Чистайның беренче җәмигъ мәчете

Мәчет 1859 елда янган бина урынына төзелгән. Ул Нократ губернасы Малмыж өязе Югары Шушма авылыннан булган сәүдәгәр Хәсән Муса улы Якупов акчасына таш нигездә салынган^[1][2].

Проект «Чистай шәһәрендә янганы урынына таш нигездә шундый ук мәчет төзү проекты» дип аталган. Ул Россия империясе Кануннар җыенының Төзелеш уставындагы 264 нче маддәдә китерелгән 1857 елгы үрнәк проект нигезендә эшләнгән һәм 1859 елда расланган^[3].

1846—1893 елларда мәчетнең имам-хатыйбы Мөхәммәтзакир Габделваһап улы Мөхәммәткамалов (1818—1893) булган, ул шулай ук Мөхәммәnзакир әл-Чистави буларак та билгеле. Ул ишан дәрәҗәсенә ия һәм ул Чистайның күренекле дин эшлеклеләренең берсе саналган^[2].

1893—1921 елларда имам вазифаларын Мөхәммәтнәҗип Хөсәен улы Әмирханов (1859—1921) башкарган. Аның Оренбург мөселман диния нәзарәте тарафыннан бирелгән имам, хатыйб һәм мөдәррис исемнәре була. Әмирханов мәхәлләдә мөселман мәгарифен үстерү буенча эшчәнлекне дәвам итә һәм җәдитчә (яңа ысул белән) укытуны таратуга ярдәм итә^[4].

1911 елда М. Х. Әмирханов башлангычы белән «Әмирхания» җәдитчә кызлар мәдрәсәсе ачыла. Мәдрәсәдә аның хатыны Камиләтинниса Әмирханова укыта^[4].

1930 нчы елларда манарасы сүтелә. 1970 елда бина янгыннан зыян күрә, торгызу эшләре мәхәллә кешеләре катнашында алып барыла. 1977 елда манара торгызыла. 1980 нче еллар ахырында вестибюль өлешенә көнчыгыш яктан өстәмә керү юлы төзелә^[5].

Мәчет таш нигездәге бер катлы агач бинадан гыйбарәт. Диварлары бүрәнәдән салынган һәм такта белән тышланган. Төп күләмнең үлчәмнәре якынча 10 × 20,5 м тәшкил итә^[2].

Типологиясе буенча бина гыйбадәт залы гөмбәзле һәм манарасы керү өлеше өстендә урнашкан мәчетләр төренә керә. Баштагы планировка төньяк-көньяк күчәре буенча тоташкан өч бүлмәне үз эченә алган: вестибюль, кече зал һәм төп гыйбадәт залы. Вестибюль һәм кече зал ике яклы түбә астындагы уртак күләмгә берләштерелгән булган. Соңрак бинага төньяк яктан баштагы проектта булмаган ике катлы вестибюль өлеше төзеп куелган^[1][2].

Төп гыйбадәт залының көньяк диварында туры почмаклы михраб чыгынтысы бар. Залның көньяк өлеше яссы түшәм белән капланган һәм биеклеге 3,8 м чамасы. Төньяк өлеше якынча 5 метрга кадәр күтәрелгән һәм сөзәк чатырлы түбә белән капланган. Уртада кильсыман сигез кырлы гөмбәз белән төгәлләнүче сигез кырлы барабан урнашкан. Эчтә гөмбәз дүрт баганага (колоннага) таяна^[2].

Манара ике яруслы, сигез кырлы, чатырлы оч белән тәмамлана. Аның кәүсәсендә бормалы баскыч урнашкан. Югары өлеше азанчы өчен яктылык фонарен һәм челтәрле коймасы булган әйләнмә сигез кырлы балконны үз эченә ала. Манаралар саны — бер. Кулланылган чыганакларда аның төгәл биеклеге турында документлаштырылган мәгълүматлар китерелми.

Фасадларда эклектик декор элементлары бар: почмакларда калаклар (лопаткалар), биек аркалы тәрәзәләр, өч яфраклы очлары булган тар тәрәзә яңаклары һәм профильләнгән филёнкалар. Күләм-киңлек чишелеше һәм декоратив бизәлеше буенча бина Казанның «Нурулла» мәчетенә охшаш^[3][2].

Совет чорында мәчет гыйбадәт кылу өчен кулланылуын дәвам иткән.

Мәчет гамәлдәге сөнни мәхәлләсе булып тора. Анда күмәк җомга намазлары һәм Рамазан аенда тәравихлар укыла^[3].

Тарихи яктан мәхәллә мөселман мәгарифе белән бәйле булган. Имам М. Х. Әмирханов катнашында ачылган иң мөһим уку йорты — 1911 елда нигез салынган «Әмирхания» җәдитчә кызлар мәдрәсәсе булган^[4].

Бина төбәк әһәмиятендәге дини архитектура истәлеге буларак Татарстан Республикасының һәм Россиянең тарихи-мәдәни мирас объектларының дәүләт һәм белешмә исемлекләренә кертелгән^[1].

• Мөхәммәтзакир Габделваһап улы Мөхәммәткамалов (Мөхәммәдзакир әл-Чистави; 1818—1893) — 1846—1893 елларда имам-хатыйб;
• Мөхәммәтнаҗип Хөсәен улы Әмирханов (1859—1921) — 1893—1921 елларда имам, хатыйб һәм мөдәррис.