Озату төрмәсе (Казан)

Бина Казан сәүдәгәре И. А. Михляев (Микляев) постау фабрикасы өчен төзелгән. 1722 елда фабрикага император Петр I килеп китә^[3]. Михляев үлгәннән соң, аның байлыгы хатынының туганнары — Дрябловларга күчә, соңрак фабрикаларга сәүдәгәр Осокиннар гаиләсе хуҗа була. XVIII гасыр азагында фабрика корпуслары казна тарафыннан сатып алына, киңәйтелә һәм күчерү төрмәсенә әйләндерелә^[3][2][4].

Бина төньяктан көньякка сузылган, йомык турыпочмаклы ишегалдына берләштерелгән өч һәм ике катлы корпуслардан торган комплекс итеп үзгәртеп корыла.

Ел саен Казан озату төрмәсе аша биш меңнән артык кеше уза. Мәсәлән, 1875 елда бирегә 4501 ир-ат, 695 хатын-кыз һәм 937 бала китерелгән. Камераларда бер үк вакытта 700–800 тоткын (кышын 300–350) урнаша, гәрчә нормалар буенча төрмә 120–150 кешегә генә исәпләнгән була^[3].

Төрле елларда төрмә диварларында декабристлар, шул исәптән Себер сөргененә этап белән барганда шунда вафат булган А. М. Гриневицкий тотылган^[2]. 1863 елда биредә инкыйлаби түгәрәкләрдә катнашучылар һәм «Җир һәм ирек» җәмгыяте әгъзалары утыра. Күпмедер вакыт төрмәдә 1887 елның 4 декабрендәге студентлар җыенында катнашучылар тотыла, алар арасында В. И. Ульянов (Ленин) да була^[2]. 1889–1890 елларда төрмәдә илдә беренче марксистик түгәрәкләр оештырган Н. Е. Федосеевны тоталар^[2].

1876 елда төрмәгә капиталь ремонт ясала. Комплекс 1960 нчы елларга кадәр төрмә буларак кулланыла, шуннан соң бинада шәһәр онкология диспансеры урнаштырыла^[5].

2015–2016 елларда бина реставрацияләнә. Эшләр тәмамланганнан соң, анда ТР ФА Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты, Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасы, ТР Тарихи һәм мәдәни һәйкәлләрне торгызу республика фонды, шулай ук «Боровое Матюшино» комплексы администрациясе урнаша^[6][7].

Кремль диварының бөгелешенә терәлеп торган ике һәм өч катлы кирпеч корпуслар комплексы төньяктан көньякка сузылган эчке ишегалдын уратып алган бердәм бинага берләштерелгән. Ишегалдына керү юлы төньяк яктан ясалган, ул массив икешәрле капкалы арка белән бизәлгән. Фасады штукатурланган һәм агартылган, турыпочмаклы тәрәзәләренең йөзлекләре юк, бу корылманың функциональ билгеләнешен ассызыклый^[2].

Бина — федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты (реестрдагы номеры: 161710792040006). РСФСР Министрлар Советының 1976 елның 7 сентябрендәге 493 нче номерлы «РСФСР Министрлар Советының 1960 елның 30 августындагы 1327 нче номерлы карарына өстәмәләр кертү турында»гы Карары белән саклауга куелган^[2].

2023 елның декабрендә элеккеге күчерү төрмәсе бинасына терәлеп торган территорияне төзекләндерү планнары турында игълан ителә. Эшләр «Торак һәм шәһәр мохите» милли проекты кысаларында алып барыла. Проект бетон брусчатка җәю, ишекләрне алыштыру, диварларны мәрмәр һәм гранит плитәләр белән тышлау, шулай ук фасадны яңартуны үз эченә ала^[8].

2024 елның декабрендә бина янындагы скверда «Озату төрмәсе бинасының тарихы» дип аталган баннер күргәзмәсе ачыла, ул килүчеләрне комплексның XVIII гасырдан XXI гасырга кадәрге үсеше белән таныштыра^[9].