Каюм Насыйри йорты (Казан)
республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле
Каюм Насыйриның музей-утары (Казан) белән бутамагыз.
Каюм Насыйри йорты — (рәсми исеме: Татар мәгърифәтчесе Каюм Насыйри яшәгән һәм 1902 елда вафат булган йорт; рус. Дом Каюма Насыри) — Казанның Иске Татар бистәсендә, Париж Коммунасы урамы, 35 нче йорт адресы буенча урнашкан, югалган һәм яңадан торгызылган тарихи бина. XIX гасырның икенче яртысында төзелгән. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты[1].
Тарих
Галиев мәчете мөәзине Мөхәммәтбәдигъ Хөсәенов йорты XIX гасырның икенче яртысында төзелә. Мәгърифәтче Каюм Насыйри, Хөсәеновның туганы булып, бу йорттагы ике бүлмәне яллап тора, 1887—1902 елларда вафат булганчыга кадәр яши[2][3]. Йортның оригиналь бинасы 1979 елда янып бетә. 1990 еллар уртасында элеккеге нигезендә яңадан торгызыла[4]. 2002 елдан бинада Татарстан Республикасы Милли музее филиалы булган Каюм Насыйри музее эшли. Йортта галимнең эш кабинеты һәм остаханәсе торгызылган[1].
Архитектурасы
Йорт XIX гасырның беренче яртысында төзелгән үрнәк проектларның берсе буенча салынган. Татар традицияләре буенча, йорт агачтан, ике катлы, планда турыпочмаклы. Урамга дүрт тәрәзәле тар ягы белән чыга. Ишегалды ягыннан антресольле каты булган. Аскы каты хуҗалык ихтыяҗлары өчен, ә өскесе торак буларак кулланылган. Фасады такта белән тышланган. Турыпочмаклы тәрәзә уемнары консольләрдәге киштә-сандриклы гади тәрәзә капкачлары белән бизәлгән. Бинаның почмаклары фризны тотып торучы пилястралар рәвешендә ясалган. Ике яклы түбә өчпочмаклы фронтон хасил итә, анда традицион өч өлешле тәрәзә урнашкан. Йортка керү ишеге ишегалды ягында була. Шулай ук тарихи капкалар да торгызыла[1][5].
Хәзерге торышы һәм реставрация
2024 елга бинаның диварлары һәм бүлгеләренең техник торышы авария хәлендә дип бәяләнә[3]. 2025 елда йортта масштаблы реставрация эше башлана. Аның барышында фасадны традицион татар агач уемнары белән тулысынча торгызу, түбәсен алыштырып ныгыту, шулай ук эчке коммуникацияләрне заманчалаштыру планлаштырыла[6][7]. Реставрация эшләре Каюм Насыйриның тууына 200 ел тулуны бәйрәм итү кысаларында үткәрелә[8]. Эшләрне 2026 елда тәмамлау күздә тотыла[7]. Реставрациядән соң бинада мемориаль музей комплексы эшләр дип көтелә[6].
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 3 Дом, в котором жил и в 1902 году умер татарский просветитель Каюм Насыри // / гл. ред. Тарунов А. М.. — М.: НИИЦентр, 2018. — С. 601. — 984 с. — ISBN 978-5-902156-43-7.
- ↑ Музей Каюма Насыри. go.kzn.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
- ↑ 1 2 Комитет рассматривает проект реставрации музея Каюма Насыри. Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия (3 сентябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
- ↑ Республика Татарстан. 1 февраля откроется музей Каюма Насыри. ИА Regnum (31 гыйнвар 2002). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
- ↑ Дом, в котором жил и в 1902 году умер татарский просветитель Каюм Насыри. Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2020.
- ↑ 1 2 Дом Каюма Насыри реставрируют: восстановят резьбу и обновят инфраструктуру. www.evening-kazan.ru (30 сентябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
- ↑ 1 2 В Казани отреставрируют дом-музей татарского просветителя Каюма Насыри. Коммерсантъ (27 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
- ↑ Уникальная деревянная отделка и резьба: Дом Каюма Насыри начнут реставрировать в Казани в 2025 году. Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия (30 май 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
Тышкы сылтамалар
- Дом, в котором жил и в 1902 году умер татарский просветитель Каюм Насыри // Центр культурного наследия Татарстана
- Гилязев З. З. Музей Каюма Насыри: основные этапы деятельности // Татарика
.svg)