Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Нур Ислам мәчете (Казан)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Нур Ислам (мәчет) битенә күчегез.

«Нур Ислам» мәчете (рәсми атамасы — «Нур-әл-Ислам», рус. мечеть «Нур-эль-Ислам») — Казанның Авиатөзелеш районында урнашкан гыйбадәтханә[1][2]. Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәтенең Казан мөхтәсибәтенә (Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары) керә[3].

Совет хакимияте таркалу алдыннан Казанда төзелгән беренче мөселман гыйбадәт йорты[4][5].

Тарихы

1930 нчы елларда Казанда атеистик пропаганда һәм дин әһелләренә каршы көрәш барышында, Мәрҗани мәчетеннән кала, барлык мөселман мәчетләре ябыла, манаралары киселә. Ярты гасырдан артык вакыт дәвамында шәһәрдә яңа мәчет төзелми[4]. Авиатөзелеш районы Северный бистәсенең мөселман мәхәлләсе җирле хакимияткә төзелешкә рөхсәт сорап, үзгәртеп кору башланганчы ук, ветераннар исеменнән гариза белән мөрәҗәгать итә. Башта намаз һәм җыелышлар өчен бер мәхәллә кешесенең гадәти йортында рәсми булмаган гыйбадәт бүлмәсе оештырыла[2].

1980 нче еллар уртасында хакимияттән рөхсәт алынгач, мәхәллә мәчет төзи башлый. Ул бер чыганак буенча, 1985—1988 елларда төзелә; икенче чыганакта 1988—1989 еллар күрсәтелә[4][5]. Төзелеш мәхәллә әгъзаларының һәм Казан мөселманнарының иганәләренә (сәдакасына) алып барыла, аларга беренче имам-хатыйб Вафа хәзрәт Гыйләҗев (Гыйлаҗи улы; 1924—1990) җитәкчелек итә[6].

Мәчет 1988 елда ачыла; ләкин бу чорда Вафа хәзрәт вафат була. Мәчет диварына аның истәлегенә багышланган мемориаль такта урнаштырыла[6]. Шулай итеп, Казанда 60 елдан соң беренче тапкыр яңа мәчет ачыла[2].

1995 елда мәчет каршында Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәтен нигезләгән «Госмания» мөселман урта мәктәбе эшли башлый (Муса Бигиев урамы, 38). Ул бүгенге көндә дә Казандагы бердәнбер мөселман гомуми белем бирү мәктәбе булып санала[7].

Мәхәллә юридик зат буларак 2002 елның 31 маенда ЕГРЮЛда теркәлә (ИНН 1661000160, ОГРН 1031659005311)[1].

2015 елның декабрендә Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин Казан мөхтәсибәтен дүрт өлешкә бүлә. Шул ук вакытта «Нур-әл-Ислам» мәчетенең имам-хатыйбы Фәнис хәзрәт Зарипов Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары мөхтәсибе итеп билгеләнә[3].

Бүгенге көндә мәчет гамәлдә: биредә биш вакыт намаз, җомга вәгазьләре, дини бәйрәмнәр уздырыла; шулай ук балалар һәм өлкәннәр өчен дини белем бирү алып барыла[2]. Рамазан ае дәвамында мәчет Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәтенең Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары мөхтәсибәте буенча коллектив ифтар уздыра торган мәчетләр исемлегенә керә[8][9].

Атамасы

Мәчетнең исеме гарәп тамырлы ике сүздән торган «Нур әл-Ислам» гыйбарәсенә барып тоташа (гарәп. نور الإسلام‎): нур — «яктылык, нур», ислам — «итәгать итү, буйсыну», шуңа күрә кушма мәгънәсе — «Ислам нуры». Татар әйтелешендә ул «Нур Ислам» рәвешендә, ә рус рәсми атамасында гарәпчә әл- / эль- артикле сакланып — «Нур-эль-Ислам» формасында кулланыла[8].

Атама билгеле бер тарихи шәхескә яки урынга бәйле түгел, ислам диненең гомуми символикасына нигезләнгән: мәхәллә оешу һәм мәчет ачылу атеистик чордан соң мөселманнар өчен «дин нуры кайта» дип кабул ителгән[2].

Архитектурасы

Мәчет ике урам кисешкән почмактагы җир кишәрлегендә урнашкан. Композициясе ягыннан ике заллы типка карый: бер катлы зал корпусы һәм ике катлы хуҗалык-ярдәмче корпус, манара[6].

Зал өлеше (ир-атлар һәм хатын-кызлар намаз залларын үз эченә ала) михрабы белән урам ягына юнәлдерелгән. Аның төньяк-көнчыгыш почмагына перпендикуляр рәвештә ике катлы корпус тоташа: беренче катта вестибюль, икенче катта — хезмәткәрләр бүлмәләре урнашкан[6].

Керү ишекләре:

  • төп керү урыны — ике катлы корпусның көньяк фасадында;
  • хатын-кызлар өчен керү урыны — көнбатыш фасадта.

Манара залдан төньяктарак, аерым тора. Ул алты ярулы, алтыкырлы итеп салына. Аның үзенчәлеге — өч ярусындагы әйләнмә балконнар; манара очы кечкенә чатыр белән капланган.

Залның түшәме аркылы бүрәнәләр өстенә салынган, яссы. Эчтәге диварлар уртасына кадәр такта белән капланган; тәрәзәләр уклы аркалар рәвешендә һәм Коръән аятьләре язылган медальоннар белән бизәлгән[6].

Фасад бизәлешендә ялган барокко (псевдобарокко) мотивлары татар халкының милли декоратив сәнгате (агач уеп ясалган бизәкләр, орнаментлы кирпеч үреме) белән катнаш кулланылган. Шуңа күрә мәчет Казанның совет чорыннан соңгы дини архитектурасына күчү дәверенең ачык мисалы булып санала[2].

Мәчетнең имамнары

Мәчеттә хезмәт иткән имам-хатыйблар турында мәгълүмат түбәндәгечә[3]:

№ Исем-фамилиясе Эшләү еллары Кыскача мәгълүмат
1 Вафа хәзрәт Гыйләҗев (Гыйлаҗи улы Вафа; 1924—1990) ≈1985 — 1990 Мәчеткә нигез салучы һәм беренче имам-хатыйп. 1988 елда мәчет ачылган чорда вафат була.
2 Зарипов Фәнис Фидаил улы (Фәнис хәзрәт Зарипов) хәзерге вакытта ЕГРЮЛда «Нур-әл-Ислам» мәхәлләсенең хәзерге җитәкчесе (имам-хатыйбы) буларак күрсәтелә. 2015 елдан Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары мөхтәсибе.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Местная мусульманская религиозная организация — приход мечети «Нур-эль-Ислам» Казанского мухтасибата ЦРО ДУМ РТ. «СБИС» — справка о юридическом лице (ИНН 1661000160, ОГРН 1031659005311). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Айрат Файзрахманов. Мечети новой Казани. «Казанский журнал» (6 июнь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Камиль Самигуллин разделил Казань на четыре мухтасибата. «Реальное время» (29 декабрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Мечети Казани. «Tatarica» — Татар энциклопедиясе. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  5. ↑ 1 2 Наргиза Амруллаева. Спецпроект «Мечети Казани»: построили при Екатерине, разрушили при «советах», восстановили в наши дни. «Миллиард.татар» (30 декабрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Мечеть «Нур Ислам». «Лента тысячелетия» («1000kzn»), материал по данным сайта ДУМ РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  7. ↑ Учебные заведения. Татарстан Республикасы Мөселманнары Диния нәзарәте. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  8. ↑ 1 2 Где в Казани пройдут ифтары? Татарстан Республикасы Мөселманнары Диния нәзарәте (11 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  9. ↑ «Казань ифтарная»: как в столице Татарстана возродилась традиция коллективного разговения. «Татар-информ» (14 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.

Чыганаклар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр