Казан кремле

Кремльнең барлыкка килүе турында безнең көннәргә кадәр язма чыганаклар сакланмаган. Рәсми караш буенча, Казанга X гасыр башында нигез салынган дип саналса да, бу фикерне раслаучы язмалар юк.

Борынгы Казан, уңайлы табигый-географик шартларга ия булган җирдә, Болгар дәүләтенең чәчәк ату чорында барлыкка килә. IX—X гасырлар чигендә Казансу елгасы бассейнында болгарларның күренә башлавы аларның Идел-Кама төбәгенә килеп урнашуына бәйле. Казанның хәзерге Кирмән калкулыгында нигезләнүе — Болгар дәүләтенең төньяк-көнбатыш җирләрен үзләштерүнең закончалыклы нәтиҗәсе, һәм бу хәл икътисади яктан уңайлы яңа җирлектә ныклап урнашып калу ихтыяҗы белән аңлатыла. Казан тарихы Кирмән калкулыгының болгарлар тарафыннан үзләштерелүе һәм биредә саклагыч ныгытмалар корылуы белән башлана.

Ныгытмаларны кору X-ХI йөзләр чигенә туры килә һәм Кирмән калкулыгының төньяк очыннан башлана. Көньяктан да ныклы ныгытмалар төзелә. Алар 14 метр киңлектәге, 4 метр тирәнлектәге текә чокырдан һәм өстенә керү капкалары урнаштырылган җир өеменнән гыйбарәт. Бу өемнең нигезе 12 метр киңлектә, биеклеге 3 метрга җиткән. Ныгытмаларның көнчыгыш һәм төньяк якларыннан, калкулык кырые буйлап, киртә сузылган. Ул — башлары очланган һәм яндырылган, диаметрлары 20-25 см тәшкил иткән, бер-берсенә тыгыз урнаштырылган бүрәнәләр. Шәһәр төзелешенең билгеле бер системасы булмаган.

XI—XII гасырларның беренче яртысында шәһәр формалаша. Бу вакытта Кирмән калкулыгындагы ныгытма дәүләтнең төньяк-көнбатыш чикләренең терәге булып хезмәт итә һәм рус кенәзлекләренең Идел сәүдә юлына ясалган һөҗүмнәреннән саклый.

Идел буе Болгарының роле киңәюе һәм рус кенәзлекләренең аның җирләренә XII гасырның икенче яртысында аеруча еш ясалган хәрби һөҗүмнәре Казанның алга таба үсешенә зур йогынты ясый. Бу чорда оборонаны көчәйтү максатыннан таш корылмалар төзелә. Әлеге төзелеш нәтиҗәсендә ныгытманың тышкы күренеше тулысынча үзгәрә. Элекке агач ныгытмалар урынында калынлыгы 2 метрга җиткән, шактый куәтле һәм Казан ханлыгы чорына кадәр сакланган ак таш диварлар калкып чыга.

Шулай итеп, XII—XIII гасырның беренче яртысында шәһәр, үзенең хәрби ныгытма һәм сәүдә үзәге буларак элеккеге әһәмиятен саклау белән бергә, сизелерлек үзгәрешләр кичерә: аны ак таш биналар уратып ала, ныгытмадан читтә һөнәрчелек бистәсе барлыкка килә.

Идел буе Болгарын һәм рус кенәзлекләрен Алтын Урданың бердәм административ системасына керткәч, Казанның чик буе ныгытмасы буларак әһәмияте югала, сәүдә юллары да үзгәрә. Таш ныгытманың саклау әһәмияте түбәнәя, ул чорда Казан зур мөстәкыйльлек ала.

Казан Алтын Урда чорында Урта Идел буеның икътисади һәм сәяси үзәкләренең берсе була. XIV йөз ахыры һәм XV йөз башында таш төзелеше яңадан торгызыла. XV йөз уртасында көнчыгыш һәм төньяк тау битләрендә элеккеге ныгытмалар юкка чыга. Казан ханлыгы чорында диварның бу өлеше яңадан торгызыла. XV йөзнең уртасына кадәр көньяк ныгытмалар үзгәрешләрсез эшләвен дәвам итәләр. Канау бу яктан шулай ук сакланып кала, әмма аның тирәнлеге туфрак, төзелеш һәм көнкүреш чүп-чары белән акрынлап тутыру нәтиҗәсендә 3 метрга кадәр кими.

Казанның Иделдә иң отышлы транзит сәүдә юлларының берсендә урнашуы, һичшиксез, аның алга таба үсеше өчен нигез булып тора. Болгарларның чик буендагы зур булмаган ныгытмасыннан, күбесенчә, Идел буе Болгарының читендә хәрби-сәүдә функцияләре булганлыктан, ул Алтын Урда чорында шактый зур төбәк үзәгенә әверелә. Бу шартлар шәһәрнең Казан ханлыгы башкаласына әверелүенә этәргеч була.

Алтын Урда таркалганнан соң, XV йөзнең уртасында Казан тарихи әдәбиятта «Казан ханлыгы» дип атала һәм 1438—1552 елларда яшәгән дәүләтнең административ үзәгенә әверелә.

XV гасыр башында Казан эре сәүдә-һөнәрчелек шәһәре була. Аның җирлегендә сәүдә районнары һәм бистәләре урнаша, шулай ук төрле һөнәрчелек җитештерүе (тире, зәркән, чүлмәк, металл эшкәртү һәм башкалар) тарала. Икътисади һәм сәяси яктан көчәя барган Казан XV йөз уртасында мөстәкыйль регион үзәгенә әверелә. Бу объектив сәбәпләр күп очракта беренче Казан ханнарын һәм калкулыкта ныгытылган ныгытманы даими яшәү урыны итеп сайлауны билгелиләр.

Казан ханлыгы оешкан вакытка шәһәрнең ныгытылган өлеше иске ныгытма чикләрендә була. Ханлык төзелгәч, халык саны, торак һәм иҗтимагый корылмалар саны арта, яңа җирлекләр үзләштерелә. XV йөзнең икенче яртысында һәм XVI йөзнең беренче яртысында Казан ныгытмасы элеккеге ныгытмаларның чикләреннән чыга. Ныгытма эчендә яңа биналар һәм корылмалар төзү эшләре башлана. Эре таш-кирпеч биналар төзелә: Хан сарае, Җәмигъ һәм Хан мәчетләре, Хан төрбәләре.

Иҗатларында Казан шәһәренең мәһабәтлеге чагылыш тапкан төзүчеләр дәүләттә аерым урын алып тора. Таш һәм агач мәчетләрнең манаралары күккә тиеп торган кебек, аларны дәүләт хакимнәренең зиннәтле сарайлары уратып ала. Шәһәр архитектурасында Болгар чорындагы җирле традицияләр һәм килгән осталарның төзелеш алымнары, бизәкләү ысуллары кушыла.

Казан урта гасырларда мәдәният һәм мәгариф ягыннан зур үсешкә ия булган сәүдә һәм һөнәрчелек шәһәре, анда төрле халыклар һәм дин вәкилләре бер-берсен хөрмәт итеп яши.

1672 елгы янгыннан соң Кирмәндә кирпечтән биналар төзелә башлый, кайбер манаралар, шул исәптән Спас манарасы, Мәскәү төзүчеләре тарафыннан шактый үзгәртеп корыла.

Россия дәүләте киңәю нәтиҗәсендә Казан Кремле хәрби функциясен югалта, әмма Идел буеның административ һәм мәдәни үзәге буларак ныгый. 1708 елда Казан губернасы оештырыла, бу Кирмәннең архитектурасында да чагыла, алдагы гасырларда биредә Губернатор сарае, гавами биналар, Юнке училищесы, яңа Архиерей йорты, Диния нәзарәте консисториясе биналары төзелә, Благовещение соборы шактый үзгәртеп корыла.

1773-1775 еллардагы Пугачёв күтәрелеше вакытында Казан Кремле ныгытма буларак файдаланыла, баш күтәрүчеләр аны ике көн дәвамында ныгытмага туплар аталар. 1774 елның 14 июлендә Емельян Пугачёв гаскәрләре Казаннан чигенергә мәҗбүр булалар. Шуңа да карамастан, Емельян Пугачев Казан Кремлендә була — ул Мәскәүгә җәзага җибәрер алдыннан казематларның берсендә тотыла.

1774 елдан архитектор Василий Кафтырев Казан шәһәрен төзүнең расланган даими планын тормышка ашыра башлый. Кирмән янындагы мәйданнарда һәм урамнарда комплекслы төзелеш башлана.

1800 елда нәшир һәм мәгърифәтче Максим Невзоров Казан Кремлен түбәндәгечә тасвирлаган: «Биредә Ару хәбәр чиркәве, Спас-Преображение ирләр монастыре, Киприан һәм Иустиния чиркәве, рухани консисториясе булган архиерей йорты, гавами урыннар, Губернатор сарае, цейхгауз, гауптвахта, Иске обер-комендант йорты, казематлар, агачтан салынган иске азык-төлек һәм тоз кибетләре».

Наполеон һөҗүме вакытында Казан Кремле территориясендә Туплар ясау һәм ремонтлау заводы, шулай ук 1850 елда бетерелгән арсенал эшли^[2].

1920-1930 елларда Казан Кремлендә Спас монастыренең кыңгырау манарасы һәм Собор храмы, Ару хәбәр чиркәве кыңгырау манарасы, Изге Киприан һәм Иустиния чиркәве, Спас манарасы янындагы Спас кәшәнәсе җимерелә, Кирмән чиркәүләренең иконостаслары, иконалары һәм ядкарьләре югала. XIX гасырда Казан университеты профессоры Н. П. Загоскин, П. А. Пономарев һәм башка туган якны өйрәнүчеләр тарафыннан башланган Кирмән җирлеген археологик өйрәнү, Совет чорында (1917 елдан: Н. Бороздин, Н. Калинин, 1976 елдан: А. X. Халиков) дәвам итә. 1960 елларда Татар реставрация остаханәсе оештырыла.

1992 елда Татарстан Республикасы оешкач, Казан Кремле Татарстан Республикасы Президенты резиденциясенә әверелә.

1993-1994 елларда «Казан Кремле комплексын реконструкцияләү һәм үстерүнең төп юнәлешләре» эшләнә. 1994 елның 22 гыйнварында Татарстан Республикасы Беренче Президенты Минтимер Шәймиев Указы нигезендә «Казан Кремле» музей-тыюлыгы төзелә, ул Кремль комплексын фәнни өйрәнү һәм реставрацияләүгә башлангыч булып тора. Саклану диварларының күп өлеше, шулай ук өч манара — Преображенская, Яшеренү (тайник), Воскресенская төзекләндерелә. Элек җимерелгән һәм сүтелгән дүрт манараның нигезе археологлар тарафыннан өйрәнелгән, соңрак аларны консервацияләү һәм музейлаштыру башкарылган. XV-XVI йөзләрдәге берничә объект консервацияләнгән һәм музейлаштырылган: Хан ишегалды комплексындагы бер мәчетнең, Хан мәчетенең, Казан ханнары төрбәсенең археологик калдыклары. Археологик казу эшләре барышында табылган хан сөякләрен җирләү өчен, төрбәләр төзелә.

Казу эшләре барышында Троица монастыре каберлеге, Спас-Преображенский монастыре некрополе һәм «мәгарәсе» табылган, биредә асфальт һәм вак таш катламы астында (1930 елда Преображенский соборы шартлаганнан соң) җирле изгеләрнең каберлекләре сакланган. Сөембикә манарасының нигезе ныгытыла. Шул ук вакытта Губернатор сарае, Сарай чиркәве һәм Туп сарае комплексына кергән дүрт бина тулысынча төзекләндерелә. Архиерей ишегалды комплексында кафедраль Ару хәбәр чиркәве реставрацияләнгән.

1995 елда Колшәриф мәчете төзелә. Собор астында Казан архиерейларының некрополе белән «Всех святых" гыйбадәтханәсе чистартыла, Казанның баш рухание Изге Гурий хөҗрәсе төзекләндерелә. Иң элек мәчет комплексы дини, мәдәни-агарту һәм мемориаль үзәк буларак төзелә, шуңа күрә бинаның аскы катында Ислам музее урнаштырылган.

2000 елның 30 ноябрендә Казан Кремленең тарихи-архитектура комплексы ЮНЕСКО ның Бөтендөнья мәдәни һәм табигый мирас исемлегенә кертелә.

Казан Кремле шәһәр төзелешенең рус һәм татар халыклары сәнгате казанышларын үз эченә алган, бу истәлеккә Кремльдә Ару хәбәр чиркәве янындагы скверда татар һәм рус архитекторларына һәйкәл куелган.

2013 елда Кремль территориясендә «Россиянең яңа ел башкаласы 2013-Казан» проекты кысаларында чаралар уза^[3].

2022 елда Гавами урыннар бинасында яңа күргәзмә киңлеге ачыла.

2023 елда «Казан Кремле» музей-тыюлыгында Спас манарасы музее ачыла. Шул ук вакытта Спас манарасында «Прометей» конструкторлык бюросы 1967 елгы тыныч тавыш чыга торган чаңнар реконструкцияли башлый^[4].

Псков төзүчеләре дивар һәм манараларны төзеп бетергәч, Кремльдә 13 манара төзелә, шуларның 5 се — йөрү юлларын тоташтыру өчен, 7 се - түгәрәк, 1 се - биш яклы. Манараларның биналары искергәнлектән, XIX йөздә Төньяк, Көнчыгыш, Биш кырлы һәм бер исемсез көнбатыш манарасы сүтелә.

XVIII йөзнең беренче яртысында Спас һәм Тайницкий манараларын реконструкцияләү вакытында, биналарга өстәмә кирпеч яруслар өстәлгән, шулай ук Преображенский, Консисторский һәм икенче исемсез Көнбатыш манараларына да.

XIX гасырда Дмитров манарасы сүтелә, аның урынында юл аркасы барлыкка килә, Воскресение манарасының капка өстендәге чиркәве сүтелә. 1920 еллар ахырында Спас манарасында үтәли юл ясала (элек керү стенадагы ян капка аша булган)^[5].

Түбәндә Кремль манаралары сәгать теле уңаена санап үтелгән.

Сурәт	Тасвирлама
	Спас манарасы. Төп үтеп керү манарасы һәм XVI гасыр архитектура һәйкәле. Ул Кремльнең көнчыгыш диварында урнашкан һәм Беренче Май мәйданына чыга. Дүрт катлы Спас манарасы — Казан Кремленә төп керү юлы — ныгытма диварының көньяк өлешендә урнашкан. XVI гасырда Псков төзүчеләре Иван Ширяй һәм «Барма» кушаматлы Яковлев тарафыннан төзелгән. Манара берничә тапкыр яңадан торгызылган; барлык гасырларда аңа төп Кремль манарасы буларак игътибар бирелгән. Манара исеме аның капкалары өстендә торган Спас Нерукотворный иконасыннан. 1566—1568 елгы Кремль чиркәве нигезе турында Казан язучы китапларында Спас чиркәве «Спас Нерукотворенный, иже на вратех» кебек аталган. Спас иконасы Иван Грозныйның байрагының төгәл күчермәсен тәшкил итә (хәзерге вакытта байрак Корал палатасында[6]), ул булачак манара урынында шәһәр өчен сугыш вакытында куелган.
	Көньяк-көнбатыш манара Спас манарасы белән бер вакытта Псков осталары тарафыннан төзелгән һәм оборона корылмаларының Псков стиленең классик үрнәге булып тора.
	Преображение монастыре. Манара исеме Кремльнең Спас-Преображенский монастыреннан алынган, ул аны төньяк-көнбатыштан әйләндереп алган. Преображенский манарасы шулай ук Псков архитекторлары Постник һәм Барма тарафыннан төзелгән булуга карамастан, ул соңрак шактый үзгәртелә.
	Күпкырлы (Бишкырлы) манара шулай ук Псков архитекторлары төзегән. XVIII гасыр ахырында җимерелгән; күзәтү мәйданчыгы җиһазландырылган сөяк сакланып калган.
	Исемсез түгәрәк манара — кирпечтән салынган, XVII гасырда Мәскәү төзүчеләре тарафыннан төзелгән, дип фаразлана.
	Төньяк-көнбатыш манарасы XX гасыр башында сүтелә. Нигезе сакланып калган.
	Тайницкая манарасы - 1550 нче елларда Постник Яковлев тарафыннан төзелгән, камалышта су алырга мөмкин булган яшерен чыганак буенча атама алган(мондый "яшерен" Чыганаклар Мәскәү Кремленең водовзводная, угловая Арсенальная һәм Москворецкая (Беклемишевская) манаралары янында булган). Манарага керү «тез " формасында эшләнгән,бу Кремльнең оборона сәләтен арттыра. Тайницкий манарасы урынында ханлык чорында Нур Али манарасы (рус транскрипциясендә — Нуралиев манарасы) булган. Нәкъ менә Нурали манарасы аша 22 яшьлек патша Иван Грозный буйсындырылган шәһәргә килеп керә.
	Төньяк түгәрәк манара. Нигезе сакланып калган. Мәскәү архитекторлары тарафыннан XVII гасырда төзелгән, Казанны Пугачев камап алганнан соң, сүтелә.
	Воскресение манарасы 1670 елларда Мәскәү төзүчеләре тарафыннан кирпечтән төзелгән. Йөрү юлы, квадрат формада.
	Төньяк-көнчыгыш түгәрәк манара Пугачев һөҗүменнән соң, сүтелә.
	Дмитрий манарасы Пугачев һөҗүменнән соң, сүтелә. Исеме манара янында урнашкан Дмитрий Солунский чиркәвенә нисбәтле. Бу манарадан Арча юлы башлана[7].
	Консистория манарасы XVII гасырда кирпечтән Мәскәү төзүчеләре тарафыннан төзелгән, исеме XVIII гасырда Кремль манарасы янында урнашкан рухани консисториясенә нисбәтле сайлана. Манарага менеп, диварның киртәсе буйлап, Көньяк-Көнчыгыш манарага таба барырга мөмкин.
	Көньяк-Көнчыгыш түгәрәк манара — XVI гасырның Псков архитектурасының якты үрнәге.

Кол Шәриф мәчете — Татарстан Республикасының һәм Казанның төп җәмигъ мәчете (2005 елдан). Мөселман гыйбадәтханәсе Казан кремле территориясендә урнашкан.

Мәчет бинасы төзелеше 1996 елда XVI гасыр Урта Идел буеның дини мәгърифәт һәм фәннәр үсеше үзәге – Казан ханлыгы башкаласының легендар күп манаралы мәчетен яңадан торгызу буларак башлап җибәрелә.

36 метр биеклектәге гөмбәз «Казан бүреге»нең образын һәм бизәкләрен хәтерләтә торган формалар белән бизәлгән. Дүрт төп манараның һәрберсенең биеклеге — 58 метр.

Кол Шәриф мәчете

Мәчетнең архитектурасын җирле традицияләр белән бәйли торган мәгънәви элементларны куллану аның тышкы кыяфәтенә үзенчәлекле архитектур-сәнгати төсмер бирә. Ак мәрмәр һәм граниттан төзелгән, гөмбәзе һәм манаралары фирәзә төсендә.

Благовещение соборы

XVI гасырда Псков архитекторлары Иван Ширяй һәм Постник Яковлев тарафыннан төзелә. Ак таштан салынган, планда тәре-гөмбәзле собор берничә реконструкция нәтиҗәсендә киңәйтелгән хәзерге гыйбадәтханәдән ике тапкыр диярлек кечерәк булган. Гөмбәз, Мәскәү кремленең Успение соборындагы кебек, 6 түгәрәк баганага таяна. XVI гасырда соборның гөмбәзләре тимер башлык кебек булган.

XVI гасыр ахырында гыйбадәтханәнең төп корылмасына янкормалар өстәлә: төньяктагысы — Муромлы изге Петр һәм Феврония хөрмәтенә изгеләндерелгән, көньяктагысы — изге кенәзләр Борис һәм Глебка багышланган. Бу янкормалар соборның үзәк кубсыман өлешен уратып алган уртак галерея (паперть) белән тоташтырылган.

XVIII hәм XIX гасырларда берничә үзгәртеп кору соборның тышкы кыяфәтен, аеруча аның көнбатыш яктан күренешен, үзгәртә. 1736 елда тимер башлык сыман гөмбәзләр суган кебекләргә алмаштырыла, үзәк гөмбәз украин бароккосы стилендәге «бани» дип аталган өске өлеш белән тәмамлана. Собор янында 1694 елда Казан митрополиты Маркелл вакытында салынган Христос Раштуасы чиркәве урнашкан була. 1821 елга Христос Раштуасы чиркәве бик нык искерә һәм техник комиссия аның урынына яңа җылы бина төзергә тәкъдим ясый. 1836 елда Казанга килгән император Николай I, Раштуа чиркәве урынында Благовещение соборын көнбатышка таба киңәйтеп, аның яңа җылы ашханәсен төзергә киңәш итә. Казан губерна архитекторы (1834–1844) Фома Петонди (1794–1874) проекты буенча собор көнбатышка, төньякка һәм көньякка киңәйтелә. Моның өчен беркатлы ашханә һәм XVIII гасырдагы иске болдыр сүтелә. Бу реконструкция соборны дога кылу өчен уңайлырак итә, әмма аның баштагы гармонияле кыяфәтен нык үзгәртә. Шуннан бирле, инкыйлабтан соң сүтелгән, Петонди проекты буенча төзелгән собор болдырының җимерелүен һәм үзендә инкыйлабка кадәрге Казанның иң зур чаңын саклаган XVII гасырның соклангыч биш катлы чаң манарасының 1928 елда юк ителүен исәпкә алмаганда, соборның тышкы кыяфәте үзгәрми. Аның авырлыгы — 1 500 пот (якынча 24 570 кг).

Сөембикә манарасы

Манараның төзелү датасы турында галимнәрнең фикерләре аерыла. С. С. Айдаров, А. Х. Халиков, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Әлиев мөхәррирлегендә басылган «Казань в памятниках истории и культуры»^[8] дигән дәрәҗәле хезмәттә манараның төзелү вакыты якынча 1645–1650 елларга карый дип күрсәтелә. Манара 1552 елдан соң күзәтү манарасы буларак барлыкка килгән дигән фараз тарафдарлары Сөембикә манарасының Мәскәү кремленең Боровицкая манарасы белән охшашлыгын билгеләп үтәләр. Казанны өйрәнүче галим, Казан Император университеты профессоры Николай Петрович Загоскин XIX гасырда манараны төзүнең төгәл вакыты ачыкланмаган дип исәпләгән һәм аның ханлык чорында төзелүе турындагы версияне яклаган. Манара Мәскәү хакимнәре белән дустанә мөнәсәбәттә булган Шаһгали хан идарә иткән чорда төзелгән дигән фараз бар. Кайбер теорияләр буенча, манараны төзү өчен Мәскәү хакиме Казанга элегрәк Мәскәү Кремлен төзүдә катнашкан тәҗрибәле осталарны җибәргән. Корылманың Боровицкая манарасы белән сизелерлек охшашлыгы да, нәкъ аларның хезмәте белән бәйледер.

Манара 7 каттан гыйбарәт: аскы өч каты дүртпочмаклы формада булып, ачык урамалар белән әйләндереп алынган, калган дүртесе — сигез кырлы. Манара алты кырлы кирпеч чатыр белән тәмамлана (биеклеге - 58 метр яки 34 сажин 6 фут). 1917 елга кадәр аны алтын белән йөгертелгән «алма» өстенә утыртылган ике башлы бөркет бизәп торган (Казан татарлары риваятьләре буенча, бу шарда татар тарихы һәм мәдәнияте белән бәйле мөһим документлар сакланган). Барлык катларның читләре яссы баганалар яисә нечкә кирпечтән ясалган чыгынтылар белән бизәлгән. Манараның түбәнге өлешендә аркылы чыгып йөри торган юл бар. Аскы катның көнбатыш һәм көнчыгыш фасадларындагы пилоннарда икешәр кушма колонна урнаштырылган. Коринф ордерындагы бу колонналар урталай «рус стиленә хас горизонталь чыгынтылар» белән кисеп үтелгән^[9]. Диварлары кирпечтән салынган, акбур таш эремәсе белән ныгытылган, нигезе имән субайлар өстенә урнаштырылган. 1917-1930 елларда Россия гербын ярымайга алмаштыралар, 1930 елларда ярымайны алалар, 1990 елларда манарага ярымайны яңадан урнаштыралар. Манара дөньядагы кырык авыш манара исемлегенә кертелгән. Манараның авышлыгы 2 метрга җитә. Манара нигезнең бер өлеше утыру нәтиҗәсендә авышкан. Бүгенге көндә манараның авуы туктатылган.

Казан губернаторы сарае кремльнең төньяк өлешендә, борынгы заманда Казан ханнары сарае, XVIII гасырда обер-комендант йорты торган урында урнашкан. Бина XIX гасырның 40 елларында неовизантия стилендә төзелгән^[10]. «Император фатирлары өчен бүлмәләре булган хәрби губернатор йорты» проектын танылган Мәскәү архитекторы, Мәскәүдәге Зур Кирмән сарае һәм Коткаручы Христос гыйбадәтханәсе проектлары авторы Константин Тон ясый.

Башта, кулланылышына күрә, ул Губернатор сарае дип аталган. Совет чорында бинада Татарстан АССР Югары Советы Президиумы һәм Министрлар Советы урнашкан. Хәзерге вакытта сарай Татарстан Республикасы Рәисенең резиденциясе булып тора.

Сарай төп бинадан һәм аңа ишегалды ягыннан ялганып салынган ярымтүгәрәк хуҗалык корылмаларыннан гыйбарәт. Резиденция төзелешен 1842 елгы шәһәр янгыныннан соң Казанны торгызган, Петербургтан җибәрелгән архитектор А. И. Песке алып бара.

Интерьерларны бизәү эшләре «Казан император университеты» комплексы архитекторлары Михаил Коринфский җитәкчелегендә башкарыла. Төп фасад үзенең үзәк өлеше — тышкы яктан хан сарае бизәлеше элементларын хәтерләткән ярымай рәвешендәге өч аркалы фронтон белән тәмамланган ризалиты белән аерылып тора. Бинаның ике ордерлы баганага таянган, аркалы ишек уемлы ике болдыры бар. Беренче һәм икенче катлар бер-бер артлы тезелгән ордерлы пилястрлар һәм аркалы тәрәзә уемнары белән бүленеп тора. Фасад планда ярымтүгәрәк формасында һәм аның сарайның эчке ишегалдына кертә торган юлы бар.

Бинаның эклектик бизәлешендә рус классицизмы (коринф ордеры белән бүленеш, 1 нче катның кытыршы таш белән тышлануы, гомуми симметрия), барокко (бинаның алга чыгып торган үзәк өлешенең очлы дивар кырлары, портикларның алгы өлешләрен бизәү үзенчәлекләре) һәм борынгы рус архитектурасы (2 нче кат тәрәзәләренең парлы аркаларындагы асылмалы герләр, үзәк ризалитның кильсыман ярымтүгәрәк очлануы, Сарай чиркәвенә илтә торган аркалы асылмалы күчемнең фигуралы терәкләренең стилистикасы) элементлары үзара үрелеп бара.

Сарай алдында Казан символы – Зилант сыны куелган күпкатлы фонтанлы мәйдан бар. Ул койма белән уратып алынган һәм саклана, аңа ирекле керү юк.

С. С. Айдаров, А. Х. Халиков, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Алиев мөхәррирлегендә басылган «Казань в памятниках истории и культуры» хезмәттә^[11] авторлар «Сарай чиркәве Казан ханлыгы чорында Нурали мәчете торган урында корылган» дигән фикер яклы. Шулай да, әлеге теория соңгы чор чыганакларына (1768 елгы шәһәр планы тасвирламаларына, аларда чиркәүнең мәчеттән үзгәртеп корылганы искә алына) нигезләнә һәм XIX гасырда Изге Рухның иңүе вакыйгасы хөрмәтенә изгеләндерелгән Введение чиркәвенең килеп чыгышы турындагы мөмкин булган версияләрнең берсе булып тора. Введение чиркәвенә 1815 елгы янгында нык зыян килә һәм гыйбадәтханә озак вакыт хәрабәләр хәлендә тора. 1836 елда Казанга килгән Николай I боерыгы буенча, чиркәү 1852 елда югарыдан расланган проект нигезендә Губернатор сарае каршындагы сарай чиркәве буларак торгызылган. Чиркәү 1859 елда Изге Рухның төшүе вакыйгасы истәлегенә изгеләндерелә. Яңа гыйбадәтханә элеккеге Введение чиркәвенең корылыш схемасын һәм стилистик үзенчәлекләрен төгәл кабатлый. Аның Казандагы архитектура аналоглары дип, шулай ук ябык аркалы галереяләре һәм баскычсыман күләмле корылышы булган, җимерелгән Кизик ирләр монастыреның Введение соборын һәм Яңа Иерусалим Воскресение монастыреның («Архиерей дачасы») Воскресение соборын санарга мөмкин.

Изге Рух иңү сарай чиркәве, изге газап чигүче патшабикә Александра янкормасы белән, икенче катта урнашкан була. Беренче катта Николай Чудотворец хөрмәтенә ян гыйбадәтханә төзелгән, аның өчен гыйбадәтханә иконасы XIX гасыр уртасында Анна Давыдовна Боратынская тарафыннан бүләк итеп тапшырыла.

Чиркәүнең дүрт һәм сигез кырлы күләмнәренең алмашынып килүе, аның баскычлы төзелеше Сөембикә манарасының архитектурасына охшаш, әмма бизәлешенең байлыгы ягыннан манарадан өстен тора. Хәзерге вакытта биредә Татарстан Республикасы һәм татар халкы дәүләтчелеге тарихы музее эшли.

XVI гасырда изге Варсонофий тарафыннан нигез салына. Казан ханлыгы чорында, ул вакытта кирмән диварларыннан тыш урнашкан территориядә, ягъни хәзерге вакытта Спас монастыреның музейлаштырылган комплекс хәрабәләре булган урында, зират була.

Бу җирлек соңрак та каберлек булып тора. XV-XX гасырларда монастырь каршындагы борынгы зиратка, шул исәптән Казан ханлыгы заманындагыларны да санап, меңнән дә ким булмаган кеше җирләнгән. Ул күп катламлы да (6-8 дәрәҗәгә/катламга кадәр), күпмилләтле дә^[12].

Монастырьнең төньяк өлешендәге кардәшләр корпусы, көнчыгыш ягындагы кирпич коймасы, XIX гасыр формаларында реконструкцияләнгән Никола Ратный чиркәве (совет заманында биредә эшләгән хәрби часть чәйханә булып хезмәт иткән), 1930 елларда шартлатылган Преображение соборының аскы каты, биредә изге Варвара чиркәве булган, 1917 елдан соң җимерелгән монастырь манарасының нигезе, изге Киприан һәм Иустиния исемендәге чиркәүнең нигезе сакланып калган.

Ике катлы Губернатор идарәсе бинасы кремльнең төп урамы һәм Спас манарасының уң ягында тора. Проектны Василий Кафтырев төзи, аны 1767 елда Сенат Казанга җибәрә. Архитекторның калага килүенең төп бурычы – 1765 елда Казандагы зур янгыннан соң Санкт-Петербург һәм Мәскәү комиссиясе тарафыннан әзерләнгән шәһәрнең генераль планын төгәлләштерү.

Икенче кат төп саналган: анда югары дәрәҗәле чиновниклар һәм мөһим кунаклар тантаналы баскычтан күтәрелгән һәм шунда ук «суд палатасы» алдында «аудиэнция» залы, 4 тәрәзәле үзәк зал, урнашкан. Аңа «яшерен» һәм «сәркатип» бүлмәләре тоташа, калган бүлмәләрдә «приказные служители» утырганнар. Бинаның гөмбәзле бүлмәләре булган подвал каты бар. Гавами урыннар бинасы һәм кирмән диварының көнчыгыш өлеше арасындагы озын ишегалдына үтү өчен, бинаны 3 өлешкә бүлә торган ике үтәли чыгу юлы бар. Төньяк яктан бинага элеккеге Консистория бинасы терәлеп тора.

Туп сарае ансамбле дүрт корпустан гыйбарәт. Биредә артиллерия коралларын ясау һәм төзекләндерү буенча Россиядәге иң эре артиллерия сарайларының берсе урнашкан. Казан арсеналы 1812 елгы Ватан сугышында рус коралының җиңүенә зур өлеш кертә. 1815 елгы янгыннан соң артиллерия җитештерү күләмнәре кими башлый, 1850 елда Казан арсеналы үз эшчәнлеген тулысынча туктата^[13]. 1998 елда биредә XVII гасыр азагына караган кою чокыры табыла, аны 2017 елда реставрация эшләреннән соң килүчеләр өчен ачалар. Хәзер ул 2013 елда ачылган Туп сарае музее территориясендә урнашкан. Шулай ук Туп йорты комплексы составына «Сугышчы рухы» корал музее да керә.

Руханилар идарәсе сарае – Туп йортының төньяктагы бинасы. Аңа төп керү юлы ишегалды ягыннан түгел, төньяктагы эчке сөзәклектән. XIX гасырда Диния нәзарәте бинасы. Совет чорында бинада ТАССР Сәламәтлек саклау министрлыгы урнашкан. Хәзерге вакытта – Татарстан Рәисенең канцеляриясе һәм аппараты.

1555 елда Казан епархиясе оештырылганнан алып 1917 елгы инкыйлабка кадәр, Казан епархиясе (территориясе буенча Казан губернасына, элегрәк «Казан патшалыгына» туры килгән) белән идарә иткән православие епископларының резиденциясе Казан кремлендә урнашкан булган. Архиерей йорты – XIX гасырда стандарт проект буенча төзелгән административ бинасы. Аның үзәк һәм ян ризалитлары көнчыгыш диварга каратылган.

Пугачёв камалышыннан һәм янгыннардан соң Архиерей йорты озак еллар яшәү өчен яраксыз хәлдә тора, җитди реставрациягә мохтаҗ була. 1836 елда Казанга килгән император Николай I күрсәтмәсе буенча Архиерей йортын торгызу өчен акча бүлеп бирелә һәм 1841 елда Казан һәм Зөя архиепискобы Владимир (Ужинский) Казан архиерейларының шәһәр читендәге резиденциясеннән, Воскресенский Яңа Иерусалим монастыреннән, кирмәнгә күченә.

Кремльнең төп урамының сул ягында 19 нчы гасыр уртасында юнкерлар училищесы өчен төзелгән бина урнашкан. Ул элек (16 нчы гасырда нигез салынып, 18 нче гасырда ябылган) Троица монастыре, соңрак XVIII—XIX гасырларда арсенал һәм артиллерия йорты булган урында тора. Бу йортта 1812-1815 елларда Россиянең иң эре туп заводларының берсе эшләгән: анда яңа туплар һәм аларга детальләр ясалган, армиядән китерелгән зыян күргәннәре төзекләндерелгән.

Бина архитектор П. Г. Пятницкий (Казан университеты биналары архитекторы) тарафыннан «соңгы чор рус классицизмы стилендә» төзелгән^[9]. Классицизмга хас сыйфатлар төгәл симметрик планировкада, үзәк коридор буйлап урнашкан иркен һәм яхшы яктыртылган уку классларында, бинаның кырыс тышкы күренешендә һәм фасад бизәлешендә, ягъни профильле тәрәзә кысаларында һәм беренче кат диварларының тупас ясалуда чагыла. Төп керү асылмалы металл фронтон белән ассызыкланган.

Бу бинада Татарстан Республикасының табигать тарихы музее, «Хәзинә» милли картиналар галереясы, Дәүләт Эрмитаж музееның (Санкт-Петербург ш.) филиалы һәм 1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы музей-мемориалы урнашкан.

Казан хәрби училищесының хәрби күнегүләр өчен манежы 1881 елда Санкт-Петербургта эшләнгән проект буенча 1880 нче елларда төзелгән. Бина түбәсенең инженерлык чишелеше шактый зур мәйданны (18 х 56 метр) бер пролётлы стропил конструкцияләре ярдәмендә капларга мөмкинлек бирә. 2003–2006 елларда уздырылган яңарту эшләреннән соң бинада Борынгы китаплар һәм кулъязмалар музееның фондын саклау урыны һәм уку залы ачу ниятләнә^[14].

Бина Спас манарасының төп капкасыннан уңда, көньяк-көнчыгыш почмакта урнашкан. Бина XIX гасырда, элек XVIII гасырдан бирле янәшәдә торган губерна канцеляриясе каршындагы таш цейхгауз, хәрби мөлкәт склады, урынында төзелгән. Бинаның архитектурасына гаять зур гадилек һәм бизәкләрнең булмавы хас.