Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Муса Җәлил һәйкәле (Казан, 1966)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Муса Җәлил һәйкәле битенә күчегез.

Казанда Муса Җәлил һәйкәле  — 1944 елда Бөек Ватан сугышы вакытында Гайнан Кормашевның яшерен төркеме составында нацистлар тарафыннан гильотинага дучар ителгән татар шагыйре Муса Җәлил һәм аның фашизмга каршы көрәшүче иптәшләре истәлегенә куелган монументаль скульптура комплексы. 1966 елда ачылган, 1994 елда реконструкцияләнгән. Советлар Берлеге Герое Муса Җәлилнең монументаль сыны һәм ун яшерен көрәшчеләрнең портрет-барельефлары белән гранит диварны үз эченә ала. Федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты булып тора[1][2][3][4].

Казан шәһәренең 1 Май мәйданында, Казан кремленең көньягында, Спас манарасыннан ерак түгел урнашкан[5].

Тарихы

Мемориальләштерү алшартлары

Бөек Ватан сугышы вакытында өлкән политрук Муса Мостафа улы Җәлилов (Муса Җәлил) 1942 елның июнендә каты яралана һәм әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Җәлилов «язучы Гомәров» буларак Идел буе халыкларыннан, нигездә, татарлардан, фашистлар тарафыннан оештырылган «Идел-Урал» легионына керә. Кормашев җитәкчелегендәге яшерен төркемдә шагыйрь легион мохитендә фашистларга каршы эшчәнлек алып бара һәм яңа кешеләрне конспиратив хәрәкәткә җәлеп итә. Кормашев төркеме гамәлләре нәтиҗәсендә «Идел-Урал» татар бүлекчәләре сугышчылары берәм-берәм һәм күпләп партизаннар ягына күчә, бу гитлерчыларның игътибарын җәлеп итә[6][2].

1943 елның җәендә Кормашев төркеменең фашизмга каршы көрәшчеләре җибәрелгән провокаторлар ярдәмендә фаш ителә һәм кулга алына. Совет сугышчылары каты газапларга дучар ителә. 1944 елның февралендә үлем җәзасы чыгарылганнан соң, 1944 елның августында Берлинның Плётцензее (нем. Plötzensee) исемле төрмәсендә унбер көрәшченең башын кисәләр. Сугыш тәмамланганнан соң, хәбәрсез югалган Муса Җәлилгә каршы ССРБдә Җәлиловның «Идел-Урал» легионы сафларында булуы турында мәгълүмат алган дәүләт куркынычсызлыгы органнары тарафыннан дәүләт хыянәтендә гаепләү белдерелә[2][6].

Моабит төрмәсендә Җәлил язган һәм башка хәрби әсирләргә бирелгән шигырьләр белән дәфтәрләр барлыкка килгәннән соң, Константин Симонов шигырьләр тәрҗемәсен оештыра һәм берничә яклау мәкаләләре чыгара. Шагыйрьнең исеме аклана. 1956 елда Муса Җәлилов үлеменнән соң Советлар Берлеге Герое исеменә лаек була. Үлемне көтеп язылган «Моабит дәфтәре» шигырьләр циклы өчен шагыйрьгә 1957 елда (үлгәннән соң) Ленин премиясе бирелә[2][6].

Кормашев төркеменең калган катнашучылары 1990 елның 5 маенда (үлгәннән соң) I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнәләр[2].

Ачу һәм реконструкцияләү

Муса Җәлил һәйкәле 1966 елның 3 ноябрендә тантаналы рәвештә ачыла. Мәйданчык-стилобатта куелган шагыйрьнең бронза сыны һәм Муса Җәлил шигырьләре фрагментлары белән гранит дивар төзегән монументаль композициянең авторлары – скульптор Владимир Цигаль һәм архитектор Лев Голубовский[5].

1974 елда «Советлар Берлеге Герое Муса Җәлил һәйкәле» монументаль сәнгать һәйкәле дәүләт әһәмиятендәге мәдәният һәйкәле дип таныла[1].

1994 елда, Муса Җәлилнең көрәштәшләре истәлегенә һәм Плётцензее төрмәсендә фашизмга каршы көрәшүчеләрнең һәлак булуына 50 ел тулу уңаеннан, гранит диварда ун яшерен көрәшченең портрет-барельефлары урнаштырыла[4].

Һәйкәл XXI гасырда

2019 елда комплекс объектлары реставрацияләнә. Шагыйрьнең бронза сыны сакчыл технологияләр ярдәмендә корымнан, тузаннан һәм патинадан чистартыла. Мәйданчык-постаментның гранит плитәләренең бозылган фрагментлары алыштырыла[7][8].

Ел саен монументаль комплекс Кормашев төркеме әгъзаларының батырлыгы истәлегенә чаралар уздыру урынына әверелә. Февраль аенда шагыйрьнең туган көнендә һәйкәл итәгенә чәчәкләр салына. 25 август (фашизмга каршы көрәшүчеләрне үтерү көне) Татарстан Республикасында Муса Җәлилне һәм аның көрәштәшләрен искә алу көне буларак билгеләп үтелә. Башкалада истәлекле дата традициясендә Казандагы Муса Җәлилнең музей-фатирындагы чарадан һәм 1 Май мәйданындагы митингтан соң шәһәр халкы шагыйрь скульптурасы постаменты һәм Кормашев төркеме яшерен көрәшчеләренең портрет-барельефлары куелган мемориаль дивар янына чәчәкләр һәм веноклар сала[9][4].

Тасвирлама

Мәйданчык

Монументаль комплекс мәйданчыгы (стилобат) гранит плитәләрдән эшләнгән, трапеция формасында һәм җир өслегеннән югарырак күтәрелгән, бу рельефны шактый биеклекләр белән тәртипкә китерүгә ирешелгән[5].

Мәйданчыктагы объектлар[5]:

  • Төньяк- көнбатыш өлешендә Гайнан Кормашев төркеме әгъзаларының барельеф-портретлары белән гранит дивар.
  • Үзәк өлешендә трапеция формасындагы чәчәклек. Чәчәклек мәйданчык рәвешендә урнаштырылган.
  • Чәчәклекнең ике ягында гранит эскәмияләр.
  • Көньяк-көнчыгыш өлешендә Муса Җәлилнең монументаль бронза сыны. Көнбатыш ягыннан (Бауман урамыннан һәм «Кремль» метро станциясенә керү урыннарының берсеннән) стилобатка киң гранит баскычлар алып бара[5].

Монументаль сын

Муса Җәлил сыны пьедесталга кыя кисәге рәвешендә куелган. Һәйкәл трапеция формасындагы гранит мәйданчыкның кече нигезе ягында урнашкан. Сын һәм пьедесталны башкару материалы – бронза[1][5].

Сәнгать белгече һәм ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988) Анатолий Иванович Новицкий тарафыннан ясалган монументаль һәйкәлнең тасвирламасы (1937–2008)[10][5][11]:

« Скульптура трапециянең кече нигезеннән 7,9 метрга күтәрелә. Муса Җәлил тыелгысыз ашкыну белән сурәтләнгән. Ул үзен чорнаган богауларны өзә кебек. Билгә кадәр ялангач гәүдә куәт һәм көчне чагылдыра, горур күтәрелгән баш, катгый күз карашы батырлык, ныклык, әхлакый көч һәм каһарманлык турында сөйли. Скульптура композициясе бик җанлы. Фигура пластикасы формаларның монументаль эрелеге, модельләштерүнең тәмамлануы һәм төгәллеге белән аерылып тора. Идея-образлы ниятнең камил гәүдәләндерелү белән тулысынча кушылуы скульптурага баһадир яңгырашын бирә. »

Муса Җәлил скульптурасын ясаганда, авторның төп нияте үлем алдында бирешмәс һәм көчле рухлы көрәшче образын булдыру иде. Каһарманлык концепциясе скульптор тарафыннан сурәтләнгән Җәлилнең чәнечкеле тимер чыбыклардан котылырга омтылышы чагылдыра[5].

Һәйкәл идеясе турында Владимир Цигаль әңгәмәсенең фрагменты[5]:

« ...Минем хыялымда ул әсирлекнең чәнечкеле богаулары аша тоткынлыктан котылырга омтылучы көрәшче символы буларак үсте һәм батырланды, шуңа күрә, мөгаен, көрәшче образы шагыйрь образын каплагандыр. Шуңа да карамастан, ул вакытта бу миңа һәйкәлдә батырны иҗтимагый аттестацияләү өчен дә, Җәлилнең үзе һәм аның якыннары өчен дә иң мөһиме булып тоелды. Аның истәлеге өчен. Тик янәшәдә генә гранит диварга, туган илгә очып килгән һәм Шагыйрьнең фаҗигале язмышы турында сөйләүче кошлар кебек аның шигырьләре уеп язылган. »

Скульптураның биеклеге мәйдан дәрәҗәсеннән 7,9 м тәшкил итә. Скульптура белән бербөтен хасил итүче бронза аслыкта факсимиле култамгасы «М. Җәлил» ясалган[1][5].

Дивар

Дивар монументаль комплексның төньяк-көнбатыш чигендә, трапеция формасындагы мәйданчыкның зур нигезе буйлап төрле биеклектәге соры гранит блокларыннан төзелгән. Аерым блоклар ялтыратылган. Аларда берничә карлыгач сурәте һәм Муса Җәлил авторлыгының татар һәм рус телләрендәге өч шигырь цитатасы ясалган[1][5].

Беренче шигыренең фрагменты[5]:

« Пел я, весеннюю свежесть почуя,
Пел я, вступая за Родину в бой. 		»

Икенче шигыренең фрагменты[5]:

« Лишь в свободе жизни красота!
Лишь в отважном сердце вечность есть! 		»

Өченче шигыренең фрагменты[5]:

« Жизнь моя песней звенела в народе,
Смерть моя песней борьбы прозвучит. 		»

1994 елда реконструкция вакытында гранит диварга Гайнан Кормашев җитәкчелегендәге татар яшерен төркеменең фашизмга каршы көрәшүчеләрнең портрет-барельефлары куела. 10 портретта түбәндәге көрәшчеләр сурәтләнгән (сулдан уңга)[12]:

  1. Гайнан Кормашев (тәхәллүсе Гайнан Кормаш) – төркем җитәкчесе;
  2. Фоат Сәйфелмөлеков;
  3. Абдулла Алишев (тәхәллүсе Абдулла Алиш);
  4. Фоат Булатов;
  5. Гариф Шабаев;
  6. Әхмәт Симаев;
  7. Габдулла Батталов (тәхәллүсе Абдулла Баттал);
  8. Зиннәт Хәсәнов;
  9. Әхәт Атнашев;
  10. Галләнур Бохараев (тәхәллүсе Сәлим Бохаров).

Портретларга имзалар татар һәм рус телләрендә ясалган[5].

Мирас статусы

РСФСР Министрлар Советының «1960 елның 30 августындагы 1327 номерлы “РСФСРда мәдәният һәйкәлләрен саклау эшен тагын да яхшырту турында”гы карарына өстәмә кертү һәм өлешчә үзгәртү турында» 1974 елның 4 декабрендәге 624 номерлы карары белән, «Советлар Берлеге Герое Муса Җәлил һәйкәле» монументаль сәнгать һәйкәле дәүләт әһәмиятендәге һәйкәлләр буларак сакланырга тиешле РСФСР мәдәният һәйкәлләре исемлегенә кертелә[1].

Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының 2016 елның 29 сентябрендәге 839-од номерлы боерыгы белән монументаль сәнгать әсәренең саклау предметы раслана, шул исәптән: комплексның Казан кремленең көньяк фасады янында урнашуы; комплексның күләм-планлаштыру структурасы һәм өч төп өлеше (стилобат, монументаль сын, гранит дивар); чәчәклекнең һәм шомартылган гранит эскәмияләрнең урнашу урыны һәм конфигурациясе[13].

Россия Федерациясе халыкларының мәдәни мирас объектларының (тарих һәм мәдәният һәйкәлләренең) Бердәм дәүләт реестрындаРоссия Федерациясе халыкларының мәдәни мирас объекты федерального значения 161711110130006 «Советлар Берлеге Герое Муса Җәлил һәйкәле» монументаль сәнгать һәйкәле 161711110130006 номеры белән теркәлгән[1].

Галерея

Монументаль комплекс күренеше. Ерак планда – портрет-барельефлар белән гранит дивар. 2022 ел фотографиясе.
Постаментта Муса Җәлил сыны, яктыртылган төнге күренеш. 2022 ел фотографиясе.
Бронза аслыкта «М.Җәлил» факсимиль язуы. 2016 ел фотографиясе.

Ничек барып җитәргә

  • «Кремль» метро станциясе һәйкәлдән 300 метр ераклыкта урнашкан. Станциядән гранит баскычка таба хәрәкәт итәргә (көнчыгыш юнәлештә).
  • Монументаль комплекска иң якын җәмәгать транспорты тукталышлары – «Кремль урамы» һәм «Батурин урамы» тукталышлары. Тукталышлар ягына автобуслар бара.
  • Вокзал яны мәйданындагы «Казан-1» тимер юл вокзалыннан 1 Май мәйданына җәяү барырга мөмкин. Юл озынлыгы сайланган маршрутка карап төрле һәм 1,5–1,7 чакрым тәшкил итә. Вокзалдан көнчыгыш юнәлештә хәрәкәт итәргә.

Кызыклы факт

1895–1918 елларда Муса Җәлил скульптурасы белән монументаль комплекс урнашкан 1 Май мәйданы чикләрендә Александр II һәйкәле урнашкан була[14].

Янәшәдәге мәдәният объектлары

Монументаль комплекстан җәяү барып җитәрлек ераклыкта түбәндәгеләр урнашкан:

  • Казан кремле ансамбле. XV–XX гасырлардагы тарих һәм монументаль сәнгать һәйкәле. Кремльнең Спас манарасы комплекстан 20 метр төньяктарак урнашкан. Спас манарасы музеенда Казан кремлен ныгыту һәм манара тарихы темасына багышланган экспозиция тәкъдим ителә[15][16].
  • Татарстан Республикасының Милли музее. Һәйкәлдән 80 метр көньяк-көнчыгыштарак, Кремль урамы, 2 урнашкан.
  • Казан Иоанн-Предтеченский монастыре, Бауман урамы, 1. XVII гасыр Шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле. Комплекстан 100 метр көньяктарак урнашкан[17].
  • Муса Җәлил урамы, 21 адресы буенча манаралы изгеләр Петр һәм Павел Соборы. XVIII гасырның беренче чирегендә рус барокко стилендәге архитектура һәйкәле. Собор гамәлдәге праваслау гыйбадәтханәсе булып тора һәм Петропавловск соборы тарихы музее бар. Комплекстан көньяк-көнчыгышка таба 600 метр ераклыкта урнашкан, Кремль һәм Муса Җәлил урамнары буйлап хәрәкәт итәргә[18][19].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Карточка объекта из ЕГРОКН — «Памятник Герою Советского Союза Мусе Джалилю». Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации (5 март 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 март 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Курмашевцы. Подвиг татарских подпольщиков. Журнал «Военное обозрение» (25 август 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 март 2026.
  3. ↑ М. Черепанов. Подвиг группы Курмаша-Джалиля: новые факты из биографии татарских героев (2024-08-26). 17 март 2026 тикшерелде.
  4. ↑ 1 2 3 25 августа – День памяти Мусы Джалиля и его соратников. Инспекция государственного строительного надзора Республики Татарстан, официальный сайт (25 август 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 март 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Джалилю Мусе памятник в Казани. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  6. ↑ 1 2 3 А. Сидорчик. Тетрадь из Моабита. Последний подвиг Мусы Джалиля (2016-02-15). 18 март 2026 тикшерелде.
  7. ↑ Памятнику Мусе Джалилю около Казанского кремля вернут первоначальный бронзовый цвет (2019-10-02). 19 март 2026 тикшерелде.
  8. ↑ Э. Рылова. Джалиль в золоте: власти объяснили изменения памятника у кремля. РБК (2 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
  9. ↑ День памяти Мусы Джалиля и его соратников. Музей-квартира Мусы Джалиля (май 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  10. ↑ Новицкий Анатолий Иванович. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  11. ↑ Казань в памятниках, 1982
  12. ↑ А. Ахтямзян. История. О «Курмашеве и десяти других», казнённых в Берлине «за подрыв военной мощи» Германского рейха. Московское Татарское Свободное Слово (МТСС) (30 март 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  13. ↑ Приказ от 29.05.2020 № 130-п «Об утверждении охранного обязательства». Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия, официальный сайт (2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  14. ↑ Императору Александру II памятник. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  15. ↑ Карточка объекта из ЕГРОКН — «Ансамбль Казанского кремля». Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации (5 март 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  16. ↑ Музей Спасской башни. 18 март 2026 тикшерелде.
  17. ↑ Карточка объекта из ЕГРОКН — «Церковь Введения, колокольня и братские корпуса Ивановского монастыря». Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации (5 март 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  18. ↑ Карточка объекта из ЕГРОКН — «Петропавловский собор с колокольней». Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации (5 март 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  19. ↑ О музее. Музей истории Петропавловского собора. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.

Әдәбият

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр