Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Салих Сәйдәшев

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Сәйдәшев (мәгънәләр) фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Салих Җамалетдин улы Сәйдәшев (тат. Salix Camaletdin uğlı Səydəşev; 3 декабрь 1900, Казан — 16 декабрь 1954, Мәскәү) — СССР татар композиторы, дирижёры, пианисты һәм педагогы. Татар профессиональ музыкасына нигез салучыларның берсе, күбесенчә театр әсәрләре, җырлар һәм маршлар авторы. Аның мирасының иң әһәмиятле өлеше татар музыкаль драмасы һәм Татар академия театры куелышлары белән бәйле[1]. Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1939), Татарстан АССРның халык артисты (1951)[2].

Тәрҗемәи хәле

Салих Сәйдәшев 1900 елның 20 ноябрендә (3 декабрендә) Казанда туа. Аның әтисе Җамалетдин улы туганчы ук вафат була. Салихның беренче еллары әнисе Мәхүбҗамал гаиләсендә уза, унбер яшеннән ул апасы Әминә һәм аның ире, педагог һәм журналист Шиһаб Әхмәровлар гаиләсендә тәрбияләнә. Әхмәровлар йортында рояль пәйда була, һәм булачак композитор анда системалы рәвештә музыка белән шөгыльләнә башлый[3].

undefined

Салих Сәйдәшевнең беренче укытучысы пианист һәм халык музыканты Заһидулла Яруллин була. Соңрак ул Казан музыка училищесында О. М. Родзевичның фортепиано классында шөгыльләнә. Белешмә чыганакларда уку еллары төрлечә күрсәтелә: Tatarica энциклопедиясе 1914—1917 елларны, «Музыкальная энциклопедия» 1916—1919 елларны атый[2][1]. Яшүсмер чагында ук Салих Сәйдәшев пианист буларак чыгыш ясый: якынча 1913 елдан ул «Сәяр» татар театр труппасы спектакльләренә музыка яза һәм кечкенә инструменталь ансамбль өчен аранжировкалар ясый[4].

1917 елдан Салих Сәйдәшев Казанда һәм Буада башкаручы һәм укытучы булып эшли. 1919 елда ул үз ирке белән Кызыл Гаскәргә керә һәм Төркестан фронтының 1 нче армиясе сәяси бүлегендә хезмәт итә, анда хәрби оркестр һәм татар драма труппасы эшендә катнаша. 1920—1922 елларда Оренбургтагы Шәрык музыка мәктәбендә укый һәм укыта, берникадәр вакыт аның җитәкчесе вазивасын башкара. Аның «Озын сәфәр» һәм «Татар вальсы» кебек беренче әсәрләре Оренбург чорына карый[2][4].

Татар театрындагы эше

1922 елда Салих Сәйдәшев Казанга кайта һәм халык мәгарифе органнары чакыруы буенча соңрак Галиәсгар Камал исемен алган Татар дәүләт театрының музыкаль өлешен җитәкли. Ул 1948 елга кадәр өзеклекләр белән театрның музыкаль җитәкчесе һәм дирижёры булып кала. Биредә композитор спектакльләргә музыка иҗат итә, оркестр белән җитәкчелек итә, актёрлар белән шөгыльләнә һәм пианист буларак чыгыш ясый[2][4][5].

Театрда эшләвенең беренче елларында Хәбибулла Ибраһимовның «Башмагым» (1922), Галиас Хамидиның «Казан сөлгесе» (1923), «Һинд кызы» (1924) һәм Кәрим Тинчуринның «Сүнгән йолдызлар» (1924) пьесаларына музыка языла. Композитор иҗаты өчен борылыш ноктасы Тинчуринның «Зәңгәр шәл» (1926) музыкаль драмасы була. 1920 нче һәм 1930 нчы еллар башында башка зур театр партитуралары да туа: Таҗи Гыйззәтнең "Наёмщик"ы (1928), Тинчуринның «Ил» (1929) һәм «Кандыр буе» (1932) әсәрләре. 1929 елда театр каршында егермеләп музыканттан торган даими оркестр оештырыла[4].

Театр Салих Сәйдәшев музыкасы белән Мәскәүдә, Ленинградта, Идел буе һәм Урал шәһәрләрендә, Казакъстанда, Кавказда һәм Урта Азиядә гастрольләрдә була. Композитор шулай ук татар радиосында да чыгыш ясый. 1929 елда ул режиссёр А. Дубровскийның «Татарстан (Дүрт елга иле)» тулыметражлы документаль фильмына музыка яза[2].

Кызыл Гаскәрнең унберенче еллыгына Салих Сәйдәшев "Кызыл Армия маршы"н иҗат итә, ул беренче тапкыр 1929 елның 23 февралендә Татар академия театрында башкарыла. Соңрак әсәр «Совет Армиясе маршы» дигән киң таралган исем ала[6][4].

Мәскәү студиясе һәм соңгы еллары

1934—1938 елларда Салих Сәйдәшев Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясендә шөгыльләнә[7]. Бу уку Казанда оештырыла торган опера театры өчен милли музыка кадрлары әзерләүнең бер өлеше була. Казанга кайткач, композитор Татар академия театрында эшен дәвам итә һәм яңа куелышларга музыка иҗат итә[1][4].

1930 нчы еллар ахырыннан Салих Сәйдәшев иҗатында җыр һәм марш жанрларының әһәмияте сизелерлек арта. Бөек Ватан сугышы елларында ул, аерым алганда, «Алга» (1941) җырын һәм «Ватан» (1943) маршын яза. Шул ук вакытта «Хафизәләм иркәм» (М. Юдин белән берлектә, 1943) һәм «Изге әманәт» (1944) театр эшләре барлыкка килә[2].

1948 елда ул театрдагы эшеннән азат ителә. Гомеренең соңгы алты елын ул иҗади биографиясенең төп өлеше бәйле булган учреждениедән читтә кала, ләкин иҗат итүен дәвам итә. Бу чор әсәрләренә «Дуслык җыры» (1949), «Яшьлек җырым — син» (1949), «Халиса» (1950), «Совет Татарстаны» (1950) җырлары, «Укучылар вальсы» (1951) һәм «Зәңгәр күл» (1951) балалар җырлары, шулай ук «Кадерле минутлар» (1953) спектакленә язылган музыка керә. Композиторның соңгы әсәре дип Муса Җәлил шигыренә язылган «Җырларым» җыры санала[2][4][5].

Салих Сәйдәшев 1954 елның 16 декабрендә Мәскәүдә вафат була. Казандагы Яңа Татар зиратында җирләнгән[8].

Иҗаты

Театр өчен музыка

Салих Сәйдәшев мирасының нигезен алтмыштан артык театр куелышына язылган музыка тәшкил итә. Турыдан-туры драма театрында эшләп, композитор сәхнә хәрәкәтеннән чыгып эш итә: музыкаль номерлар геройларны характерлый, эпизодларны бәйли һәм конфликт үсешендә катнаша. Берничә спектакльдә музыка иллюстрация-озату булудан туктый һәм драматургиянең төп чараларының берсенә әверелә[2].

Музыкаль драмаларда ул татар җыр-интонация традициясен рус һәм көнбатыш-европа профессиональ музыкасының формалары һәм алымнары белән берләштерә. Аның театр партитуралары өчен лейтмотивлар, җыр һәм бию эпизодлары, хор күренешләре һәм оркестр фрагментлары хас. Шул ук вакытта композитор музыкаль драманың жанр мөстәкыйльлеген саклый: вокаль һәм инструменталь номерлар драма спектакленә кертелә, ләкин аны операга әйләндерми[2][9].

Кәрим Тинчурин белән хезмәттәшлек аерым урын алып тора. "Зәңгәр шәл"дә Булат, Майсәрә һәм башка персонажларның җыр характеристикалары үтәли музыкаль сызык барлыкка китерә, «Ил» һәм «Кандыр буе» әсәрләрендә композитор киңрәк оркестр эпизодларын куллана. Таҗи Гыйззәт пьесасы буенча язылган «Наёмщик» шулай ук 1920 нче еллардагы татар музыкаль драмасының үзәк үрнәкләренә карый[2].

Инструменталь һәм вокаль музыка

Театр партитураларыннан тыш, Салих Сәйдәшев оркестр өчен маршлар, җырлар һәм фортепиано пьесалары яза. Аның инструменталь әсәрләре еш кына программалы яки гамәли характерда була һәм иҗтимагый вакыйгалар яки сәхнә белән бәйле була. Җыр мирасы массакүләм, лирик һәм балалар өчен әсәрләрне үз эченә ала. Башта спектакльләр өчен иҗат ителгән күп кенә көйләр мөстәкыйль концерт тормышы белән яши башлый[2].

Композитор методының мөһим үзенчәлеге — фольклор материалын яңача аңлап эшкәртү. Салих Сәйдәшев халык көйләрен гармонияләштерү белән генә чикләнми: ул аларның интонацияләрен автор темаларында үстерә, күптавышлы фактура һәм театр оркестры составына яраклаштырылган оркестровка куллана. Мондый синтез Татарстанның профессиональ композиторлык мәктәбен формалаштыру этаплрының берсе була[2][9].

Мирасына бәя

Үзе исән вакытта Салих Сәйдәшев иҗаты берничә тапкыр идеологик тәнкыйть объектына әверелә. 1930 нчы елларда аны иске музыкаль формаларга тугры калуда гаеплиләр, үлеменнән соң, 1950 нче еллардагы кайбер басмаларда тәнкыйть тоны саклана. Аның мирасын системалырак өйрәнү 1970 елда башлана: Казан консерваториясе һәм Тел, әдәбият һәм тарих институты фәнни конференция үткәрә, һәм «Салих Сәйдәшев. Материаллар һәм истәлекләр» җыентыгы басылып чыга[9].

Хәзерге татар музыка тарихында Салих Сәйдәшевне милли профессиональ композиторлык традициясенә нигез салучылар рәтенә кертәләр. Аның ролен, беренче чиратта, драма театры өчен камил музыка иҗат итү, татар музыкаль драмасын формалаштыру һәм халык көйләрен профессиональ композиция чаралары белән тоташтыруда күрәләр. 2000—2004 елларда композиторның өч томлык әсәрләр җыентыгы басылып чыга[2].

Төп әсәрләре

Спектакльләргә музыка һәм музыкаль драмалар

  • «Башмагым», Хәбибулла Ибраһимов пьесасы (1922)[2];
  • «Казан сөлгесе», Кәрим Тинчурин пьесасы (1923);
  • «Һинд кызы», Галиас Хамиди пьесасы (1924);
  • «Сүнгән йолдызлар», Кәрим Тинчурин пьесасы (1924);
  • «Камали карт», Мирхәйдәр Фәйзи пьесасы (1925);
  • «Галиябану», Мирхәйдәр Фәйзи пьесасы (1926);
  • «Таһир-Зөһрә», Фатих Бурнаш пьесасы (1926);
  • «Зәңгәр шәл», Кәрим Тинчурин пьесасы (1926);
  • «Күмелгән кораллар», Һади Такташ пьесасы (1927);
  • «Наёмщик», Таҗи Гыйззәт пьесасы (1928);
  • «Ил», Кәрим Тинчурин пьесасы (1929);
  • «Кандыр буе», Кәрим Тинчурин пьесасы (1932);
  • «Тургай», Кәрим Тинчурин һәм Риза Ишморат пьесасы, В. Виноградов белән берлектә (1932);
  • «Сынау», Салих Баттал пьесасы (1939);
  • «Гөлчәчәк», Гомәр Минский пьесасы (1939);
  • «Хафизәләм иркәм», Галиәсгар Камал пьесасы, М. Юдин белән берлектә (1943);
  • «Изге әманәт», Таҗи Гыйззәт пьесасы (1944);
  • «Мулланур Вахитов», Нәкый Исәнбәт пьесасы (1948);
  • «Чын мәхәббәт», Таҗи Гыйззәт пьесасы (1948);
  • «Алсу таң», Таҗи Гыйззәт пьесасы (1950);
  • «Кадерле минутлар», Гамир Нәсрый пьесасы (1953).

Инструменталь әсәрләре

  • «Татар вальсы» (1922);
  • «Н. Сакаев истәлегенә марш» (1927);
  • «Кызыл Армия маршы», соңрак «Совет Армиясе маршы» дип танылган (1929);
  • «Татарстан (Дүрт елга иле)» документаль фильмына музыка (1929);
  • «Ватан», марш (1943);
  • «Гөлнара», балет (1950; куелмаган).

Җырлары

  • «Озын сәфәр» (текст авторы билгеләнмәгән, 1922);
  • «Алга», сүзләре Гадел Кутуйныкы (1941);
  • «Бүген бәйрәм», сүзләре Таҗи Гыйззәтнеке (1945);
  • «Дуслык җыры», сүзләре Әхмәт Ерикәйнеке (1949);
  • «Яшьлек җырым — син», сүзләре Мәхмүт Садриныкы (1949);
  • «Халиса», сүзләре Г. Хуҗиевныкы (1950);
  • «Совет Татарстаны», сүзләре Гамир Нәсрыйныкы (1950);
  • «Укучылар вальсы», сүзләре Сибгат Урайскийныкы (1951);
  • «Зәңгәр күл», сүзләре Гамир Нәсрыйныкы (1951);
  • «Җырларым», сүзләре Муса Җәлилнеке.

Бүләкләре һәм исемнәре

Гаиләсе

Әтисе — Җамалетдин Бикчәнтәй улы Сәйдәшев, әнисе — Мәхүбҗамал Миннебай кызы Сәйдәшева (Хәмидуллина).

Салих Сәйдәшевнең беренче хатыны Валентина Мухина була. Аларның уллары Альфред 1926 елда туа; бала тапканнан соң, Валентина вафат була. Икенче никахында Сафиядән уллары Нәүфәл (1930—2000) һәм Эмиль (1938—1946) туа. Соңрак ир белән хатын аерылыша. Композиторның өченче хатыны — актриса Асия Казакова, аның белән ул 1949 елдан вафатына кадәр яши[10].

Исемен мәңгеләштерү

Татарстанның Биектау районы Өбрә авылында Салих Сәйдәшев музее 1990 елда ачыла; 2017 елдан ул яңа бинада урнашкан[11].

Салих Сәйдәшев музее Татарстан АССР Министрлар Советының 1988 елның 23 февралендәге карары белән оештырыла һәм 1993 елның 25 июнендә ачыла. Ул Казанда, элеккеге Татар академия театры бинасының флигелендә урнашкан: бу йортның фатирларының берсендә композитор 1930—1954 елларда яши. Экспозиция аның биографиясенә, театр эшенә һәм татар музыкасы тарихына багышлана[12]. Реконструкциядән соң, музей 2025 елның 3 декабрендә яңадан ачыла[13].

2001 елның февралендә Татарстан Республикасының зур концерт залына Салих Сәйдәшев исеме бирелә[14].

2005 елның 12 августында Казанда, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты бинасы янындагы скверда композиторга һәйкәл ачыла. Аның авторлары — скульптор Мәхмүт Гасыймов һәм архитектор Герман Бакулин[15]. Казанның Вахитов районында Салих Сәйдәшев урамы бар.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Сайдашев Салих Замалетдинович. Национальная библиотека Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Салитова Ф. Ш. Сайдашев Салих Замалетдинович. Татарская энциклопедия Tatarica. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  3. ↑ Одинокий джентльмен в светлом костюме. 100 лет ТАССР. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Юнусова Г. Ф. (2006). «Салих Сайдашев и театр». Гасырлар авазы — Эхо веков (2). Проверено 2026-09-12.
  5. ↑ 1 2 Хайрутдинова Д. Ф. (2026). «Эпоха Салиха Сайдашева в татарском театре: образ руководителя и судьба музыканта». Проблемы музыкальной науки / Music Scholarship (2): 74—91. DOI:10.17674/2782-3601.2026.2.074-091. Проверено 2026-09-12.
  6. ↑ Как «Марш Красной Армии» приближал нашу Победу. 100 лет ТАССР (25 февраль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  7. ↑ Пресс-служба Полномочного представительства РТ в РФ. Салих Сайдашев: жизненный путь и наследие великого композитора (рус.). Официальный портал Полномочного представительства Республики Татарстан в РФ. Полномочное представительство Республики Татарстан в РФ (4 декабрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 сентябрь 2026.
  8. ↑ Сайдашев Салих Замалетдинович. Кладбища Казани. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  9. ↑ 1 2 3 Сайдашева З. Н. Драма Сайдашева. Национальная библиотека Республики Татарстан (2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  10. ↑ Салих Сайдашев: 125 лет со дня рождения основоположника татарской профессиональной музыки, Коммерсантъ Казань (2025-12-03). 12 сентябрь 2026 тикшерелде.
  11. ↑ Национальная библиотека Республики Татарстан. Музей С. Сайдашева: история создания и экспозиция (рус.) (PDF). Портал Национальной библиотеки Республики Татарстан. Министерство цифрового развития государственного управления, информационных технологий и связи РТ; ГБУ «Национальная библиотека Республики Татарстан». Мөрәҗәгать итү датасы: 14 сентябрь 2026.
  12. ↑ Сайдашева Салиха музей. Татарская энциклопедия Tatarica. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  13. ↑ Рустам Минниханов посетил музей Салиха Сайдашева и музей Евгения Боратынского в Казани (рус.). ГКУ «Главное инвестиционно-строительное управление РТ» (ГИСУ РТ). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  14. ↑ Большой концертный зал Республики Татарстан. Татарская энциклопедия Tatarica. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  15. ↑ Сайдашеву Салиху памятник. Татарская энциклопедия Tatarica. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Гиршман Я. М. Салих Сайдашев. — Казань, 1956.
  • Салих Сайдашев: материалы и воспоминания / Сост. С. И. Раимова, З. Ш. Хайруллина; под ред. Н. Г. Жиганова. — Казань: Татарское книжное издательство, 1970.
  • Воспоминания о Салихе Сайдашеве. — Казань, 1980.
  • Салитова Ф. Ш. Музыкальные драмы Салиха Сайдашева. — Казань, 1988.
  • Саинова-Ахмерова Д. З. Салих Сайдашев: страницы жизни и творчества композитора. — 2-е изд.. — Казань: Татарское книжное издательство, 2009. — 214 с.
  • Шамов С. Ш. Салих Сайдашев. Драма жизни. — Казань: Татарское книжное издательство, 2010. — 255 с.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр