Иске бистә (Казан)

Иске бистә, Иске Татар бистәсе (рус. Старо-Татарская слобода; Старая Татарская слобода) — Казан үзәгендә, шәһәрнең Вахитов районы көньяк өлешендә урнашкан тарихи бистә, комплекслы истәлекле урын. Бистә, тулаем алганда, төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба сузылган: көнчыгышта Түбән Кабан күле белән Болак каналы (Казансуны Кабан күле белән тоташтырган), көнбатышта шәһәр эчендәге тимер юлларының көньяк юллары, төньякта Үзәк базар һәм көньякта Вахитов мәйданы арасында урнашкан. Бистә шартлы рәвештә өч тарихи өлештән тора: төньякта — эшлекле, үзәктә — мәдәни-торак, көньякта — сәнәгать өлешләре. Бистәнең үзәк урамы —Тукай урамы. Бистәнең төньяк һәм үзәк өлешен совет чорында салынган Татарстан проспекты аерып тора. Бистә үзәгендә Юнысовлар мәйданы урнашкан.

Тарихи сәбәпләр аркасында, 1917 елга кадәр Казан мигъмарият ягыннан бер-берсеннән нык аерылып торган ике өлешкә бүленә. Бу бүленеш шәһәрнең ике төп милли мәдәниятенең (татарлар һәм руслар) үсеше белән бәйле була.

Казанның руслар яшәгән өлеше (ул үз чиратында Карл Маркс урамы районындагы аристократик өлешкә, үзәктәге сәүдәгәрләр өлешенә һәм Федосеев урамы тирәсендәге гади, тәбәнәк йортлардан торган, югалган кварталга бүленгән) Казанның югары өлешендә, Бауман, Вахитов һәм Совет районнары территориясендә урнашкан. Түбән Кабан күле районында һәм Болак каналы-ермагы артында, XVI гасырда Иван Грозный шәһәрне басып алганнан соң тугрылыклы казанлылар күчерелгән посад дивары артында, татар милли архитектурасының уникаль ансамбле формалашкан һәм монда һәр йорт татар тарихы һәм мәдәнияте өчен күренекле исемнәр белән бәйле.

Бистәнең көньяк-көнбатышында татар эшчеләре һәм һөнәрчеләре яшәгән, шулай ук архитектура-мәдәни яктан азрак кыйммәткә ия булган сәнәгать һәм транспорт предприятиеләре урнашкан бистә — Яңа бистә урнашкан.

2016 елда «Иске Татар бистәсен үстерү һәм Кабан күлен төзекләндерү» фонды (рус. Фонд «Развития Старотатарской слободы и благоустройства озера Кабан») оештырыла^[1]^[2].

Иске Татар бистәсенең үзәге Болак канал-ермагы артында урнашкан, анда Иван Грозный шәһәрне яулап алганчы ук «Хан болыны» һәм Кураиш авылы (соңрак Кораеш бистәсе) булган, анда таш Отуч мәчете урнашкан була. Бистәдә төзелеш бигрәк тә 1767 елда, патшабикә Екатерина II Казанга килгәннән һәм таш мәчетләр һәм татар җәмәгать биналары төзүдә элеккеге барлык чикләүләр бетерелгәннән соң, шулай ук аның 1773 елгы "Барлык диннәргә түземлелек турында"гы тарихи Указы белән бәйле активлаша.

XIX гасыр азагына, Мәскәү (элеккеге Киров), Нариманов, Мәрҗани (элеккеге «Комсомолская»), Сара Садыйкова (элеккеге Нариманов урамының көньяк өлеше), Г. Камал, Әхтәмов урамнарын берләштереп, Иске Татар бистәсенең эре ансамбле барлыкка килә. Иң тарихи кыйммәткә ия төзелеш Мәскәү-Мәрҗани урамнары районыннан Сара Садыйкова урамы районына кадәр (көнчыгыштан көнбатышка) һәм Г. Камал урамыннан Әхтәмов урамына кадәр (төньяктан көньякка) урнашкан. Бөтен бистә өчен үзәк саналган Тукай урамы (1917 елга кадәр Тихвин һәм Екатерина урамнары) татар сәнәгатьчеләре, эшмәкәрләре һәм руханиларының затлы йортлары белән корылган.

Бистәнең төньяк өлеше һәм сәүдә кварталы үзәге булып Печән базары (хәзерге вакытта Хезмәт скверының бер өлеше) һәм Печән базары мәчете (Нурулла мәчете) саналган. Бу мәркәз янында кунакханәләр (Болгар, Амур), сәүдә йортлары урнашкан.

Бистәнең үзәк өлеше Кабан күленең сул ярында һәм К.Насыйри, Г. Тукай, С. Садыйкова урамнарында төзелешләрдән тора, бу өлешнең үзәге булып Г. Тукай һәм Ф. Кәрим урамнары киселеше тора, ул инкыйлаб елларында бистәнең иҗтимагый үзәге булган кечерәк Юнысов мәйданын барлыкка китерә. Мәйданны татар сәүдәгәрләре һәм фабрикантлары — Апанаевлар, В. Ибраһимов, С. Бәхтиев, М. Мөстәкыймов, Алкиннар йортлары уратып алган. Бистәнең көньяк өлешендә Мәрҗани, Борнай, Зәңгәр мәчетләре урнашкан.

Каюм Насыйри урамы башта Захарьев урамы дип аталган. Бу атаманы ул урамның азагында урнашкан һәм 1925 елда сүтелгән «Захария һәм Елизавета» чиркәвеннән алган. 1930 елда урамга татар галим-энциклопедиячесе Каюм Насыйри исеме бирелә. 2013 елда, реставрация эшләре үткәрелгәннән соң, урам җәяүлеләр урамы итеп калдырыла.

Бистәнең көньяк өлешендә үз чорының иң эре сәнәгать предприятиеләре — сабын кайнату-химия заводы (хәзерге «Нәфис-косметикс») һәм Петцольд сыра заводы (хәзерге «Кызыл Шәрекъ» — «Солодовпиво») урнашкан. Совет чорында аларга «Радиоприбор», Казан медицина инструментлары заводы, «Аромат» фабрикасы һәм башка производстволар өстәлә.

Совет чорында, шулай ук өлешчә аннан соң, бистәдә архитектура-тарихи кыйммәткә ия булмаган агач йортлар һәм биналар (бигрәк тә аның үзәк өлешенең көнбатышында һәм Татарстан урамы янында) сүтелә һәм күпкатлы торак йортлар («хрущевкалар» һәм «брежневкалар») төзелә. Бистәнең бүгенге көнгә кадәр сакланып калган күренекле биналары комплекслы истәлекле урын рәвешендә шәһәр халкының горурлыгы санала һәм шәһәр кунаклары, туристларның яраткан урыны булып тора. 1992 елда бистә архитектура-тарихи тыюлык территориясе статусын ала.

Бистәнең төньяк өлеше шәһәрнең Бауман (хәзерге Вахитов) районы, үзәк һәм көньяк өлеше Идел буе районы составына керә. 1990 еллар уртасы — 2000 еллар башында бистәнең үзәк һәм көньяк өлешендәге торак территориядә аерым администрациясе булган Иске Татар бистәсе махсус префектурасы оештырыла, ул муниципаль реформа барышында соңрак юкка чыгарыла һәм аның территориясе Вахитов районы составына кертелә. Шулай итеп, Вахитов районы составына, көньяк өлешендәге сәнәгать предприятиеләре территорияләреннән тыш, бөтен бистә диярлек керә.

2005 елда шәһәрнең меңьеллыгын бәйрәм итүгә әзерлек барышында бистәдәге күп кенә биналар реставрацияләнә. Генераль план нигезендә Иске Татар һәм Яңа Татар бистәләрен яңарту, беренчесенең тарихи йөзен саклап калу һәм икенчесен үзгәртеп кору күздә тотыла.

2012 елның февралендә, 2013 елдагы Универсиада уңаеннан, дәүләти-хосусый партнерлык кысаларында, Казан агломерациясен үстерү һәм шәһәрнең тарихи үзәген торгызу һәм реконструкцияләү буенча уртак эшчәнлек алып бару максатында, бистәнең ASG компанияләренең инвестиция төркеменә караган һәм тапшырылган күпсанлы архитектура һәйкәлләрен масштаблы реставрацияләү башлана. Бу эш Казан Мэриясе белән берлектә алып барыла^[3]^[4]^[5].

2023 елда Татарстан урамы, 7 йорт диварындагы «Шатлык» дип исемләнгән арт-объект барлыкка килә. Аны монументалист һәм график Илнур Сираҗиев башкарган. Композициядә кунакларны сәламләүче егет белән кыз, Ай белән кояш, ә сөлге сурәтендә Иске Татар бистәсе элементлары — Борнай, Апанай һәм Мәрҗани мәчетләре ясалган. Аскы өлешендә татар хатын-кызларының бизәнү элементы - хәситә сурәтләнгән^[6].

Иске Татар бистәсен үстерү белән шулай ук «Иске шәһәр» префектурасы шөгыльләнә. Аның кысаларында Иске Татар бистәсендә йортлар, инфраструктура объектлары төзекләндерелә, Идел дәүләт су транспорты университеты бинасы реконструкцияләнә, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе административ корпусының яңа бинасы кулланышка тапшырыла, Казан технологияләр һәм дизайн көллияте тулай торагына капиталь төзекләндерү ясала. Нариманов ур., 56 адресында урнашкан сәүдәгәр Мусин йортының фасады ремонтланган. Бистәдә ел саен «Рамазан фест», «Корбан фест», «Печән базары» уздырыла^[7].

2024 елда Петцольд заводын, бертуган Крестовниковлар заводын, Үзәк универсаль кибетне реконструкцияләү дәвам итә. «Яңа Порт» территориясе реновацияләнә^[7].

2025 елның 18 ноябрендә «Галиәсгар Камал исемендәге театр» җәмәгать транспорты тукталышы «Иске Татар бистәсе» дип үзгәртелә. Шәһәрнең Транспорт буенча комитеты билгеләвенчә, яңа атамасы тукталышның тарихи район янында фактик урнашуына туры килә һәм җирле халык һәм туристлар өчен навигацияне гадиләштерергә ярдәм итәр дип көтелә^[8].

Иске Татар бистәсенең архитектура ансамбле

Татар сәнәгатьчеләре, сәүдәгәрләре, дин эшлеклеләре һәм интеллигенциясе йортлары:

Шамил йорты, Г. Тукай урамы, 74 (Юнысов мәйданы);
Юнысовлар-Апанаевлар йорты, Г. Тукай урамы, 67/14;
Апанаев йорты, классицизм, К. Насыйри урамы, 37;
Апанаевлар йорты, барокко, Сафьян урамы, 5;
Юнысовлар йорты, Габдулла Тукай һәм Сафьян урамнары почмагында, 81/9;
Вәли бай йорты, классицизм, Мәрҗани ур., 16/1;
Кушаев утары, классицизм, К. Насыйри урамы, 5;
Муллин йорты, классицизм, К. Насыйри урамы, 13;
Мусин йорты, Нариманов урамы, 56;
сәүдәгәр С. С. Хәйбуллин йорты (Г. Камал яшәгән йорт), Нариманов ур., 48;
Кәримов йорты, Ф. Кәрим ур., 7;
Мәрҗани йорты, К. Насыйри урамы, 11;
Беркутов йорты, Г. Тукай ур., 69/11;
Вәлиулла Ибраһимов йорты, К. Насыйри ур., 12;
М. И. Галиев йорты, Г. Тукай ур., 38;
Шакир солдат йорты, эклектика, Г. Тукай урамы, 16;
Г. Сабитов утары, эклектика, Г. Тукай урамы, 31;
Сафиулла хәзрәт йорты, Г. Тукай урамы, 57;
Ш. Йосыпов йорты, Г. Тукай ур., 57;
Рәхмәтуллин-Хөсәенов йорты, классицизм, Мәрҗани ур., 42;
Сәйдәшев утары, Нариманов урамы, 63;
Каюм Насыйри йорты, Париж Коммунасы урамы, 35 (искесе урынына торгызылган);
Борнаевлар йорты, Г. Тукай урамы, 83, 85 йортлар.

Җәмәгать биналары

Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте, Г. Тукай урамы, 38;
А.-К. Апанаев йорты (Шәрекъ клубы), Татарстан урамы, 8;
Татар укытучылар мәктәбе, классицизм, Г. Тукай урамы, 73 (Юнысов мәйданы).

Мәдрәсәләр

«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе, Г. Тукай урамы, 34;
«Мәрҗания» мәдрәсәсе, Солтанов урамы, 4;
«Мозаффария» мәдрәсәсе, Сара Садыйкова һәм Фатыйх Кәрим урамнары киселеше, 6/22.

Мәчетләр

Солтан (Госман), Г. Тукай урамы, 14;
Мәрҗани (Юнысов), барокко, К. Насыйри урамы, 17;
Апанай (Галиев), К. Насыйри урамы, 27;
Зәңгәр, классицизм, Нариманов урамы, 28/19;
Галиев, Г. Тукай урамы, 40/22;
Борнай, Әхтәмов урамы, 7;
Нурулла (җәмигъ), Мәскәү урамы, 74/15;
Рәфикъ, Февраль урамы, 9.

Чиркәүләр

Тихвин чиркәве, Худяков ур., 4;

Кунакханәләр

«Болгар номерлары», Татарстан урамы, 59/14 (югалган; бу урында өлешчә тарихи элементларны кабатлый торган бина төзелгән)
«Амур», Мәскәү урамы, 70
«Апанаев номерлары», Мәскәү урамы, 60
«Кәрвансарай», Париж Коммунасы, 9

Кәримовлар басмаханәсе, Париж коммунасы, 18-20

Печән базары һәм мәйданы сәүдә урыннары, Мәскәү һәм Париж коммунасы киселешендә

Көнчыгыш базар, К. Насыйри һәм Ф. Кәрим урамнары киселешендә

Юнысов мәйданы, К. Насыйри һәм Ф. Кәрим урамнары чатында

Башкалар

Бистә чигендә, шәһәр үзәгенә якын — Татарстан урамы, 1 йорт адресы буенча К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры урнашкан. 2025 елга кадәр биредә Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт театры эшли, соңрак Һ. Такташ урамы, 74 йорт адресы буенча урнашкан яңа бинага күчә^[9]. Бистә үзәгендәге Шамил йортында Габдулла Тукай әдәби музее эшли, якында гына Мехчылар мәдәният йорты урнашкан. Бистәнең төньяк өлешендә үзәк базар янында Казан икътисад, идарә һәм хокук институтының (ИЭУП) ике төп мәйданчыгының берсе урнашкан (төп корпусны да кертеп, дүрт корпус). Шулай ук бистәнең үзәк өлешендә зур булмаган Казан финанс, икътисад һәм информатика институты (КИФЭИ) бар. Мәрҗани мәчете белән янәшә Казан ислам көллияте, Үзәк базар белән янәшә «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе эшли.

Бистәдә ял итү урыннары булып Камал театры мәйданы һәм янәшәдәге урам — ярлары төзекләндерелгән Түбән Кабан күле буйлап сузылган Мәрҗани яр буе урамы, уза торган үзенең халык теленә «хәерчеләр базары» («борча базары») булып кергән гомумшәһәр якшәмбе базары белән Тинчурин бакчасы, шулай ук Нариманов һәм Париж коммунасы урамнары чатында урнашкан «Болгар» күңел ачу комплексы тора.

Бистәдә югарыда аталган башка сәнәгать предприятиеләре дә эшли.

Бистә территориясендә зур сәүдә комплексы (элеккеге — колхоз базары) һәм аның күршесендәге кием-салым һәм башка базарлар квартал тәшкил итә.

Бистәдә төп җәмәгать транспорты булып извозчиклар, барабуслар (оригиналь җирле транспорт чарасы — барабыз сүзеннән) һәм Казан ат линияләре, ә соңрак трамвай була. XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында трамвай линияләре Хәзерге Татарстан, Тукай, Мәскәү, Нариманов, Сул Болак урамнарында эшли. XX гасырның беренче яртысында Нариманов һәм Болак трамвайларын алалар. XX гасырның икенче яртысында трамвайда К. Насыйри һәм Ф. Кәрим урамнары буйлап квартал эчендәге соңгы тукталышлы бер юллы борылыш элмәге барлыкка килә, ә Мәскәү урамына трамвайны троллейбус алыштыра һәм ул шулай ук Татарстан урамы буйлап та җибәрелә. XXI гасыр башында трамвай хәрәкәте борылыш элмәгендә һәм Тукай урамыннан көнчыгыштарак Татарстан урамында туктатыла. Бистәдә Татарстан, Мәскәү, Тукай, Сәйдәшев, Камил Якуб урамнары буйлап шулай ук берничә автобус маршруты эшли.

Шәһәр эчендәге көньяк тимер юл йөрешендә шәһәр яны электропоезды станциясе, шулай ук «Вахитово» сәнәгать предприятиеләре өчен йөк составларын кабул итү-җибәрү станциясе бар.