Альфред Халиков

1929 елның 30 маенда ТАССРның Чистай кантоны^[1], Кизләү авылында, укытучылар гаиләсендә туа^[2]. Әтисе — Хәсән Сибгат улы Халиков — Казан университетының физика-математика факультеты доценты, әнисе — Газизә Гыйлаҗ кызы Әхмәтова — биолог булып эшли^[3].

1947 елда Казанда урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә, аны 1952 елда бик яхшы билгеләргә тәмамлый^[4]. 1951 елда аның беренче студентлык фәнни эше СССР Югары белем бирү министрлыгы премиясенә лаек була^[5].

1951–1994 елларда СССР ФА Казан филиалының (соңрак — ТР ФА) Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшли, кече фәнни хезмәткәрдән алып директор урынбасары (1962 елдан), археология бүлеге мөдире (1965–1988), баш фәнни хезмәткәр (1990–1994) вазифаларында хезмәт куя^[2].

1955 елда «Бронза чорында Казан Идел буе халкы тарихы» темасына кандидатлык, 1966 елда «Таш һәм бронза гасырларда Урта Идел буе» темасына докторлык диссертацияләрен яклый^[4].

1957 елдан Казан университетында укыта, 1968 елда профессор исемен ала. 1978 елда университет каршындагы археология музеен яңадан торгызуга үзеннән зур өлеш кертә^[4].

1994 елның 4 сентябрендә вафат була, Казан шәһәрендә җирләнгән^[2].

1951 елдан таш гасырдан алып урта гасырларга кадәрге Идел-Кама буендагы археологик истәлекләрне өйрәнә. Казан яны, Ананьино һәм Пьяный бор археологик культураларын төп өйрәнүчеләрнең берсе^[4].

Мари (1956–1960)^[6], Татарстан, Биләр һәм башка археологик экспедицияләргә, Куйбышев, Түбән Кама, Чабаксар ГЭСлары су басу зоналарындагы тикшеренүләргә җитәкчелек итә^[4]. 1993 елда аның җитәкчелегендә Алабуга (Шайтан) шәһәрлегендә киңкүләмле казу эшләре алып барыла, алар нәтиҗәсендә X–XII гасырлар болгар кирмән-ныгытмасының таш нигезе («Ак мәчет») ачыла^[7].

Идел-Кама буе археологиясенә (таш гасырдан башлап), Көнчыгыш Европаның фин-угыр һәм төрки халыкларының этномәдәни тарихына, Идел буе Болгары, Алтын Урда, Казан ханлыгы һәм Казан тарихына багышланган фундаменталь хезмәтләр авторы^[4].

«Татарстан Республикасы археология картасы» (1981–1990) күптомлы басмасының фәнни җитәкчесе һәм җаваплы мөхәррире. Бу хезмәте өчен Татарстан Республикасының дәүләт премиясенә лаек була (1994, үлгәннән соң)^[2].

Биләрдә һәм аның тирәсендә, Казан Кремлендә, Алабугада музей-тыюлыклар оештыру инициаторларының берсе^[4], аның җитәкчелегендә Идел-Кама буеның беренчел һәм урта гасыр археологиясе буенча фәнни мәктәп формалаша^[8].

Укучылары арасында — П. Н. Старостин, Е. П. Казаков, Р. Г. Фәхретдинов, Р. С. Габәшев, В. С. Патрушев, С. В. Кузьминых, Ф. Ш. Хуҗин, Р. Ф. Шәрифуллин, В. В. Никитин, Б. С. Соловьёв, С. В. Большов, В. Н. Марков, А. Г. Ситдыйков һ. б. кебек галимнәр^[9].

Альфред Халиков өйләнгән булган, аның дүрт баласы була: Наил (этнограф, 1951–2021), Елена (хокук белгече), Михаил, Диләрә (хокук белгече)^[10][3].

• А. Х. Халиков исеме Казан шәһәре, Биләр һәм Кизләү авылларындагы урамнарга бирелгән^[11];
• 2014 елдан Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең аерымланган структур бүлекчәсе — «ТР ФА А. Х. Халиков исемендәге Археология институты» — аның исемен йөртә^[2];
• 1999 елдан Казанда һәм Идел буеның башка шәһәрләрендә даими рәвештә Халиков укулары үткәрелә^[11];
• 2019 елда Казан федераль университетында А. Х. Халиков исемендәге мемориаль аудитория ачыла^[11][12];
• 2024 елның 14 октябрендә Казанда, галим яшәгән Гоголь урамындагы 29 йорт диварында, тантаналы рәвештә, мемориаль такта ачыла^[13][14].

• Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе мөхбир-әгъзасы (1992);
• ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1974);
• Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1994, үлгәннән соң)^[15].

• Халиков А. Х. Древняя история Среднего Поволжья / АН СССР. Ин-т языка, литературы и истории им. Г. Ибрагимова. — М.: Наука, 1969. — 396 с. — 1850 экз.
• Халиков А. Х. Волго-Камье в начале эпохи раннего железа (VIII–VI вв. до н. э.). — М.: Наука, 1977. — 264 с.
• Халиков А. Х. Происхождение татар Поволжья и Приуралья. — Казань: Татарское книжное издательство, 1978. — 160 с.
• Халиков А. Х. Приказанская культура. — М., 1980. — 128 с. — (Свод археологических источников).
• Халиков А. Х., Патрушев В. С. Волжские ананьинцы (Старший Ахмыловский могильник). — М.: Наука, 1982. — 277 с.
• Халиков А. Х. Татарский народ и его предки. — Казань: Татарское книжное издательство, 1989. — 220 с.
• Халиков А. Х. Буртасы и их историко-археологическое определение // Вопросы этнической истории Волго-Донья в эпоху средневековья и проблема буртасов. — Пенза, 1990. — С. 88–97.
• Халиков А. Х. Монголы, татары, Золотая Орда и Булгария / АН Татарстана. — Казань: Фэн, 1994. — 168 с.
• Моця А. П., Халиков А. Х. Булгар — Киев: пути — связи — судьбы. — Киев : [б. и.], 1997.
• Халиков А. Х., Халикова Е. А. Ранние венгры на Каме и Урале (Больше-Тиганский могильник). — Казань: Фəн, 2018. — (Археология евразийских степей; вып. 25).