Матбугат йорты (Казан)

Матбугат йорты — сугышка кадәрге чор совет архитектурасы һәйкәле. Архитектура ягыннан аның образы күләмнәр һәм формаларның рациональ ярашуына, тасма тәрәзәләр куллануга, күләмле-пластик композиция тудыручы кабарынкы һәм эчкә баткан өлешләрнең чиратлашуына нигезләнгән.

Бина асимметрик, катлаулы конфигурациягә ия, Бауман, Кави Нәҗми һәм Профсоюз урамнары буйлап урнашкан һәм ябык иркен ишегалды хасил итүче төрле биеклектәге күләмнәрдән тора. Төзелешнең гомуми мәйданы 140×80 м тәшкил итә^[4].

Бауман урамы ягындагы төп фасад өч өлешле бүленешкә ия һәм Бауман урамын кисеп үтүче Кави Нәҗми урамы почмакларында урнашкан төрле зурлыктагы ике 4 катлы күләмнән һәм үзәктәге эчкә батып торган күләмнән тора. Бу үзәк күләм икенче каттан башлап лоджияле күчмә галерея хасил итә, аның астында исә аркылы чыгу юлы урнашкан^[5].

Ян күләмнәрнең беренче каты буйлап, сәүдә залларының пыяла витриналары алдында 5,2 м адым белән урнаштырылган зур түгәрәк колонналы ачык галерея үтә. Колоннада урамның тар киңлеген беренче кат дәрәҗәсендә киңәйтү өчен эшләнгән^[4]. Төп фасадның композицион күчәре — үзәк күләмнең уртасындагы планда ярымтүгәрәк формасындагы вертикаль чыгынты.

Бинаның күтәрүче конструкцияләре монолит тимер-бетоннан эшләнгән, диварлары кирпечтән салынып, куе соры төстәге цемент-ком эремәсе белән штукатурланган. Диварларны уратып алган тасма тәрәзәләр җиңеллек һәм сәнгатьлелек тәэсире тудыра^[5].

1930 нчы еллар башында ТАССР хөкүмәте тарафыннан республиканың төп басмалары редакцияләре һәм көчле заманча нәшрият урнашачак бердәм комплекс төзү турында карар кабул ителә.

Ул 1933 елдан 1935 елга кадәр 1925 елда Ленинград граждан инженерлары институтын тәмамлаган архитектор С. С. Пэнның  [рус.] (тат. конкурс проекты буенча конструктивизм  [рус.] (тат. стилендә төзелә^[1]. Аның проектлары буенча элегрәк Мәскәүдә «Красный пролетарий» типографиясе клубы (Краснопролетарская урамы, 32 нче йорт) һәм Бакыда Матбугат сарае төзелгән була. Күләме буенча алардан шактый зуррак булган Казан Матбугат йорты комплексы элеккеге Он базары урынына, Бауман урамы ансамбленә кертелеп төзелә^[6].

Бина проектында типографияләрне планлаштыруның яңа алымнары һәм совет полиграфиясенең рационализаторлык практикасы кулланыла^[4]. Ул үзара бәйләнгән берничә технологик блокны күздә тота: Бауман урамы буйлап сузылган, кибетләре булган редакция-нәшрият корпусы; Профсоюз урамы буйлап урнашкан басу-брошюралау корпусы; Халыкара (Международная) урамы буйлап урнашкан хәреф җыю һәм цинкография производствосы корпусы. Проект буенча, ашханә, амбулатория һәм яслеләрдән торган көнкүреш корпусы төзелми кала. Бина интерьерларының авторы — А. М. Густов^[7][8].

1935 елның язында республиканың алдынгы басмалары һәм Татгосиздатның барлык бүлекләре Матбугат йортына күченә. Редакция комплексы белән беррәттән, биредә яңа типография (Камил Якуб исемендәге дәүләт типографиясе) файдалануга тапшырыла. Бина төзелеше тулысынча 1937 елда тәмамлана^[1].

1930 нчы елларда һәм аннан соңгы елларда Матбугат йортында китап эше белән бәйле берничә ведомство һәм оешма урнаша, мәсәлән, ТАССРның Нәшрият, полиграфия һәм китап сәүдәсе эшләре буенча дәүләт комитеты (соңрак — ТР Матбугат, телерадиотапшырулар һәм массакүләм коммуникация чаралары министрлыгы), Татарстан китап нәшрияты, республикадагы иң зур китап кибете (Таткнигторгның 1 нче номерлы кибете), Татарстан Язучылар берлеге идарәсе (ТАССР Язучылар берлеген 1934–1937 елларда К. Г. Нәҗми, ә 1939–1941 елларда Муса Җәлил җитәкли), Г. Тукай исемендәге Язучылар клубы (1941 елда анда А. Н. Толстой, ә 1942 елда А. А. Фадеев чыгыш ясый)^[4].

Бөек Ватан сугышы елларында күп кенә фәнни-тикшеренү учреждениеләре, эре нәшриятлар, басмаханәләр Казанга эвакуацияләнәләр. Матбугат йорты бинасында ул елларда 24 төрле учреждение урнаша, шул исәптән «Правда» басмаханәсе, «Главбумсбыт» тресты, Дәүләт китап-журнал нәшриятлары берләшмәсе, Дәүләт медицина әдәбияты нәшрияты, СССР Фәннәр академиясе нәшрияты һ. б. урнаша^[9].

1974 ел башында Матбугат йортында урнашкан оешмаларның бер өлеше Декабристлар урамындагы 2 нче йортка — шәһәр халкы арасында Нәшрият дип танылган, яңа гына төзелгән Татарстан газета-журнал нәшрияты корпусына (хәзерге «Татмедиа» ААҖ филиалы «Идел-Пресс» полиграфия-нәшрият комплексы) күченә^[7][1].

1981 елда Матбугат йорты «Урындагы әһәмияттәге һәйкәлләр буларак дәүләт тарафыннан сакланырга тиешле Татарстан АССР тарих һәм мәдәният һәйкәлләре исемлеге»нә кертелә^[10]. Архитектура һәйкәленең торышы начарлану сәбәпле, инде 1986 елда ук 1989–1998 елларда Матбугат йортын этаплап реконструкцияләүне һәм реставрацияләүне күздә тоткан программа билгеләнә^[11], ләкин ул тормышка ашырылмый кала.

2000 нче еллар башында бинада «Полиграфия-нәшрият комбинаты» ДУП (элек К. Якуб исемендәге Полиграфия комбинаты дип аталган) һәм Казанның иң зур китап кибетләренең берсе эшли^[6]. 2007 елда Матбугат йортыннан Татар китап нәшриятының соңгы кибете дә күченә.

2011 елның июлендә «Матбугат йорты» дип аталган региональ (республика) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты территориясенең чикләре раслана^[12].

2012 елда Матбугат йортында реконструкция эшләре башлана. Реставрация-торгызу эшләрен үткәрү өчен, бина хуҗасы «Связьинвестнефтехим» ААҖ тарафыннан «Баумандагы Матбугат йорты» ҖЧҖ бүлендек предприятиесе оештырыла. «Связьинвестнефтехим» башлыгы сүзләренчә, объектка кертелгән инвестицияләрнең гомуми бәясе якынча 1–1,2 млрд сум тәшкил итә^[13].

2013 елның июлендә Казанда узган Җәйге Универсиадага Матбугат йортының Бауман урамына караган фасады реставрацияләнә.

2012–2013 елларда элеккеге типографиянең җитештерү цехлары урынында 264 машина-урынга исәпләнгән күп дәрәҗәле (ике җир асты һәм биш җир өсте каты) паркинг төзелә^[14]. Ачылган автопаркинг «Барабус» исемен ала^[3].

2015 елда бинаны реставрацияләү эшләре тулысынча тәмамлана. 2015 елның 16 июлендә «Ногай» кунакханә комплексының тантаналы ачылышы була^[2]. Реставрациягә кертелгән гомуми инвестицияләр күләме якынча 1,2 млрд сум тәшкил итә. Алар 14 ел эчендә үз-үзен аклар дип көтелә^[3]. Кунакханә комплексында эконом-класс номерлардан алып бизнес-класска кадәр төрле категориядәге 167 номер бар. Комплекс составына шулай ук ике ресторан, ике конференц-зал, тренажерлар залы, шулай ук 270 машина урынына исәпләнгән күп дәрәҗәле парковка керә^[3]. Реставрация эшләре барышында тарихи интерьерлар, шул исәптән бишенче каттагы Габдулла Тукай исемендәге язучылар клубы, әвәләп ясалган бизәкләр (лепнина), борынгы паркет, беренче кат идәнендәге метлах плиткасы, шулай ук мәрмәр валчыгы белән капланган зур баскыч торгызыла^[2]. Бинаның беренче катында Матбугат йортында 1930 нчы еллардан бирле яшәп килгән китап сәүдәсе традицияләрен дәвам итүче китап кибете яңадан ачыла^[3]. Отельнең өченче катында Бөек Ватан сугышы герое татар шагыйре Муса Җәлилгә багышланган музей экспозициясе урнаша^[14].

Бүгенге көндә бинада шулай ук офис үзәге һәм ике ресторан урнашкан^[3][15].

2024 елда БРИКС саммитына мәдәни мирас объектының интерьерларына өстәмә реставрация ясала һәм алар яңа шартларга яраклаштырыла. Эшләр соңрак ясалган бүлмәара диварларны һәм идән капламаларын сүтү, инженерлык системаларын яңадан җиһазлау, яңа бүлмәара диварлар кору, ишек уемнарын торгызу һәм бизәкләү эшләрен үз эченә алган. Эшләр тәмамлангач, отельдә югары класслы номерлар, президент номеры, берничә ике бүлмәле люкс, өстәмә конференц-зал һәм китапханә барлыкка килә. Кунакханәнең рейтингы өч йолдыздан дүрт йолдызга кадәр күтәрелә^[5][16].

2012 елда Матбугат йортын реконструкцияләү вакытында бинаның подвалында бозлык чоры имезүчеләренең тешләре һәм сөякләре коллекциясе табыла (мамонт баласының аскы казналыгы, Стенон атының баш сөяге, йонлач мөгезборынның баш сөяге һәм сөякләре). Коллекция Казан университетының Штукенберг исемендәге Геология музеена тапшырыла^[13][17][18].