Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәрҗани мәчете

Sight symbol black.svg  федераль әһәмияттәге архитектура һәйкәле

Мәрҗани мәчете (Беренче җәмигъ мәчет, Юнысов мәчете; рус. Мечеть аль-Марджани́) — Казан шәһәренең Иске Татар бистәсендәге җәмигъ мәчете. Каюм Насыйри урамы һәм Түбән (Якын) Кабан күле яры арасында урнашкан.

Мәчет XVIII гасырның икенче яртысында Екатерина II нең дини түземлелек турындагы указыннан соң төзелә һәм 1552 елдан соң Казанда салынган беренче таш мәчет була. Ике гасырдан артык ул шәһәрнең баш җәмигъ мәчете булып тора һәм Татарстан мөселманнары өчен мөһим рухи үзәкләрнең берсе статусында.

Тарих

Тарихи чыганаклар буенча, Казанның Татар бистәсендә беренче агач мәчетләр XVI гасыр азагында ук, шәһәрне Явыз Иван яулап алганнан соң берничә дистә ел үткәч барлыкка килә. XVIII гасыр уртасына, шул чор карталары күрсәткәнчә, бистәдә ике агач мәчет булган. 1742 елгы һәм 1749 елгы зур янгыннардан соң аларның берсе янып бетә, ә аны торгызуга хакимият тарафыннан рөхсәт бирелми[1].

Вәзгыять 1767 елда Екатерина II патшабикәнең Казанга сәфәреннән соң үзгәрә. Иске Татар бистәсенә килгәч, җәмәгать вәкилләре аңа таш мәчетләр төзергә рөхсәт сорап мөрәҗәгать итә. Риваять буенча, императрица ике гыйбадәтханә, шул исәптән булачак Әл-Мәрҗани мәчетен төзүгә телдән рөхсәт бирә[1]. Бу вакыйга дәүләт сәясәтенең дини түземлелеккә таба үзгәрүенең бер күрсәткече була, соңрак ул 1773 елгы указ белән ныгытыла[2].

Мәчет төзелеше 1766—1770 елларда мәхәллә кешеләре акчасына алып барыла. Имам Шиһабетдин Мәрҗани мәгълүматлары буенча, 62 кеше бу эшкә биш мең сумга якын акча җыя. Төзелеш өчен шулай ук шәхси җир кишәрлекләре дә иганә ителә[1]. Фаразланганча, мәчетнең архитекторы — Пугачёв күтәрелешеннән соң Казанда торгызу эшләрен җитәкләгән губерна архитекторы В. И. Кафтырев  [рус.] (тат. була[3].

XIX гасырда мәчет сәүдәгәрләр акчасына берничә тапкыр өстәп төзелә һәм үзгәртеп корыла. 1861 елда Ибраһим Гобәйдулла улы Юнысов (1806—1886) акчасына төньяк яктан баскычлы таш янкорма салына, ә 1863 елда михрабы киңәйтелә. 1885 елда икенче гильдияле казан сәүдәгәре Зәйнулла Госманов акчасына манарасы тулысынча үзгәртеп корыла һәм хәзерге кыяфәтен ала. 1887 елда сәүдәгәрләр Вәлиулла Гыйззәтуллин (1837-1916) һәм Мифтахетдин Вәлишин (1811–1904) акчасына манара челтәрле металл койма белән бизәлә[3][4].

1850—1889 елларда мәчетнең имам-хатибы күренекле дин һәм җәмәгать эшлеклесе, тарихчы, педагог һәм вәгазьче Шиһабетдин Мәрҗани була. Мәчеткә аның исеме бирелә[2]. Аңа кадәр мәчет XIX гасырда аның төп химаячесе булган сәүдәгәрләр династиясе фамилиясе буенча «Юнысов мәчете», «Әфәнде» (Хуҗалар) мәчете исеме белән билгеле була[5].

Совет чорында Әл-Мәрҗани мәчете Казанда бердәнбер гамәлдәге мәчет булып кала[5]. 1960 елда ул федераль әһәмияттәге архитектура һәйкәле дип таныла[3].

2020–2024 еллардагы реставрация

2024 елда мәчетнең киңкүләмле реставрациясе тәмамлана. Эшләр ике этапта алып барыла: беренчеләрдән булып авариягә каршы чаралар һәм төп конструкцияләрне ныгыту, аннары таш фасадның бай барокко декорациясен һәм интерьер элементларын торгызу үткәрелә[6]. Реставрация проекты мәдәни мирасны саклау өлкәсендәге бөтенроссия конкурсында югары бәя ала[7]. Эшләр барышында инженерлык системалары да тулысынча яңартыла.

Архитектура һәм бизәлеше

Әл-Мәрҗани мәчете — традицион татар архитектурасы элементлары кушылган провинциаль барокко стилендә төзелгән ике катлы кирпеч бина. Мәчеткә ике яклы кыек түбәгә урнаштырылган манаралы күләмле-киңлекле композиция хас, бу татар дини архитектурасы өчен типик күренеш[3].

Архитектор Н. Халитов тикшеренүләре күрсәткәнчә, башта мәчет, Казанның Петр һәм Павел соборына охшаш, охра тоннарында полихром (күп төсле) буялган була[2]. Фасадларның хәзерге ак төсе — соңрак чорларда буяу нәтиҗәсе.

Мәчетнең планы функциональ: беренче катта хезмәт бүлмәләре, икенчесендә анфилада рәвешендә тоташкан ике намаз залы урнашкан. Заллар барокко һәм татар декоратив-гамәли сәнгате мотивларын берләштерә, алтын йөгертелгән үсемлек орнаментлы ябыштырып ясалган бизәкләргә мул гөмбәзле түшәмнәр белән капланган[3]. Икенче катның биек тәрәзә уемнары барокко стилендәге йөзлекләр белән эшләнгән[8].

1885 елда яңадан корылган өч яруслы манара очына алтын ярымай куела. Манара эчендәге бормалы баскыч түгәрәк мәэзәнәгә — балконга алып менә. 3 яруслы манарада бизәкләр юк диярлек[3].

Мәчеттә тарихи ядкарь — Казан ханлыгы чорына караган, һиҗри 936 елда (1529-1530 еллар) куелган Мөхәммәтгали бәкнең кабер ташы саклана[5].

Бүгенге торышы һәм эшчәнлеге

Әл-Мәрҗани мәчете — гамәлдәге җәмигъ мәчете, ул Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте карамагында тора. Мәчет каршында «Мирас» тарихи-агарту үзәге эшли.

Мәчет территориясендә һәм аның бинасында (аскы катында) 2025 елдан Мәчет тарихы музее эшли. Музей экспозициясе төзелеш тарихы, мәхәллә һәм төрле тарихи чорларда мәчетнең тоткан урыны турында сөйли[2].

Мәчеттә көндәлек һәм җомга намазларын укудан тыш, төп мөселман бәйрәмнәре (Ураза бәйрәме, Корбан бәйрәме), Никах туйлары, дини әдәбият ярминкәләре, мәгариф һәм мәдәни чаралар үткәрелә.

Мәчет тирәсендәге биналар комплексында Казан шәһәре мөхтәсибәте урнашкан. Мәчеткә каршы якта, Зәйни Солтан урамының җәяүлеләр өлеше аша, Казан ислам көллияте бинасы тора.

Мәчет федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты (архитектура һәйкәле) статусына ия һәм Казанның туристик маршрутларына кертелгән Иске Татар бистәсенең төп истәлекле урыннарының берсе булып тора[3].

Мәчет имамнары

Төрле вакытларда мәчетнең имам-хатыйблары[3][5]:

  • Әүбәкер Ибраһимов — беренче имам, мәчетне төзетүне башлап йөрүчеләрнең берсе, Оренбург мөселман диния нәзарәте казые (1793 елда вафат);
  • Ибраһим Хуҗаш — 1793—1825 елларда имам, галим-дин белгече;
  • Шиһабетдин Мәрҗани — 1850—1889 елларда имам, күренекле дин галиме, тарихчы һәм мәгърифәтче, аның хөрмәтенә мәчеткә исем бирелгән[9];
  • Сәфиулла Габдуллин — 1899 елдан имам, Ш. Мәрҗани шәкерте, мәчет каршындагы мәдрәсә эшчәнлеген яңартучы;
  • Мансур хәзрәт Җәләлетдинов мәчеткә 1985 елда килә, 2024 елга кадәр имам булып тора[10];
  • Равил хәзрәт Зөфәров — 2024 елның 25 сентябреннән мәчетнең имам-хатыйбы[11].

Галерея

Мәчет манарасы
Мәчетнең территориягә керү ягыннан күренеше
Мәчетнең К. Насыйри һәм З. Солтан урамнары чатыннан төнге күренеше
Мәчетнең территориягә керү ягыннан төнге күренеше
«Мәрҗани мәчете» — Россия Банкының истәлекле тәңкәсе

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 История мечети Марджани: Екатерина II, Татарская слобода и «религиозный ренессанс» (рус.). Миллиард.Татар. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Новый музей мечети Марджани: от «слишком высокого минарета» до «витрины ислама в СССР» (рус.). Татар-информ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Мечеть Марджани (рус.). История Казани (29 март 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  4. ↑ История мечети. www.al-mardjani.tatar. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Мечети Казани: мусульманская история северной Мекки в камне (рус.). Миллиард.Татар. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  6. ↑ В Казани завершаются крупномасштабные реставрационные работы на мечети «Аль-Марджани» (рус.). Комитет РТ по охране объектов культурного наследия (22 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  7. ↑ Татарстан получил награды за реставрацию мечети Марджани на Всероссийском конкурсе (рус.). Татар-информ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  8. ↑ Новости Много букв Мало букв Спецпроекты Мы в соцсетях Настоящий ресурс может содержать материалы 16+ История мечети Аль-Марджани: разрешение Екатерины II, реликвия эпохи Казанского ханства и артель инвалидов в советское время (рус.). sntat.ru (3 май 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  9. ↑ Мансур хазрат Джалялетдинов: «Когда я пришел в мечеть впервые, меня развернули» (рус.). milliard.tatar (16 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 февраль 2026.
  10. ↑ Джалялетдинов Мансур Талгатович (рус.). Деловая газета «Бизнес Online». Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  11. ↑ На приходском собрании мечети «Аль-Марджани» избран имам-хатыйб — Равиль хазрат Зуферов (рус.). Духовное управление мусульман Республики Татарстан (25 сентябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
Казанның истәлекле урыннары
Герб Казани

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр