Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Минзәлә мәчете

Sight symbol black.svg  республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле

Минзәлә мәчете (Минзәлә җәмигъ мәчете, рус. Соборная мечеть Мензелинска) — Татарстан Республикасының Минзәлә шәһәрендә урнашкан гамәлдәге тарихи мәчет[1]. 1910 елда төзелгән бина региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты булып тора. Мәдәни мирас объектларының бердәм дәүләт реестрындагы теркәлү номеры — 161410072820005[2].

Мәчет шәһәрнең үзәк өлешендә, Ленин урамы, 61 нче йорт адресы буенча урнашкан[3].

Тарихы

1903 елның апрелендә Минзәлә мөселманнары Уфа мөселман дини җыенына мәхәлләне рәсми рәвештә теркәү һәм җәмигъ мәчете төзү турында үтенеч белән мөрәҗәгать итәләр. Моңа кадәр дини йолалар җәмгыять тарафыннан 1884 елдан бирле кулланылып килгән гыйбадәт йортында үткәрелә[2]. Төзелеш урыны Зур Уфа урамы һәм Исемсез тыкрык чатындагы җир кишәрлегендә билгеләнә. Җир кишәрлеген сәүдәгәр М. С. Сәетбатталов иганә итә. Мөселман җәмгыяте вәкилләренең ышанычлы кешесе итеп икенче гильдия сәүдәгәре Ш. Л. Хәсәнов сайлана[2].

1903 елның 20 маенда Оренбург мөселман дини җыены җәмигъ мәчете төзелешен кирәкле дип таный. Әмма 1904 елның мартында Уфа һәм Минзәлә епискобы төзелешкә каршы чыга, шуннан соң губерна идарәсе 1904 елның апрелендә җәмгыятьнең үтенечен кире кага[2].

1904 елның ноябрендә мөселман җәмгыяте вәкилләре губерна хакимияте карарына каршы Идарә итүче Сенатка шикаять юллыйлар. 1907 елның 9 февралендә Сенат Уфа губерна идарәсенең мәчет төзү мәсьәләсе буенча карарын канунсыз дип таный һәм аны гамәлдән чыгара[2].

Рөхсәт алынгач, 1910 елда мәчетнең ике катлы кирпеч бинасы төзелә. Төзелеш барышын Минзәлә ведомствосының инженер-технологы Г. Кутьянов күзәтеп тора. Бинаны кабул итү турындагы рәсми акт 1911 елның 26 октябрендә имзалана[2].

1929 елның көзендә Минзәләдәге мәчетләр ябыла. 1930 нчы елларда манарасы киселә, ә бинаны, антресоль катын тоташ катларара япма белән алыштырып, ике катлы итеп яңадан үзгәртеп коралар[2].

1990 нчы еллар ахырында — 2000 нче елларда мәчет реставрацияләнә, керү юлы өстендә өч яруслы манара яңадан торгызыла[4].

1993 елның 28 гыйнварында Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 39 нчы карары белән мәчет республика әһәмиятендәге тарихи һәм мәдәни истәлекләр исемлегенә кертелә. Хәзерге вакытта объект региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты статусына ия. Аның Мәдәни мирас объектларының бердәм дәүләт реестрындагы  [рус.] (тат. теркәлү номеры — 161410072820005[2].

2024 елның августында мәчет тирәсен төзекләндерү эшләре башланган. Канализация үткәрү, яңгыр сулары базга кермәсен өчен отмостка биеклеген күтәрү һәм брусчатканы яңадан җәю планлаштырылган[5].

2025 елның октябрендә Минзәләдәге 1910 елгы мәчетнең саклау зоналарын раслау планнары турында хәбәр ителә[6].

Архитектурасы

Мәчет ике катлы кирпеч бинадан гыйбарәт. Аның архитектурасында «кирпеч» юнәлешендәге эклектика  [рус.] (тат. сыйфатлары, милли романтизм, псевдоготика һәм классицизм мотивлары берләшкән[2].

Фасадларны декоратив бизәүдә ак таштан ясалган детальләр, шул исәптән сталактитлы кәрнизләр, фронтоннар һәм тәрәзә кысалары элементлары кулланылган[2].

Башта бинаның анфилада белән тоташтырылган ике намаз залы, шулай ук антресоль каты булган. Баскычлы вестибюль һәм намаз заллары бинаның буй күчәрендә урнашкан. Беренчел манара түбәдә урнашкан булган. Совет чорында ул җимерелә, ә реставрация барышында керү юлы өстендә өч яруслы манара торгызыла[7].

Хәзерге торышы һәм эшчәнлеге

Җәмигъ мәчете — гамәлдәге дини объект һәм Татарстан Республикасы мөселманнары диния нәзарәте составындагы Минзәлә районы мөхтәсибәте үзәге[1]. 2019 елдан мәчетнең имам-хатибы һәм районның имам-мөхтәсибе вазифасын Рәмзил хәзрәт Садыйков башкара[8].

Мәчет «Сәүдәгәрләр Минзәләсе» дип аталган җәяүле һәм автобуслы туристик маршрутка кертелгән; маршрут мәчет бинасына керүне дә күздә тота[9][10][11].

Мәчет шулай ук белем бирү үзәге ролен дә үти. 2017 елда шәһәрнең җәмигъ мәчетендә мәчетнең имам-хатибы һәм Минзәлә районы имам-мөхтәсибе катнашында түгәрәк өстәл уздырыла[12]. 2024 елның 26 декабрендә мәчеттә район мәхәлләләрендә ислам нигезләрен укытучы 38 мөгаллимгә аттестация үткәрелә, чарадан соң дини курсларны алып бару турында лекция укыла[13].

Мәчет имамнары

Имамнарның тулы тарихи исемлеге билгеле түгел, әмма таш бина төзелер алдыннан (1909 елда) Минзәлә мөселман җәмгыяте имамы булып Газетдин Мөхәммәтвәлиев хезмәт иткәне билгеле.

Яңа тарихында мөхтәсибәт җитәкчеләре һәм имамнары:

  • Җәүдәт хәзрәт Хәррасов (2012—2019, имам-мөхтәсиб вазифаларын башкаручы);
  • Рәмзил хәзрәт Садыйков (2019 елдан)[1][14].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Мухтасибат Мензелинского района (рус.). Checko. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Соборная мечеть (рус.). Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  3. ↑ Объекты культурного наследия, находящиеся на госохране (рус.). Мензелинский муниципальный район. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  4. ↑ Мензелинск (рус.). Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  5. ↑ Ильдус Шагиев. В Мензелинске начались работы по благоустройству территории мечети (рус.). Новости Мензелинска (8 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  6. ↑ Мензелинск: публикации о зонах охраны мечети 1910 года (рус.). Татар-информ (13 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  7. ↑ Древние мечети Мензелинского района РТ (рус.). Команда Кочующих. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  8. ↑ Мухтасибаты и имамы-мухтасибы (рус.). Духовное управление мусульман Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  9. ↑ Маршрут № 1 — Мензелинск купеческий (рус.). Новости Мензелинска. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  10. ↑ Соборная мечеть Мензелинска (рус.). Новости Мензелинска. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  11. ↑ Туризм (рус.). Новости Мензелинска. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  12. ↑ В Мензелинской мечети рассказали, что «Ислам» и «терроризм, экстремизм» — понятия противоположные (рус.). Официальный сайт Мензелинского муниципального района (21 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  13. ↑ Представители ДУМ РТ провели аттестацию мензелинских преподавателей ислама (рус.). Новости Мензелинска (26 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.
  14. ↑ В Мензелинске начали проводить ифтары (рус.). Новости Мензелинска. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июль 2026.

Әдәбият

  • Габдрафикова Л. Р. Уездный город Мензелинск: конец XVIII — начало XX века. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2023. — 440 с.
  • Т. 1: Мензелинский уезд // Татары Западного Приуралья в материалах государственных переписей населения 1795—1859 гг. / отв. редактор Р. Р. Исхаков. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2022. — 260 с.
  • Надырова Х. Г.; Хайрутдинов Р. Р.; Салихов Р. Р. Мечети Татарстана. — Казань, 2000. — 287 с.
  • Минзәлә төбәге: тарих һәм хәзерге заман. — Минзәлә, 2006.
  • Юныс Йосыпов. Минзәлә мәчетләре. — Минзәлә, 2011.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр