Яхшыбай авылы мәчете
архитектура һәйкәле
Яхшыбай авылы мәчете — Татарстан Республикасының Сарман районы Яхшыбай авылында урнашкан XX гасыр башы архитектура истәлеге. Ул 1905 елда сәүдәгәр Габдрахман Мусин акчасына төзелә. Хәзерге вакытта бина баштагы максаты буенча кулланылмый. Һәйкәл төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты (Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 1993 елның 28 гыйнварындагы 39 нчы номерлы Карары[1]) булып тора[2].
Тарихы
Яхшыбай авылына XVIII гасырның беренче яртысында нигез салына. Инкыйлабка кадәрге чыганакларда ул шулай ук Якшибаево исеме белән дә телгә алына. 1860 нчы елларга кадәр авылда яшәүчеләр дәүләт крестьяннары катламына кергән, аларның төп шөгыльләре — игенчелек һәм терлекчелек[2].
XX гасыр башында авыл икътисади үсеш чорын кичерә. 1905 елда җирле сәүдәгәр Габдрахман Мусин акчасына таштан ике катлы мәчет төзелә[3]. Бина неоклассицизм стилендә эшләнгән һәм Татарстанның көнчыгышында сакланып калган XX гасыр башы татар-мөселман архитектурасының сирәк үрнәкләренең берсе булып тора[4].
Мәчетнең беренче катында мәдрәсәнең уку сыйныфлары урнашкан булган, икенче катында гыйбадәт кылынган.
Мәдрәсә
Мәчет каршындагы мәдрәсәдә күренекле дин галимнәре һәм җәмәгать эшлеклеләре укыткан. Алар:
- Шәмсетдин Хәмиди — дин галиме һәм педагог;
- Камалетдин Вахитов — дин эшлеклесе һәм мәгърифәтче;
- Фатыйх Сәйфи-Казанлы — язучы, публицист һәм әдәби тәнкыйтьче[2].
1913 елда мәдрәсәдә 130 шәкерт белем ала. Уку йорты төбәкнең мөселман халкы арасында абруй казанган һәм җирле җәмгыятьнең рухи һәм мәдәни үсешенә зур өлеш керткән[2].
Архитектурасы
Мәчет неоклассицизм стилендә төзелгән ике катлы таш бинадан гыйбарәт. Бу архитектура стиле формаларның катгыйлыгы, композициянең симметриясе һәм антик архитектура элементларын куллануы белән аерылып тора. Бина таштан төзелгән, бу XX гасыр башындагы авыл мәчете өчен чагыштырмача сирәк күренеш саналган, авылларда мондый корылмаларның күпчелеге агачтан салынган[4].
Мәчетнең манарасы 1930 елда җимерелгән. Бинаның ике катлы планы мохитнең функциональ бүленешен чагылдырган: аскы кат мәдрәсәнең уку дәресләре өчен, өске кат гыйбадәт кылу өчен билгеләнгән.
Хәзерге торышы
1930 елда мәчет ябыла, аның бинасы дөньяви максатларда куллану өчен тапшырыла. Манарасы җимерелә. Шул вакыттан алып бүгенге көнгә кадәр элеккеге мәчет бинасында авыл клубы, фельдшер-акушерлык пункты урнашкан[5][2].
Клуб каршында 2021 елда ачылган Давыт Харис улы Гарифуллин исемендәге туган якны өйрәнү музее эшли. Музейны оештыручы һәм аның җитәкчесе — А. Сираева[2].
Мәчет Татарстан Республикасының төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объектлары исемлегенә кертелгән. 2012 елда Сарман районы имам-мөхтәсибе Сәгыйть Хаков бинаны, гыйбадәтләрне яңарту өчен, мөселман җәмгыятенә кайтару нияте турында белдерә, әмма хәзерге вакытка бина дөньяви максатларда кулланыла[6][7].
Әһәмияте
Яхшыбай мәчете — Татарстанның тарих һәм архитектура һәйкәле. Ул республиканың көнчыгыш районнары өчен сирәк очрый торган, дини һәм мәгариф вазифаларын берләштергән XX гасыр башы таш мөселман гыйбадәтханәсе үрнәге булып тора. Мәчет каршындагы мәдрәсә төбәктә мәгариф үсешенә зур өлеш керткән, анда укыткан мөгаллимнәрнең эшчәнлеге җирле җәмгыятьнең мәдәни мохитен формалаштыруга ярдәм иткән[4].
Искәрмәләр
- ↑ Сарман районы, Яхшыбай авылы, М.Җәлил урамы (Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 1993 елның 28 гыйнварындагы 39 номерлы объектны дәүләт саклавына кую турында карары нигезендә күрсәтелгән адрес - Сарман районы, Яхшыбай) адресы буенча урнашкан «Мәчет, XIX гасыр» төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объектын яклау зонасы чикләренең график тасвирламасын раслау турында, әлеге чикләрнең координаталары исемлеге төбәк әһәмияттәге мәдәни мирас объектының яклау зонасы чикләрендә күчемсез мөлкәтнең Бердәм дәүләт реестрын алып бару өчен билгеләнгән координаталар системасында булган координаталар исемлеге белән. pravo.tatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Яхшыбай. TATARICA Татар энциклопедиясе. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
- ↑ Яхшыбай мәчете манара көтә. 13 июль 2026 тикшерелде.
- ↑ 1 2 3 Сарман районы авыллары тарихы буенча яңа мәгълүматлар. Бөтендөнья татар конгрессы (14 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
- ↑ Яхшыбай фельдшер-акушерлык пункты. 2ГИС. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
- ↑ Сарман районы мөхтәсибәте үз сайтын ачты. Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (7 март 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
- ↑ Сарманда туризм. Сарман муниципаль районының рәсми сайты. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
Чыганаклар
- Сарман газеты, 17.04 2009 № 30 (9885).
- Сарман районы энциклопедиясе.
