Солтан мәчете

Мәчет 1867 елда (башка мәгълүматлар буенча — 1868 елда) сәүдәгәр Җиһанша Бикмөхәммәт улы Госманов (1817—1872) акчасына төзелә^[1][2]. Шәһәрнең татарлар яшәгән өлеше чигендә, Тихвин һәм Владимир православие чиркәүләре янында төзелүе җирле руханиларның протестын тудыра, алар мәчетне сүтүне таләп итәләр. Бу мәсьәлә буенча Казан архиепискобының Сенат белән хат алышу томнары сакланган^[3]. Яңа мәчеттә беренче намазны Шиһабетдин Мәрҗани укый, ул шулай ук кыйбланы (Мәккәгә юнәлешне) билгели^[3].

Госманов инициативасы белән мәчет каршында «Госмания» мәдрәсәсе төзелә башлый, ул 1871 елда тәмамлана. Мәдрәсә бинасы Габдулла Тукай урамы, 3 нче йорт адресы буенча сакланган^[2].

Мәчетнең беренче мулласы (имамы) — Уфа өязе Гомәр авылында туган, элек Түбән Новгород шәһәр мәчетендә хезмәт иткән Мөхәммәт Салихов. 1870 еллар ахырында аны Оренбург мөселман диния нәзарәтенә казый итеп сайлыйлар. 1893 елда ул вафат булганнан соң, аның улы Гарифулла Мөхәммәт улы Салихов (1861—1915) өлкән мулла була, ә 1894 елның августыннан икенче улы — Мөхәммәтгариф Мөхәммәт улы Салихов (1870—1921) икенче имам-хатыйб булып хезмәт итә^[2].

1931 елда (ноябрьдә Татарстан АССР Үзәк Башкарма Комитеты карары белән) мәчет совет хакимияте тарафыннан ябыла. Совет чорында залның бердәм күләмен катларга бүләләр, икенче каттагы икешәрле аркалы тәрәзәләрне киңәйтеп, турыпочмаклы уемнар ясыйлар, фасадларда өстәмә уемнар булдыралар, манарасын сүтәләр^[1]. Татарстан АССР Министрлар Советының 1981 елның 23 гыйнварындагы 601 нче номерлы карары белән мәчет бинасы архитектура һәйкәле буларак дәүләт саклавына алына.

1990 елда архитектор Н. Х. Халитов проекты буенча манарасы торгызыла^[2][1]. 1990 еллар ахырында бинада реконструкция үткәрелә, аның барышында фасадларның башлангыч кыяфәте торгызыла. Совет чорында барлыкка килгән эчке катларга бүленеш сакланып кала^[3]. 1994 елда мәчет дин тотучыларга кайтарыла.

Мәчет бер заллы антресольле, җир өстендәге манаралы мәчетләр төренә карый^[2]. Төп күләмгә төньяк яктан формасы дөрес булмаган күпкырлы нигезгә утыртылган түгәрәк манара терәлеп тора. Манараның формасы Печән базары Җәмигъ мәчетенең манарасы белән дә, Болгар шәһәрлегенең манарасы белән дә аваздаш. Манара өч яруслы: аның күпкырлы түбә белән капланган сигезкырлы нигезендә эчке бормалы баскычлы цилиндрсыман кәүсә урнашкан, ул балкон белән уратып алынган өченче яруска алып менгән. Башта мәчеткә керү юлы төп күләм белән зур булмаган күчем аша тоташтырылган манара нигезендә урнашкан булган^[4].

Көньяк яктан планда бишкырлы, бераз чыгып торучы михраб куышлыгы аерылып тора. Мәчет биек булмаган, дүрт яклы чатырсыман тимер түбә белән ябылган. Беренче каттагы бина (көнбатыш һәм көнчыгыш фасадларда) зур аркалы тәрәзәләр белән яктыртыла, алар арасында архивольтлы визуаль киштәчекләрне тотып торучы нечкә вертикаль тартмалар урнашкан. Икенче каттагы тәрәзәләр парлаштырылган, ат дагасы сыман аркалы һәм парлы кашлыклар рәвешендәге профильле. Фасадларның биеклеге буенча тәрәзәләрне горизонталь тартма һәм кронштейннардагы аркатуралы билбау аерып тора, аның өстеннән икеле киштәчек уза. Бина почмакларындагы киң калакчалар һәм фигуралы «тешле кәрниз» тышкы бизәлешне тәмамлый^[1].

Бина кәрниз белән тәмамлана. Мәчет территориясе чиратлашып килүче баганалардан һәм койма өлешләреннән торган, гади киң чыгынтылы тоташ кирпеч койма белән уратып алынган.

Мәчетнең архитектурасы 1863 елда мәҗбүри «үрнәк» проектлар гамәлдән чыгарылганнан соңгы чорда формалашкан, бу исә татар-болгар урта гасыр мигъмарияте традицияләрен роман стиленең милли варианты элементлары белән берләштерергә мөмкинлек биргән (эклектика, милли-романтик юнәлеш)^[3].