Такталачык мәчете (Актаныш районы)

Мәчет авылның «Земство хастаханәсе ягы» дип аталган өлешендә урнашкан. Авыл 1702 елдан билгеле, XVIII гасыр ахырында Гәрәй волостының үзәге булган^[2].

XVIII гасыр ахырында дини вазифаларны волость старшинасы Атнагул Тимеров (1750 елда туган) башкара. 1807 елда авылның рәсми имамы итеп аның улы Нигъмәтулла Атнагулов (Мутин) билгеләнә.

XIX гасыр башында сәүдәгәр Габдрәшит Мутин мәхәлләгә Вятка губернасының Салавыч авылыннан имам Шаһиәхмәт бине Рафикны чакыра. Ул Габделнасыйр Курсави шәкерте булган, Әшит, Мөслим авылларында һәм Бохарада белем алган. 1830-елларда Шаһиәхмәт хәзрәт укытуны туктатып Симәк авылына күчә, 1837 елда вафат була^[1].

1879 елда мәчет бинасында төзекләндерү эшләре үткәрелә, 1890 елдан мәчет җәмигъ мәчете статусын ала.

Икенче мәчет авылның "Ары киртә ягы"нда 1852 елда ачыла. Аның имамы һәм мөдәррисе — Такталачыкта туган Фазлулла бине Фәйзулла ат-Тактави. Ул Стәрлебаш авылында шәех Нигъмәтулла бине Биктимер мөриде булган, Һарис хәзрәттән иҗазәт алгач туган авылына кайткан һәм 1871 елга, вафатына кадәр имам вазифасын башкарган.

1866 елның 30 сентябрендә аның уллары указ ала: Габделфазыл — икенче имам, Габделмәлик азанчы итеп раслана. 1872 елның 11 ноябрендә беренче имам итеп Гатаулла Фазлуллин билгеләнә^[1].

XIX гасырның беренче яртысында авылда нәкышбәндия тарикатенә кергән шәех Рәхмәтулла бине Габдуш бине Ишмән яши; ул шәех Фәйзхан әл-Кабули дәвамчысы саналган һәм мөридләр тәрбияләгән. 1838 елда вафат була, авыл зиратында җирләнә; аның кабер ташы XX гасыр башында сакланган.

Такталачыкта берникадәр вакыт Бохара мәдрәсәсен тәмамлаган Габденнасыйр бине Габдерәхим укыта; 1847 елдан соң ул Тайсуган авылында указлы имам булып хезмәт итә^[1].

Беренче мәчет каршындагы ир балалар мәдрәсәсе 1827 елда, икенче мәчет каршындагысы 1852 елда ачыла. 1886 елда авылда ике мәчет каршында өч мөселман мәктәбе исәпләнә.

Беренче мәхәллә уку йорты мәктәп һәм мәдрәсә биналарыннан торган. Аны имам-хатыйб Баһаветдин Мутин җитәкли; 1912 елда анда 45 шәкерт укый, дүрт мөгаллим хезмәт итә, өяз земствосы елына 54 сум пособие бүлеп бирә.

Икенче мәхәллә мәдрәсәсен Казандагы «Мәрҗания» мәдрәсәсен тәмамлаган, Шиһабетдин Мәрҗани шәкерте Мөхәммәтфасих Солтанов җитәкли. Уку йорты дүрт баскычлы, катнаш типта — кадими традицияләр җәдиди алымнар белән кушылган. 1912 елда 75 бала укый, земство пособиесе елына 26 сум тәшкил итә^[1].

Авылда хатын-кызлар мәдрәсәсе эшләгәне турында мәгълүматлар авыз-тел чыганакларына нигезләнә, рәсми документлар белән расланмый^[1].

Мәгълүматлар XIX гасыр ахыры отчётлары буенча бирелә^[1].

1914 елдагы янгында авылда 115 йорт, шулай ук мәчетләр һәм мөселман уку йортлары яна. Балаларны укыту 1922 елда торгызыла; шул чорда балаларның бер өлеше земство мәктәбендә укый.

1920 елда Минзәлә кантоны халык мәгарифе бүлеге мәгълүматлары буенча авыл мәктәпләрендә 318 укучы һәм 13 укытучы исәпләнә; 6 яшьтән 17 яшькә кадәр балалар саны 778, авыл халкы 2545 кеше^[1].

1930 елда мулла Әхмәтхан Мутин (1859 елда туган) мөлкәтеннән мәхрүм ителеп Ерак Көнчыгышка сөрелә; мулла Суфиян Мутин (1895 елда туган) һәм элеккеге имам Баһаветдин Мутин гаиләләре дә репрессияләнә.

1925 елда уку йортларында дин сабагы укыту туктатыла, 1926 елдан алар дөньяви башлангыч мәктәпкә әверелә. 1950—1953 елларда беренче мәхәллә мәчете һәм мәдрәсә биналары сүтелә, урынына биш сыйныф бүлмәсе булган мәктәп төзелә; элеккеге биналар 1964 елга кадәр мәктәп ихтыяҗларына кулланыла. 1930 елда авылда җидееллык мәктәп ачыла, 1953 елда ул урта мәктәпкә әйләндерелә^[2].

• Ильдархан Мутин — җәмәгать эшлеклесе, 1909 елда Ырынбур мөселман диния нәзарәтендә дини дәрәҗә имтиханы биргән^[1].
• Мохтар Мутин (1885—1941) — драма артисты, ТАССРның атказанган артисты, Мутиннар нәселеннән^[2].
• Әлбирт Фәтхиев (1937—1992) — археограф, 1960-1970-елларда Актаныш районында XVIII—XIX гасыр кулъязмаларын һәм шәкерт дәфтәрләрен барлаган^[1].