Кәримовлар басмаханәсе бинасы (Казан)

Комплекс составында беренче булып Тихвин (хәзерге Тукай) һәм Печән (хәзерге Париж Коммунасы) урамнары почмагындагы йорт төзелә. Ул 1883 елда икенче гильдия сәүдәгәре Вәли Муса улы Яушев акчасына архитектор П. И. Романов проекты буенча салына. 1895 елда Яушев йортны аукционнан сатырга мәҗбүр була. Аны беренче гильдия сәүдәгәре Мөхәммәтбәдретдин Габделкәрим улы Апанаев сатып ала^[1].

1906 елда бинаны сәүдәгәрләр Мөхәммәтҗан, Шәрифҗан һәм Хәсән Каримовлар — иң эре татар китап сәүдәгәрләре һәм нәширләре — сатып ала^[2]. 1908 елда алар бу бинада «Бертуган Каримовлар фирмасы астында ышаныч буенча иптәшлек рәвешендәге Сәүдә йорты»н оештыралар^[1].

1907 елда ишегалды участогында Печән базары урамы ягыннан китап кибете һәм склад өчен ике катлы бина төзелә (Париж Коммунасы ур., 20), ә 1910 елда шунда ук, ләкин инде Тихвин урамы ягыннан, типографиянең яңа өч катлы корпусы салына^[1]. Шулай итеп, зур нәшрият-китап сәүдә комплексы барлыкка килә^[3].

Октябрь инкыйлабыннан соң, 1917 елда, типография миллиләштерелә. Аның биналарында «Рабочий» революцион газетасы — РСДРП(б)ның Казан комитеты органы басыла. Басмаханә 1919 елга кадәр эшен дәвам итә^[2].

Почмак корпусының бер тәрәзәле кисек почмагы һәм ике урамга да караган симметрик фасадлары бар. Урам фасадларының кырыйларында — аттиклар белән тәмамланган бер тәрәзәле ризалитлар. Ризалитлар арасындагы диварларда — һәр фасадта 4әр тәрәзә күчәре. Тәрәзәләр җәясыман тәмамлана һәм нечкә профильле кысалар белән әйләндереп алынган. Ризалитларның өске катларындагы тәрәзәләр ярымтүгәрәк фронтонлы җәясыман сандриклар белән җиһазландырылган. Аскы кат һәм ризалитларны чикләп торучы өске катның пилястралары руст белән эшләнгән. Суагарлы карнизлар катлар арасыннан һәм тәрәзәләрнең аскы өлешеннән уза. Бинаны тәмамлаучы карниз тешчекләр белән бизәлгән. Бинаның почмагы ярымтүгәрәк люкарналы фронтон белән тәмамланган. Бинаның түбәсе күпкыеклы^[1].

Париж Коммунасы урамындагы китап кибете бинасы — кирпечтән салынган, ике катлы, планда турыпочмаклы, ике яклы кыек түбәле. Фасады бер тәрәзә киңлегендәге ризалитлар белән бүленгән, аларны ярымтүгәрәк фронтоннар һәм формалары белән аларны кабатлаучы аттиклар очлап тора. Фасадның үзәген уртадагы парлы зур турыпочмаклы тәрәзәләр арасында урнашкан киң пилястра аерып күрсәтә. Беренче катта, ризалитларга якынрак, бай итеп бизәлгән лепниналы фризлы антаблементны тотып торучы нечкә колонналы биек порталлар белән эшләнгән керү юллары урнашкан. Икенче кат тәрәзәләре ромблар һәм спиральләр белән бизәлгән, йозак ташлары булган яссы турыпочмаклы наличниклар белән каймаланган. Ризалитларның почмаклары кат саен һәрберсендә дүртәр каннелюра һәм лалә чәчәге рәвешендәге капительләре булган пилястралар белән бизәлгән. Икенче кат тәрәзәләре өстендә пилястралар аркатуралы профильле орнамент белән тоташа. Ризалитлар арасында фасад кессоннар, филёнкалар һәм профильле тягалар белән бизәлгән. Ризалитлар арасындагы антаблементның фризы билгеле бер ритм белән урнаштырылган кронштейннарга таяна. Декорны ризалитларның тимпаннарындагы һәм үзәк пилястралардагы медальоннар тулыландыра. Бина рационалистик элементлар кушылган романтик модерн стиленә карый^[1].

Тукай урамындагы типография корпусы — кирпечтән салынган, өч катлы. Фасады ике ризалит белән бизәлгән, аларның уң яктагысы күрше почмак корпусыннан бер тәрәзә күчәре киңлегендәге аралык белән аерылган. Ризалитлар арасындагы үзәк өлештә — өч тәрәзә күчәре. Ризалитларны өчпочмаклы фронтоннары һәм модернга хас булган кәкре сызыклы люкарналары булган аттиклар очлап тора. Ризалитлар өстендә — дүрт кырлы нигезләргә утыртылган чатырлы, кәкре сызыклы гөмбәзләр. Беренче ике катның тәрәзәләре зур, наличниксыз. Икенче катта тәрәзә төбе нишалары бар. Өченче катның ризалитлардагы тәрәзәләре тар, парлы, ә ризалитлар арасында — киң. Алар җәясыман сандриклар белән җиһазландырылган. Тәрәзәара диварлар өстендәге парлы кәкре сызыклы кронштейннар киң карнизны тотып тора. Бина эклектика элементлары кушылган рационалистик модерн стиленә карый^[1].

Кәримовлар басмаханәсе бинасы — гамәлдәге мәдәни мирас объекты. 2021 елгы мәгълүматлар буенча, бина 80,4 млн сумлык башлангыч бәя белән сатуга куелган булган. Белдерүдә бинада элеккечә кибетләр һәм остаханәләр эшләвен дәвам итүе ачыкланган^[4].

2021 елда Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов бинадан файдалану вариантларын, шул исәптән анда сирәк китапларны һәм кулъязмаларны өйрәнү һәм реставрацияләү буенча фәнни үзәк урнаштыру мөмкинлеген дә, өйрәнергә куша.

2025 елга комплекс эшләвен дәвам итә. 2025 елның июлендә Татарстан Республикасының Милли китапханәсе бертуган Кәримовлар типографиясенең 125 еллыгын билгеләп үтә^[3]. Бу датага берничә фәнни һәм мәдәни чара, шул исәптән «Музей эпистемологияләре: Иделдән Кавказга кадәр матбугат һәм интеллектуаль традицияләр» дип аталган конференция дә, багышлана^[5].