыч) — 3 елга якын.

Башлангыч сыйныф укучыларының күпчелеген Казанның татар бистәләре малайлары тәшкил иткән. Югары сыйныфларга, нигездә, элегрәк башка мәдрәсәләрдә белем алган егетләр кабул ителгән. Дәресләр сыйныф-дәрес системасы буенча оештырылган^[1].

Укытыла торган фәннәр дини һәм дөньявигә бүленгән^[1]:

• Дини фәннәр: гарәп теле, фарсы теле, Коръән, тәфсир, хәдисләр, фикһ һ.б. Аларны өйрәнү өчен шәхсән Г. Баруди тарафыннан төзелгән җәдитчә уку ярдәмлекләре файдаланылган.
• Дөньяви фәннәр (уку вакытының яртысына якыны): математика, география, табигать белеме, медицина һәм гигиена, гомуми тарих, Россия һәм татар халкы тарихы, педагогика.

Россия мәдрәсәләрендә беренче тапкыр татар теле аерым фән буларак укытылган. Шулай ук рус телен укытуга зур игътибар бирелгән^[1].

1907 елда «Мөхәммәдия» нигезендә мөгаллимнәр (укытучылар) өчен җәйге курслар оештырылган. Алынган белемнең югары дәрәҗәсе мәдрәсәне тәмамлаучыларга гимназия курсы өчен имтиханнар тапшырырга һәм югары уку йортларына керергә мөмкинлек биргән. Совет чорында күп кенә чыгарылыш укучылары мәктәпләрдә эшләүләрен дәвам иткән, ә «Мөхәммәдия» дипломы урта махсус педагогик уку йорты дипломына тиңләштерелгән^[1].

«Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаучылар арасында Татарстан һәм Россия тарихында, мәдәниятендә сизелерлек эз калдырган күпсанлы шәхесләр бар^[1][7]: