Акчурин йорты (Казан)
Акчурин йорты (рус. Дом Акчу́рина) — Казанда Кремль һәм Муса Җәлил урамнары чатында урнашкан тарихи бина (15/25 нче йорт). Республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле. XIX гасырның беренче яртысында төзелә, 1840 елда архитектор М. П. Коринфский тарафыннан керем йорты итеп үзгәртеп корыла. XIX гасыр уртасыннан бүгенге көнгә кадәр кунакханә буларак файдаланыла.
Бу йортта Н. А. Некрасов, П. И. Мельников-Печерский, М. А. Балакирев, И. А. Гончаров, В. Г. Короленко, Н. В. Бугаев кебек күренекле сәнгать һәм фән эшлеклеләре туктала. 1915 елда бина номерларында сөргендәге тарихчы һәм сәясәтче М. С. Грушевский яши.
Тарихы
XIX гасырның беренче яртысында яисә уртасында Воскресенская (хәзерге Кремль) урамы һәм Акчурин тыкрыгы (хәзерге Муса Җәлил урамы) почмагында төзелә[1][2][3]. Ул чорда урамның төньяк өлешендә үз кунакханәләре һәм кибетләре булган 2-3 катлы, нигездә таштан корылган сәүдәгәр йортлары урнаша[4][5]. Табыш йорты юнәлешендә эшләгән бу бинаның хуҗасы алпавыт А. Б. Акчурин була. Аның аскы каты сәүдә («Мода» кибете, чәчтарашханә, тегү һәм сәгать остаханәләре) өчен арендага бирелә, өске катында торак бүлмәләр һәм кунакханә урнаша[3].
1840 елда архитектор М. П. Коринфский тарафыннан үзгәртеп корыла[2][6]. 1860 еллар ахырында биредә «чәй, шикәр, кофе һәм төрле сортлы обойлар кибете» урнаша.
1900 еллар башында йортның хуҗасы М. И. Хохряков була. Өске катны «Франция» кунакханәсе бүлмәләре, аскы катны кибетләр, шул исәптән Антоновның танылган кондитер эшләнмәләре кибете[3][7] һәм фотосурәт ясау остаханәсе били[8].
«Франция» номерлары Казанда иң яхшылардан санала[9], аларның күренешләре почта открыткаларында да бастырыла[10]. 1846 елның язында биредә шагыйрь Н. А. Некрасов, И. И. Панаев белән А. Я. Панаева туктала[11]. 1851 елның җәендә монда Казанда иске йолачылык бүленешен туктату эшләре белән шөгыльләнгән әдәбиятчы П. И. Мельников-Печерский, 1850 еллар башында булачак композитор М. А. Балакирев яши. П. Д. Боборыкин бу йортны «В путь-дорогу!» романында «Чекчурина казармалары» буларак сурәтли[12][13]:
|
Чекчурина ханымның йорты тышкы яктан шактый төзек күренә, зурлыгы ягыннан исә капиталь биналар рәтенә керә. Ул күгелҗем-соры төскә буялган, икенче катта (бельэтажда) дагеротип һәм алман кунакханәсе урнашкан, ә аскы катны тулысынча тегүче Мельниковның элмә тактасы биләп тора. [...] Ишегалды ягыннан Чекчурина йорты бөтенләй башка кыяфәт ала. Ике кат урынына анда өч кат булып чыга, һәм һәр кат буйлап галерея һәм галдарейка сузылган... Боборыкин әсәреннән Акчурин номерлары турында өзек[14].
|
|
1855 елның февралендә биредә «Паллада» фрегатында дөнья тирәли сәяхәттән кайтып кайтучы язучы И. А. Гончаров туктала[15]. 1880 еллар ахырында «Волжский вестник» газетасы белән хезмәттәшлек иткән В. Г. Короленко[16][17], XIX—XX гасырлар чигендә математик Н. В. Бугаев яши[18].
1915 елның сентябреннән 1916 елның сентябренә кадәр Казанда, шул исәптән «Франция» номерларында, Львов университетының сөргендәге профессоры М. С. Грушевский яшәп китә[19][20].
_09.jpg)
1917 елгы инкыйлабтан соң бинаны куллану юнәлеше үзгәрә. Совет чорында (1970 елларда) икенче катта «Татплодовощпром» идарәсе, беренче катта кибет эшли[6].
1977 елда бина фасадының Дзержинский урамына чыга торган өлеше карст җимерелүе нәтиҗәсендә (янәшәдәге Александров пассажының бер өлеше белән бергә) ишелә[21].
Татарстан АССР Министрлар Советы карары нигезендә 1981 елда төбәк әһәмияттәге архитектура һәйкәле булып таныла[17][22]. 1990 елларда бина реконструкция эшләренә ябыла, нигезе яңадан салына, терәк диварлары ныгытыла[6][23]. 2026 ел торышы буенча йортта итальян рестораны белән дүрт йолдызлы «Джузеппе» кунакханәсе эшли[10][7][24].
1993 елда йортны, Казандагы чит ил инвесторлары арасында беренчеләрдән булып, заманча ихтыяҗларга җайлаштырып реставрацияли башлаган, 2021 елның 16 декабрендә отель һәм пиццериягә нигез салган итальян эшкуары Джузеппе Спарта вафат була[25].
Йортның торышы күршедәге Александров пассажы белән аерылгысыз бәйләнгән: 1977 елда уртак грунт ишелүе нәтиҗәсендә Акчурин йорты да аның белән бергә зыян күрә.
2024 ел ахырында Пассажга карата яңа саклау йөкләмәсе раслана. Аның нигезендә 2025 ел ахырына кадәр авариягә каршы эшләр башкару һәм 2029 елга бинаны тулысынча реставрацияләү каралган. Бу исә бөтен кварталның геологик тотрыклылыгы өчен хәлиткеч әһәмияткә ия[26].
М. С. Грушевскийга мемориаль такта
2006 елда бинаның фасадына биредә Михаил Грушевский яшәгәнлеге истәлегенә мемориаль такта куела. Ачылыш тантанасында Татарстанның беренче вице-премьеры Р. Ф. Моратов Татарстан һәм Украина арасындагы дустанә мөнәсәбәтләрнең мөһимлеген билгеләп үтә[27]. Барельеф авторы — сынчы М. М. Гасыймов[28]. Тактага татар, рус һәм украин телләрендә «Бу йортта 1915 елда Украина Халык Республикасының беренче президенты Михаил Грушевский яшәде» дип языла[29]. Сәнгать белгечләре эшнең югары сәнгати сыйфатын билгелиләр[30].
Россия-Украина мөнәсәбәтләре кискенләшкәннән соң такта янында стихияле мемориал барлыкка килә, 2022 елның 27 мартында ул сүтеп алына[31]. Казан мэриясе һәм Бөтенроссия тарих һәм мәдәният һәйкәлләрен саклау җәмгыяте бүлекчәсе рәсми вәкилләре тактаны сүтеп алуның сәбәпләрен ремонт эшләре белән бәйли[32].
Архитектурасы
_16.jpg)
Бина — XIX гасырның беренче яртысына караган соңгы классицизм стилендәге зур шәһәр йорты үрнәге булып тора[33]. Йортның планы ишегалдына чыгып торган Г хәрефе рәвешендә эшләнгән. Сәүдә өчен файдаланылган аскы каты урамга караган анфиладалы корылышка ия. Торак буларак файдаланылган икенче каты коридор системалы, бүлмәләре ике яклап урнашкан.
Беренче кат фасадлары профильле йөзлекләр, икенче кат лепниналы чыгынтылы кәрнизләр белән бизәлгән. Көньяк фасадның җиде үзәк тәрәзәсе үзенчәлекле бизәкләре белән аерылып тора. Бина фризлы антаблемент белән тәмамлана. Элегрәк ул волюталар һәм грифон сурәтләре төшерелгән катлаулы лепнина декорына ия була, әмма XX гасыр урталарына аның күп элементлары югала[34]. XX йөз ахырындагы төзекләндерү бинаның конструктив бөтенлеген торгызу мөмкинлеген бирә.
Искәрмәләр
- ↑ Топуридзе, 1945, бит. 26
- ↑ 1 2 Халиков и др., 1982, бит. 42
- ↑ 1 2 3 Тарунов, 2018, бит. 237
- ↑ Кузьмин и др., 1977, бит. 63—64
- ↑ Гарзавина, Новицкий, 1984, бит. 110
- ↑ 1 2 3 Дарья Ходик. Казанские гостиницы со столетней историей. Комсомольская правда (27 декабрь 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 20 май 2017 года.
- ↑ 1 2 Синцов, 2017, бит. 42
- ↑ Идрисова, 2013, бит. 89, 92, 98
- ↑ Фролов, Фролов, 1993, бит. 24
- ↑ 1 2 Синцов, Фокин, 2014, бит. 59
- ↑ Бушканец, 1988, бит. 85
- ↑ Ляпунова, Язовицкая, 1967, бит. 18
- ↑ Кунин, 1967, бит. 11
- ↑ Боборыкин, 1885, бит. 28—29
- ↑ Амиров, 1995, бит. 69
- ↑ Амиров, 1995, бит. 127
- ↑ 1 2 Тарунов, 2018, бит. 238
- ↑ Бугаев, 2017, бит. 76, 97, 122
- ↑ Мельниченко, 2005, бит. 164—165
- ↑ Евгений Савенко. Миссия Грушевского. Газета «Республика Татарстан» (2 сентябрь 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026.
- ↑ Алексей Клочков. Александровский пассаж Казани: провал, пожар и попытки возрождения. Интернет-газета «Реальное время» (23 март 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 24 октябрь 2021 года.
- ↑ Постановление Совета Министров Татарской АССР от 23 октября 1981 г. № 601 «О ходе выполнения в Татарской АССР закона РСФСР „Об охране и использовании памятников истории и культуры“». Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации. Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 27 март 2022 года.
- ↑ История отеля (рус.). Отель «Джузеппе». Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 20 гыйнвар 2021 года.
- ↑ Габидуллин и др., 2016, бит. 22
- ↑ Скончался основатель первой пиццерии в Казани итальянец Джузеппе Спарта. Бизнес Online (16 декабрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026.
- ↑ Александровский пассаж в центре Казани хотят отреставрировать к 2029 году. РБК (19 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026.
- ↑ Альбина Нигматуллина. В Казани установили мемориальную доску на доме, в котором жил первый президент Украинской народной республики. Татар-информ (16 сентябрь 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026.
- ↑ Константин Вакуров. Посол Украины открывает в Казани мемориальную доску академику Грушевскому. km.ru (16 сентябрь 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 24 март 2017 года.
- ↑ Иван Сивопляс. Первый президент Украины в Симбирске. 73online.ru (14 март 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 24 ноябрь 2020 года.
- ↑ Султанова Р. Р. «Нужно отойти от «кладбищенских» мемориальных досок». Какими должны быть мемориальные доски в республике. Интернет-газета «Реальное время» (26 июнь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 27 март 2022 года.
- ↑ В Казани сняли мемориальную доску первому президенту Украины Михаилу Грушевскому. Интернет-издание «Казанский репортёр» (27 март 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026.
- ↑ Антонов К. Украинского президента посмертно убрали из Казани. В городе демонтировали мемориал Михаилу Грушевскому. Коммерсантъ (29 март 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 март 2026. Архивировано 29 март 2022 года.
- ↑ Смыков и др., 1993, бит. 426
- ↑ Дульский, 1943, бит. 14
Әдәбият
- Амиров К. Ф. Казань: где эта улица, где этот дом. Справочник улиц города Казани. — Казань: Издательство «Казань», 1995. — 320 с. [рус.]
- Боборыкин П. Д. В путь дорогу! Роман в шести книгах П. Д. Боборыкина. — Санкт-Петербург; Москва: Издание Товарищества М. О. Вольф, 1885. — Т. 2: кн. 3-я и 4-ая. — 350 с.
- Бугаев Н. В. Н. В. Бугаев. Семейная переписка / сост. Н. Т. Тарумова. — Москва: Издательство «Согласие», 2017. — 312 с. — ISBN 9785906709653. [рус.]
- Бушканец Е. Г. Казанские литераторы-демократы 1870—1880-х гг. и наследие Некрасова // Некрасовский сборник. — Ленинград: Издательство «Наука», Ленинградское отделение, 1988. — Т. X. — С. 85—93. — 224 с. [рус.]
- Габидуллин А. Р. и др. Казань. Путеводитель. — Москва: Издательство «АЯКС-ПРЕСС», 2016. — 142 с. — ISBN 9785941617241. [рус.]
- Гарзавина А. В., Новицкий А. И. Моя Казань: исторический и архитектурно-художественный облик. — Казань: Татарское книжное издательство, 1984. — 192 с. [рус.]
- Дульский П. М. Казань XVI-XVII-XVIII столетий: текст к фотографиям альбома / под ред. С. С. Копец. — Казань: Управление Городского Архитектора, 1943. — 47 с. [рус.]
- Идрисова Р. Р. Становление и развитие фотографического дела в Казани и Казанской губернии: 1843—1918 гг.: диссертация кандидата исторических наук. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2013. — 360 с. [рус.]
- Казань: Путеводитель / В. В. Кузьмин, Ю. И. Смыков, А. Х. Халиков. — Казань: Татарское книжное издательство, 1977. — 224 с. [рус.]
- Кунин И. Ф. Милий Алексеевич Балакирев: жизнь и творчество в письмах и документах. — Москва: Издательство «Советский композитор», 1967. — 144 с. [рус.]
- Милий Алексеевич Балакирев: летопись жизни и творчества / сост. А. С. Ляпунова, Э. Э. Язовицкая. — Ленинград: Издательство «Музыка», Ленинградское отделение, 1967. — 599 с. [рус.]
- Мельниченко В. Ю. Михайло Грушевський: я оснувався в Москві, Арбат 55. — Москва: Олма-Пресс, 2005. — 448 с. — ISBN 5224049660. [укр.] [рус.]
- Остроумов В. П. Казань: очерки по истории города и его архитектуры / науч. ред. А. Х. Халиков. — Казань: Издательство Казанского университета, 1978. — 295 с. [рус.]
- Кудрина Л. Е., Селезнёва Л. П. П. И. Мельников-Печерский: жизнь и творчество. Библиографический указатель / науч. ред. Ф. А. Селезнёв. — Нижний Новгород: РИО НГОУНБ, 2013. — 137 с. [рус.]
- Синцов А. Ю. Казань пешком: самые интересные прогулки по столице Татарстана. — М.: Издательство «Э», 2017. — 240 с. — ISBN 9785699929238. [рус.]
- Синцов А. Ю., Фокин Д. Н. Казань. Путеводитель. — 3-е изд., испр. и доп.. — Москва: Эксмо, 2014. — 320 с. — (Оранжевый гид). — ISBN 9785699737680. [рус.]
- Дом Акчурина — М. И. Хохряковой — номера «Франция» // Республика Татарстан: памятники истории и культуры (каталог-справочник) / Ю. И. Смыков и др.. — Казань: Издательство «Эйдос», 1993. — С. 426. — 453 с. — ISBN 5858760023. [рус.]
- Объекты культурного наследия Республики Татарстан: Казань: Иллюстрированный каталог / сост. А. М. Тарунов. — М.: НИИЦентр, 2018. — 984 с. — ISBN 9785902156437. [рус.]
- Топуридзе К. Т. Казань. — Москва, 1945. — 93 с. — (Сокровища русского зодчества). [рус.]
- Дом Акчурина (номера «Франция») // Казань в памятниках истории и культуры / А. Х. Халиков и др.. — Казань: Татарское книжное издательство, 1982. — С. 42. — 282 с. [рус.]
- Фролов Г. В., Фролов А. Г. По следам героев Мельникова-Печерского // Прошлое далёкое и близкое… По страницам рукописей и редких книг / Ж. В. Щелыванова, В. В. Аристов, Н. В. Ермолаева. — Казань: Издательство Казанского университета, 1993. — С. 22—33. — 129 с. — ISBN 5746411299. [рус.]
.svg)