Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Кави Нәҗми

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Нәҗметдинов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Кави Нәҗми (тулы исеме Габделкави Һибәтулла улы Нәҗметдинов; 2 (15) декабрь 1901 яки 1901, Кызыл Атау, Кормыш өязе, Сембер губернасы, Россия империясе — 24 март 1957, Казан, Татарстан АССР, СССР) — СССР татар язучысы, шагыйрь, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе. ТАССР Язучылар берлегенең беренче рәисе. «Язгы җилләр» романы өчен СССР Дәүләт премиясе лауреаты[4][5].

Тәрҗемәи хәле

Кави Нәҗми 1901 елның 2 (15) декабрендә Сембер губернасының Кормыш өязе Красный Остров (татарча исеме — Кызыл Атау) авылында крестьян гаиләсендә туа. Гаилә берничә тапкыр яшәү урынын алыштырган, 1910 елда Актүбәгә күчеп урнашкан. Кави анда алты сыйныфлы рус-татар мәктәбендә укый, җәйләрен ялланып эшли. 1917 елда әти-әнисе үлгәннән соң, ике энесе һәм сеңлесе белән туган авылына кайткан, аннары Казанга барып кара эшче булып эшли[6].

1919 елда Сембердә педагогика курсларын тәмамлый. Шул ук елның ноябрендә Кызыл Армиягә алынган һәм Беренче атлы армия составында Украинадагы Ватандашлар сугышы хәрәкәтләрендә катнаша. Киевта хәрби-хуҗалык курсларында, аннары Мәскәү югары хәрби-педагогика институтында укый, институтны 1922 елда тәмамлый[6][4].

1922 елдан Казандагы 6 нчы берләштерелгән татар-башкорт команда мәктәбендә сәяси фәннәр укыта, 1927 елдан мәктәп комиссары була. 1928—1933 елларда «Кызылармеец» газетының җаваплы мөхәррире, 1931 елда «Атака», 1933—1934 елларда «Совет әдәбияты» журналы мөхәррире булып эшли[4].

Кави Нәҗми Татар пролетар язучылары ассоциациясен оештыручыларның һәм җитәкчеләренең берсе була. 1932 елда ТАССР язучылар оешмасын төзү комитетына керә. 1934 елда СССР язучыларының I съездында татар әдәбияты турында чыгыш ясый һәм СССР Язучылар берлеге идарәсенә сайлана. 1934—1937 елларда яңа оешкан ТАССР Язучылар берлеген җитәкли[6].

Репрессияләнүе

1937 елның язында Язучылар берлеге рәисе вазифасыннан алына һәм партиядән чыгарылган, шул ук елда кулга алына. Аңа хәрби контрреволюцион фетнә әзерләүдә катнашу турында гаеп белдерелә. 1939 елның мартында ябык суд утырышы аны ун елга ирегеннән мәхрүм итүгә һәм өстәмә биш елга хокукларын чикләүгә хөкем итә. Нәҗми карарга шикаять биргән; эш яңадан каралганнан соң, 1939 елның декабрендә ул азат ителгән һәм гаепсез дип табылган[6][4].

Азат ителгәннән соң әдәби һәм җәмәгать эшенә кайткан. Фатих Кәримне аклау мәсьәләсе буенча дәүләт органнарына мөрәҗәгатьләр ясаган. 1942—1945 елларда ТАССР Халык Комиссарлары Советы каршындагы Радиолаштыру һәм радиотапшырулар республика комитетының агитация-пропаганда бүлеген җитәкли, 1947—1949 елларда «Совет әдәбияты» журналы редакциясендә эшләгән. 1954 елда СССР язучыларының II съездында татар әдәбияты турында доклад ясый[4].

1947, 1951 һәм 1955 елларда ТАССР Югары Советы депутаты итеп сайлана. 1951—1957 елларда Татарстан тынычлык яклаучылар комитеты рәисе булып эшли[6].

1957 елның 24 мартында Казанда вафат була. Казанның Яңа бистә зиратында җирләнә[6].

Иҗаты

Кави Нәҗми беренче шигыре, "Көз"не, 1912 елда яза. Шул чорда Алексей Кольцовның «Урман» шигырен татарчага тәрҗемә итә. Аның матбугатта чыккан беренче шигырьләре 1918 елда «Эшче» газетында басыла. Шул ук елда туган авылында Кави Нәҗми инициативасы белән «Безнең иҗат» кулъязма журналы оештырыла. Басма 1941 елга кадәр нәшер ителә[6].

1925 елда «Кабыргасы белән тора» һәм «Өермәләр» исемле беренче китаплары нәшер ителә. «Шобага», «Иң соңгысы», «Миңлебикә кодагыйның кайгысы» хикәяләрендә, «Яр буенда учаклар» һәм «Якты сукмак» повестьларында инкыйлаб, Ватандашлар сугышы һәм татар авылындагы социаль үзгәрешләр сурәтләнә[4].

Бөек Ватан сугышы елларында публицистика һәм поэзия жанрларында эшли. «Азатлык сугышы» (1941), «Намус эше» (1943), «Гани Сафиуллин» (1944) мәкалә һәм очеркларын, «Хәят апа» (1941) һәм «Фәридә» (1944) поэмаларын яза. Михаил Юдин «Фәридә» поэмасы нигезендә 1945 елда шул исемдәге опера иҗат итә. Нәҗми 1943 елның мартында басылган "Татар халкының фронтовик татарларга хаты"н әзерләүдә катнаша[4].

1945 елда татарлардан чыккан Советлар Союзы Геройларына багышланган «Батырлар китабы» җыентыгын төзи һәм мөхәррирли. Муса Җәлилнең исемен аклау мәсьәләсендә ВКП(б) Үзәк Комитетына һәм СССР Югары Советына мөрәҗәгать итә, "Моабит дәфтәре"нең рус теленә беренче юлга-юл тәрҗемәсен әзерли[4].

«Язгы җилләр» романы

«Язгы җилләр» тарихи-инкыйлаби романын Кави Нәҗми 1928 елдан яза. Әсәр 1948 елда тәмамлана һәм 1949 елда басыла. Автор архив документларын һәм тарихи вакыйгаларга бәйле материалларны куллана. Романның үзәгендә бер татар гаиләсенең язмышы, эшчеләр тормышы һәм XX гасыр башындагы иҗтимагый үзгәрешләр тора[4][6].

Роман 1951 елда СССР Дәүләт премиясенә лаек була. Әсәр рус телендә берничә тапкыр басыла, 26 телгә тәрҗемә ителә. Автор аның «Тирән агым» исемле дәвамын яза башлый, әмма тәмамларга өлгерми[4][6].

Башка жанрлар һәм тәрҗемәләр

Кави Нәҗми балалар өчен шигырьләр, хикәяләр һәм поэмалар яза. Балалар һәм мәктәп укучылары өчен егермегә якын китабы чыга. «Алма бакчасында» һәм «Булат бабай семьясы» пьесалары да аның иҗат мирасына керә[6].

Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Иван Крылов, Александр Блок, Самуил Маршак һәм Александр Безыменский әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә[4].

Татар энциклопедиясе бәяләвенчә, Кави Нәҗминең прозасында эшчеләр тормышын һәм персонажлар психологиясен җентекләп тасвирлау белән бергә, чорның социалистик реализм әдәбиятына хас иллюстративлык һәм схематизм билгеләре дә күзәтелә[4].

Төп әсәрләре

  • «Кабыргасы белән тора» — шигырьләр (1925);
  • «Өермәләр» — хикәяләр һәм шигырьләр (1925);
  • «Шобага» — хикәя (1926);
  • «Иң соңгысы» — хикәя (1927);
  • «Миңлебикә кодагыйның кайгысы» — хикәя (1927);
  • «Яр буенда учаклар» — повесть (1928; аерым басмасы — 1929);
  • «Якты сукмак» — повесть (1929);
  • «Хәят апа» — поэма (1941);
  • «Фәридә» — поэма (1944);
  • «Батырлар китабы» — җыентык, төзүче һәм мөхәррир (1945);
  • «Күңелле көннәр» — балалар өчен шигырьләр (1946);
  • «Язгы җилләр» — роман (1949)[4][6].

Сайланма басмалары

  • «Әсәрләр»: 4 томда. — Казан, 1958—1960;
  • «Якты сукмак»: повестьлар һәм хикәяләр. — Казан, 1961;
  • «Әдәбият дөньясында»: әдәби-тәнкыйть һәм публицистик мәкаләләр. — Казан, 1976;
  • «Әсәрләр»: 4 томда. — Казан, 1981—1984;
  • «Весенние ветры»: роман / русчага А. Садовский тәрҗемәсе. — Казан, 1986[6].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • СССР Дәүләт премиясе (1951) — «Язгы җилләр» романы өчен;
  • Хезмәт Кызыл Байрагы ордены;
  • медальләр[4].

Исемен мәңгеләштерү

Казандагы бер урамга Кави Нәҗми исеме бирелгән. Язучы яшәгән йортка мемориаль такта эленгән[4].

Әдәбият

  • Кашшаф Г. Кави Наджми. — Казань, 1947;
  • Гиззатуллин Н. Писатель-коммунист. — Казань, 1957;
  • Нежметдинов Т. К. Кави Наджми: жизнь и творчество. — Казань, 2000;
  • Фаттахов Р. А. Кави Наджми: личность и писательская судьба. — Казань, 2001;
  • Сильнее смерти: документы, воспоминания и материалы о Кави Наджми и Сарвар Адгамовой / составитель Т. К. Нежметдинов. — Казань, 2004.

Искәрмәләр

  1. ↑ Faceted Application of Subject Terminology
  2. ↑ 1 2 Наджми Кави Гибятович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  3. ↑ 1 2 Татар энциклопедиясе — 2002.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Фаттахов Р. А.; Нежметдинов Т. К. Наджми Кави (рус.). Tatarica. Татар энциклопедиясе. Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  5. ↑ Кави Наджми. Биобиблиографический справочник (рус.). Татарстан Республикасы Милли китапханәсе (8 ноябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Нәҗми Кави. Татарстан Республикасы Язучылар берлеге. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр