Мергасов йорты (Казан)

Бина 1928 елда төзелгән^[3][4]. Проектның авторы төгәл билгеле түгел: кайбер чыганакларда архитекторлар П. Т. Сперанский һәм С. В. Глаголев күрсәтелсә^[4][2], икенчеләрендә архитектор Д. М. Фёдоров атала^[3]. Йорт Казанда суүткәргечкә һәм канализациягә тоташтырылган беренче күпкатлы күпфатирлы йорт була^[4]. Атамасын полковник Мергасов биләмәләре урнашкан элеккеге Мергасов тыкрыгы (хәзерге — Кави Нәҗми урамы) исеменнән ала^[3].

1927 елда башланган төзелеш җитди проблемалар белән бара: проектта башта канализация һәм җылыту системалары каралмаган була, бу исә үзгәртеп корулар таләп итә һәм подрядчы белән суд тикшерүләренә китерә. Йортны файдалануга тапшырганнан соң беренче айларда ук диварларда ярыклар барлыкка килә^[2][5].

Бинада классик архитектура (симметрик композиция, үзәк тантаналы баскыч) һәм конструктивизм (декорның гадилеге, чыгып торучы баскыч читлекләре, почмак балконнары) үзенчәлекләре берләшә^[3][6]. Йорт планда П-хәрефе формасында, җиде подъездлы. Башта 4 катлы итеп проектланса да, төзелеш барышында бишенче кат өстәп төзелә, бу исә нигезгә өстәмә авырлык тудыра^[4]. Бинаны төзегәндә эксперименталь технологияләр, шул исәптән прессланган камыштан ясалган плитәләр — камышит кулланыла^[4].

Төрле вакытларда Мергасов йортында татар әдәбияты һәм мәдәниятенең күренекле эшлеклеләре яшәгән.

• Кави Нәҗми (1931–1952) — язучы, публицист, тәрҗемәче, СССР Дәүләт премиясе лауреаты^[6][3]. Аның фатиры иҗади интеллигенциянең очрашу урыны була, биредә Хәсән Туфан, Һади Такташ, Җәүдәт Фәйзи, Салих Сәйдәшев һәм Муса Җәлил еш кунак булалар^[4].
• Абдулла Алиш (1938–1941) — балалар язучысы, Муса Җәлилнең яшерен оешма буенча көрәштәше^[6].

Шулай ук йортта яшәгәннәр:

• Ибраһим Гази (1908–1971) — татар язучысы, драматург һәм тәрҗемәче^[7];
• Надир Әлмиев (1928–2015) — Казан рәссамы, график, Габдулла Тукай исемендәге премия лауреаты^[2];
• Магдалина Мавровская (1890–) — беренче татар һөнәри актрисасы^[7].

Мергасов йорты документаль-театраль куелышларның героена әверелә. 2018 елда «Шәһәр АРТ-хәзерлек» театраль лабораториясе кысаларында, йортта яшәүчеләрнең реаль тарихларына нигезләнеп, «Йорт» спектакленең эскизы эшләнә (режиссеры Вера Попова, текст авторлары Радмила Хакова һәм Йолдыз Миңнуллина). Соңрак, 2018 елда, «Угол» иҗат лабораториясендә «Мергасовский» спектакленең премьерасы уза^[8].

2002 елда бина рәсми рәвештә авария хәлендә дип таныла. 2010 еллар уртасында яшәүчеләрне күчерү башлана, бу процесс суд тикшерүләре белән озата бара. 2019 елга йорттан кешеләр тулысынча күчерелеп бетерелә^[4][2]. 2024 елның октябрендә бинаны торгызу буенча инвестор итеп Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Дәүләт торак фонды билгеләнә. Йортны апартаментлар яки кунакханә итеп үзгәртеп кору планлаштырыла^[4].

2025 елның мартында грунт утыруы сәбәпле бинаның ишелү куркынычы турындагы хәбәрләрдән соң ведомствоара эшче төркем төзелә. Бина конструкцияләренә контроль маяклар (ярык үлчәгечләр) урнаштырыла. 100 метрга кадәр тирәнлектәге скважиналар бораулауны да кертеп, комплекслы инженер-геологик һәм карстологик тикшеренүләр алып барыла. Тикшеренүләр нәтиҗәләре буенча конструкцияләрнең һәм нигезләрнең геотехник мониторингы программасы эшләнәчәк^[2].

2025 елның 30 апрелендә йорт янында иске челтәрләрнең коррозиягә бирешүе нәтиҗәсендә коммуналь авария (кайнар су белән тәэмин итү системасы тишелү) була, ләкин бина зыян күрми^[9].