Пугачёв күтәрелеше

Пугачёв күтәрелеше (рус. Восста́ние Пугачёва, Крестьянская война 1773—1775 годов, Пугачёвщина, Пугачёвский бунт, Пугачёвское восстание, Восстание Емельяна Пугачёва) — Җаек казаклары фетнәсеннән казакларның, крестьяннарның, Урал һәм Идел буе халыкларының императрица Екатерина II хөкүмәтенә каршы тулы күләмле сугышына әверелгән күтәрелеше (баш күтәрү).

1772 елда Җаек шәһәрчегендә казаклар гаскәр башлыкларына һәм хөкүмәт вәкилләренә каршы баш күтәрә. Казакларның күпчелеге «ирекле» җирләргә киткән качкын крестьян нәселеннән була. Алар үзләрен бәйсезлектән мәхрүм итүләренә каршы канәгатьсезлек белдерә. Петербург хакимияте казакларның үзидарәсен чикли, бурычларын үти алмаган атаманнарны һәм гаскәр старшиналарын мөстәкыйль рәвештә үз вазифаларыннан төшерү һәм сайлау хокукыннан мәхрүм итә, аларны Петербург хәрби коллегиясе билгели башлый. Казакларның хәрби көче «старшина» һәм "войсковой"га бүленә. Беренчеләре сайланып куелу гамәлдән чыгарылу нигезендә хөкүмәт арадашчысы буларак байый, күпчелекне тәшкил иткән икенчеләре яңалыкларга каршы чыга^[3]^[4].

1754 елда тозга монополия кертелә. Казакларның икътисады тулысынча балык һәм уылдык сатуга корылганлыктан, тоз стратегик продукт булып санала. Аны ирекле рәвештә чыгаруны тыю һәм гаскәрнең «югары даирәләрендә» тоз салымы откупчылары барлыкка килү казакларның кискен рәвештә катлауларга бүленүенә һәм бөлгенлеккә төшүенә китерә^[4].

Күтәрелеш бастырыла, ләкин казаклар моның белән килешмичә, яңа фетнәгә сәбәп көтеп тынып тора. Ул Җаекта үзен император Пётр III дип игълан иткән качкын Дон казагы Пугачёв пәйда булгач барлыкка килә. 1773 елның 17 (28) сентябрендә Җаек казакларының Бударин форпостыннан башланган яңа күтәрелеше тиз арада бөтен Оренбург төбәген, Уралны, Чулман буен, Башкортстанны, Көнбатыш Себернең бер өлешен, Урта Иделне колачлый. Баш күтәрү барышында югары агитация һәм якты киләчәк вәгъдә итү нәтиҗәсендә казакларга башкортлар^[5], татарлар^[6], калмыклар, казахлар, чуашлар, Урал заводларына беркетелгән крестьяннар [рус.] (тат. кушыла. Аның 1773 елның сентябреннән 1774 елның мартына кадәрге беренче чоры Россия империясенең иррегуляр гаскәрләренең казак, шулай ук башка милләт частьләренең тәҗрибәле вәкилләреннән торган баш күтәрүчеләрнең аз сандагы һәм өлешчә деморализацияләнгән хөкүмәт гаскәрләрен җиңүләре белән үзенчәлекле. Баш күтәрүчеләр Оренбургны, Җаек шәһәрен, Уфаны камап ала, бик күп шәһәрләрне, ныгытмаларны һәм заводларны яулый^[7].

Хәлнең җитдилеген аңлап, хөкүмәт империянең көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш чикләреннән гаскәрләрен туплый, аларның башлыгы итеп тәҗрибәле генерал-аншеф А. И. Бибиковны билгели. Нәтиҗәдә 1774 елның мартында баш күтәрүчеләр җиңелүгә дучар була. Фетнәнең күп кенә күренекле җитәкчеләре һәм гади катнашучылары үтерелә яки әсирлеккә алына, калганнары таратыла. Ләкин 1774 елның апрелендә Бибиков вафат булгач, Көньяк Уралның завод төбәгендә һәм Башкортстанда күтәрелеш яңадан башлана. Пугачёв таркалган отрядларны берләштерә һәм, күп тапкырлар авыр җиңелүләргә дучар булуга карамастан, 1774 елның июлендә Урал һәм Чулман буе походларыннан соң империянең иң зур үзәкләренең берсе — Казанны яулап ала^[8]. Баш күтәрүчеләргә Чулман һәм Идел буендагы крепостной һәм ясаклы [рус.] (тат.башка милләт крестьяннары ярдәмгә килә, әмма хәрби планда Пугачёв армиясе даими гаскәрләр белән көндәшлек итә алмый. Баш күтәрүчеләрнең казак ядрәсе сугышларда һәлак була, башкортларның күбесе Пугачёв артыннан Идел походына иярми, кушылган крестьяннар хәрби тәҗрибәгә һәм коралларга ия булмый. Казан янындагы өч көнлек бәрелештә җиңелгәннән соң, Пугачёв Иделнең уң ярына чыга, бәйсезлек турындагы манифестлар нәтиҗәсендә аңа Казан, Түбән Новгород, Мәскәү, Воронеж һәм Әстерхан губерналарының күпсанлы крепостной крестьяннары теләктәшлек белдерә. 1774 елның июлендә, Төркия белән сугышның [рус.] (тат. тәмамлануыннан файдаланып, Екатерина II күтәрелешне бастыру өчен генерал-аншеф П. И. Панин җитәкчелегендәге азат ителгән көчләрләрне җибәрә. Пугачёв Түбән Иделгә кача һәм, Дон казакларыннан көтелгән ярдәмне алмагач, Кара Яр [рус.] (тат.янындагы сугышта тар-мар ителә. Баш күтәрүчеләрнең төп армиясенең җиңеленә карамастан, Идел буенда крестьяннар сугышы һәм Башкортстандагы күтәрелеш 1774 елның ахырына кадәр, ә аерым фетнәләр 1775 елның уртасына кадәр актив дәвам итә. Пугачёв һәм аның төп көрәштәшләре тикшерүдән һәм судтан соң 1775 елның гыйнварында Мәскәүдә җәзалап үтерелә^[8].

Күтәрелеш империянең гаять зур территориясен колачлый һәм үз сафларына берничә йөз мең кешене җәлеп итә. Аның башлануына сәбәп булып исән калган "Патша Пётр Федорович"ның могҗизалы рәвештә игълан ителүе тора, нигезендә катнашучыларның һәр төркеме өчен мөһим төрле сәбәпләр комплексы ята, нәтиҗәдә алар барысы бергә 1612 елдан 1917 елга кадәр дәвам иткән Россия тарихындагы иң дәвамлы гражданнар сугышына китерә^[9].

Күтәрелешкә Җаек казак гаскәрендә кискенләшкән каршылыклар һәм ризасызлыклар башлангыч бирә. XVIII гасыр дәвамында Җаек казаклары бер-бер артлы өстенлекләреннән һәм бәйсезлекләреннән мәхрүм ителә. 1721 елда император Пётр I барлык казак гаскәрләрен башта гаскәр атаманын раслаган, соңыннан билгеләгән Тышкы эшләр коллегиясе карамагыннан турыдан-туры Хәрби коллегия буйсынуына күчерә. Шул вакыттан башлап, хөкүмәтнең Җаектагы старши́на дип йөртелгән өлеше барлыкка килә, чөнки сайлауларны юкка чыгару казакларга яраксыз гаскәр атаманын алыштыру мөмкинлеген бирми. Атаман Меркурьевтан башлап, 1730 елларда Җаек казак гаскәре тулысынча старшина һәм гаскәр якларына таркала^[10]. Патша указы белән кертелгән 1754 елгы тоз монополиясе вазгыятьне тагын да катлауландыра. Бу гаскәрнең икътисады тулысынча балык һәм уылдык^[11] сатуга корылган була, шунлыктан алар өчен тоз стратегик продукт булып санала. 1763 елда беренче канәгатьсезлек дулкыны була һәм 1772 елгы күтәрелешкә кадәр казаклар Оренбург, Санкт-Петербургка шикаятьләр һәм үтенечләр, илчеләр (гаскәр делегатларын) юллый^[12]. Казакларның бәйсезлек чорын кайтару омтылышы һәм хөкүмәтнең аларны гади хәрби бүлекчәгә әверелдерүе котылгысыз каршылыкларның кискенләшүенә китерә: «Җаек казаклары Россиягә бәйле булуларын кире какмасалар да…, һәрвакыт үзләре сайлап куйганнар тарафыннан идарә ителде… Үзләренең мөһим эшләрен казакларның гомуми уртак хөкем карары буенча хәл итте… Бу нигездә, самодержавие дәүләтенең төгәл буйсынучылары булган хәлдә, җитәкчеләре өстенлекле республикачыл иде»^[13]. Екатерина II Запорожье гаскәренә карата (шул ук вакытта Җаекка да хас) түбәндәгеләрне яза: «Алар шуның белән безнең тәхеткә бәйлелекнең нигезен өзде һәм, әлбәттә, Ватан үзәгендә ярсу идарәле, бөтенләй бәйсез үз өлкәләрен төзергә ниятләде»^[14].

1769—1770 елларда казакларның Терск сызыгын көчәйтүгә һәм Мәскәү легионын [рус.] (тат. формалаштыруга командалар җибәрүдән баш тартуы нәтиҗәсендә, Җаекка генерал-майор Давыдов һәм императрицаның шәхси вәкаләтле гвардия капитаны Дурново җитәкчелегендәге тикшерү комиссиясе килә. 1771 елда тикшерү эше вакытында Җаек казаклары Россиядән читкә күчеп киткән калмыкларны куа китүдән баш тарта. 1771 елның 16 декабрендә Хәрби коллегия «Җаек гаскәренең качкын калмыкларын эзләү боерыгына буйсынмаган йөзбашын һәм мең тугыз йөз алтмыш биш казакны ерактагы командаларга әзерләргә… чираттан өчәр тапкыр, ә төп фетнәчеләрне… барлыгы кырык өч казакны, камчы белән җәзалап, сакалларын кисеп, икенче армия полкларына язылу өчен җибәрергә» дигән указ чыгара^[10].

Хөкем карары нәтиҗәсендә 1772 елда Җаек казак күтәрелеше [рус.] (тат. барлыкка килә, аның барышында Давыдовны алмаштырган генерал Траубенберг һәм гаскәр атаманы Тамбовцев үтерелә^[15]. Күтәрелешне бастыру өчен генерал Ф. Ю. Фрейман җитәкчелегендәге гаскәр җибәрелә. Баш күтәрүчеләр 1772 елның июнендә Ямбулат елгасы янында җиңелүгә дучар була^[16]^[17]; аның нәтиҗәсендә казак хәрби җыены тулысынча юк ителә, комендант подполковник И. Д. Симонов җитәкчелегендәге хөкүмәт гаскәрләре гарнизоны Җаек шәһәрчегенә урнаштырыла. Беренчел карар буенча 11 кеше дүрткә бүленү юлы белән үлем җәзасына, 40 кеше — асып үтерелүгә, өчесе — башы чабылуга, күтәрелешнең гади катнашучылары «рәхимсез камчы» белән җәзалануга һәм солдат итеп полкларга сөрелүгә хөкем ителә. Ләкин Екатерина II хәрби коллегия указын йомшарта һәм 16 гаепләнүчене «чыбыркы белән җәзалап, борын тишекләрен йолкып алып, билгеләр куеп, Себергә, Нерчинск заводларына мәңгелек эшкә җибәрү», үлем җәзасына хөкем ителгән калган 38 кешене чыбыркы белән җәзалап, билгеләрсез һәм борын тишекләрен кисмичә, хатыннары һәм балалары белән сөргенгә озату карарын чыгара. Катнашучыларның күбесе ерак дала хуторларына кача^{[* 1]}^[10]^[19].

Урал һәм Идел буеның төп халыклары арасында да киеренкелек сизелә. XVIII гасырда башланган Уралны үзләштерү һәм Идел буе җирләрен актив колонизацияләү, хәрби чик сызыкларын төзү һәм үзләштерү, Оренбург, Җаек һәм Себер казак гаскәрләренең киңәюе, элеккеге җирле күчмә халыкларга караган җирләрнең бүленеп бирелүе, түзеп булмаслык дини сәясәт башкортлар, татарлар, казахлар, калмыклар арасында күпсанлы чуалышларга һәм күтәрелешләргә китерә. Күпчелек халык, Җаек чик сызыгын өзеп, 1771 елда Көнбатыш Кытайга күчеп китә^[20].

Уралның тиз үсә торган заводларында да вазгыять шулай ук киеренке була. XVIII гасырда хөкүмәт металлургиядәге эшче көчләр мәсьәләсен дәүләт крестьяннарын казна һәм хосусый тау заводларына теркәп, заводчыларга крепостной авылларны сатып алырга рөхсәт бирү һәм качкын крепостнойларны үзләрендә калдыру турында рәсми булмаган хокук биреп хәл итә. Заводлар белән идарә иткән Берг-коллегия качкыннарны тотуда һәм сөргенгә җибәрүдә күзәтелгән указ бозуларны сизмәскә тырыша. Беркетелгән крестьяннар заводларда мәҗбүри хезмәт итүгә каршылык белдерә, чөнки аның авырлыгы еш кына каторгадагыга тиң була. Түләү хакы гаиләләрне туендырырга җитми, рудникларда һәм заводларда эшләргә хатын-кызлар һәм балалар җәлеп ителә^[21]. Теркәлгән авыллар заводлардан дистәләрчә, хәтта йөзләрчә чакрым ераклыкта урнашканлыктан, крестьяннарның авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнергә вакытлары калмый^[22]. Беркетелгән крестьяннарның чуалышлары һәм протестлары кайчак кораллы бунтларга кадәр үсә^[23].

Завод крестьяннары гадәти авыл хезмәтенә кайтырга хыяллана, әмма алпавыт җирендәге крепостной крестьяннарның хәле аларныкына караганада азга гына яхшырак була. 1760 елларда крепостной крестьяннар алпавытларның шәхси икътисади яки юридик мөстәкыйльлеккә бернинди хокуклары булмаган фактик шәхси коллары хәлендә була: алардан дәүләт салымнарын җыю алпавытларга йөкләнә, шулай ук крестьяннар йолым һәм подряд алу, вексель мөнәсәбәтләренә керү хокукыннан мәхрүм ителә, акча йөкләмәләре гамәлдән чыгарыла, присяга кабул итү, монахлыкка китү тыела. Бер-бер артлы сугыш алып барган илдә икътисади хәл киеренкеләнә, «галантлы гасыр» дворяннардан соңгы мода һәм агымнарга иярүне таләп итә. Алпавытлар чәчүлек мәйданын арттыра, барщина [рус.] (тат. атнага 4-6 көнгә кадәр җитә, яки крестьяннар бөтенләй тулы ай эшләүгә күчерелә^[24]. Крестьяннар үзләре кулланылыштагы товарга әверелә, аларны залогка салалар, алыштыралар, кайчак бөтен авыллары белән оттыралар. Моңа Екатерина IIнең 1767 елның 22 августындагы крестьяннарга алпавытлардан зарлануны тыю турындагы указы өстәлә. Тулысынча җәзасызлык һәм шәхси бәйлелек шартларында яшәгән коллык халәтендәге крестьяннарның торышы утарларда кылынган тикшерелмичә һәм нәтиҗәсез калган чын җинаятьләр^[25]^[26], нәфесләр, холыксызланулар белән тагын да көчәйтелә.

Әлеге вәзгыятьтә бәйсезлек яки барлык крестьяннарның "казна"га күчүе, бу турыда патшаның указы әзер булу һәм шуның өчен аны хатыны белән заговорчыларның үтерүе, патшаның, үлмичә, исән калуы, аның тыныч чорларга кадәр качып ятуы турындагы тиз арада таралыш алган хорафатлар үз хәленнән риза булмаган халык күтәрелеше сәбәпләренә ялкын өсти. Пётр IIIнең патшалык итүе озак дәвам итмәсә дә, мөһим реформалар белән билгеләнә: чиркәү биләмәләрсез кала, крестьяннары дәүләткә күчерелә, дворян булмаганнарга дәүләт крестьяннарын һәм крепостнойларны сатып алу тыела, иске йолачыларны эзәрлекләү йомшартыла, качып китүчеләргә ерак губерналарга урнашу хокукы бирелә. Дворяннарны мәҗбүри дәүләт хезмәтеннән азат итү күпләр тарафыннан крепостнойлык хокукын бетерүгә сәбәп буларак карала, чөнки җирләр һәм крестьяннар элек дворяннарга хезмәтләре өчен бүләк итеп бирелгән була. Пётр III гади кешеләрдә ышанычларын өзмичә генә утопик өметләр тудырырга сәләтле була^[27]. Нәтиҗәдә Россиядә «ялган патшалар эпидемиясе» таралыш ала, 1764 елда бөлгенлеккә төшкән әрмән сәүдәгәре Антон Асланбеков, 1765 елда Гаврила Кремнёв, качкын солдат Пётр Чернышёв, Исетск казагы Каменщиков, Пугачёв килгәнче бер ел элек Царицын качкыны крестьян Федот Богомоло, шулай ук башка бик күпләр берничә ел дәвамында үзен «исән калган Пётр III» дип игълан итә^[28]^[29]. Булачак баш күтәрелешләрдә катнашучы барлык төркемдәгеләрнең үз мәнфәгатьләрен башкача яклау мөмкинлеге калмый. Д. Анучин билгеләгәнчә: «Гәрчә бунт байрагы Пётр III хөрмәтенә күтәрелсә дә…, бу сылтау гына була… Күтәрелешнең сәбәпләре тирәнрәк яшеренгән: ул шул замандагы җәмгыятьнең нормаль булмаган вазгыяте, андагы… катлаулар арасындагы мөнәсәбәтләр дошманлыкка барып җитә…»^[30].

Җаек казакларының күтәрелешкә эчке әзерлеге югары булуга карамастан, аны башлау өчен берләштерүче идея, 1772 елгы чуалышларның яшерен һәм качак катнашучыларын туплап торырдай нигез җитми. Гаскәр составында могҗизалы рәвештә исән калган император Пётр Фёдорович та бар дигән хәбәр шундук бөтен Җаек буйлап тарала^[31]. Казак башлыклары арасыннан патшаның исән калганлыгына бик азлар гына ышанса да, барысы да бу кешенең үз артыннан ияртә алганлыгын, байрагы астына хөкүмәтнеке белән тиңләшерлек гаскәр җыярга сәләтлеме-юкмы икәнлеген күзәтә. Үзен Пётр III дип атаган кеше — Дон казагы, моңа кадәр инде Россия тарихында билгеле булган Степан Разинны биргән Зимовейская станицасында туган, Җидееллык һәм 1768–1774 елларда Төркия белән сугышта [рус.] (тат. катнашкан Емельян Иванович Пугачёв була^[32].

1772 елның көзендә Идел аръягы далаларына килеп җиткәч, ул Мәчет бистәсендә туктала һәм биредә иске йола скиты игумены Филареттан Җаек казаклары арасындагы чуалышлар турында ишетә. 1772 елның ноябрендә Җаек шәһәренә килә һәм казаклар белән әңгәмә вакытында, үзен Пётр III дип атап, аларны Кубанга качарга өнди^[33]. Ыргызга [рус.] (тат. кайткач, Пугачёв кулга алына һәм кабат Казанга (1773 елның май ахырында аннан качып киткән була) озатыла^[34]. Августта яңадан Җаек гаскәрендә, Степан Оболяевның кунак йортында пәйда була, анда аның янына иң якын көрәштәшләре — М. Г. Шигаев, И. Н. Зарубин, Д. К. Караваев, Т. Г. Мясников килә^[31]^[35]. Пугачёв, эзләү отрядларыннан качып, сентябрьдә казаклар төркеме белән Бударин форпостына китә. 1773 елның 17 (28) сентябрендә шунда ук аның Җаек гаскәренә беренче указы игълан ителә^[36]. Указның авторы аз сандагы грамоталы казакларның берсе, әтисе тарафыннан «патшага» хезмәт итәргә җибәрелгән 19 яшьлек Иван Почиталин була. 80 казактан торган отряд Җаек буйлап югарыга таба китә. Юлда яңа тарафдарлар кушыла һәм 18 сентябрьдә Җаек шәһәрчегенә килеп җиткәндә отрядта барлыгы 300 кеше исәпләнә. Чаганны кичеп, шәһәргә керү омтылышы уңышсыз тәмамлана, ләкин казакларның зур төркеме ялган патша ягына күчә, шулай ук һөҗүмгә җибәрелгән старшина А. Витошнов отряды әсирлеккә алына, аның күп өлеше баш күтәрүчеләргә кушылырга күндерелә. Киләсе төн дәвамында тыңлаусыз як казаклары берәм-берәм иптәшләре тарафына күчүләрен дәвам итә. 19 сентябрьдә баш күтәрүчеләрнең яңа һөҗүме артиллерия ярдәмендә туктатыла^[31]. Баш күтәрүче отряд тупларга ия булмаганлыктан, алга таба Җаек буйлап югарыга таба күтәрелергә дигән карар кабул ителә, шул ук көнне казаклар Рубежинское форпосты янында лагерь кора^[37].

Биредә җыен оештырыла, казаклар «Бөек патша император Пётр Фёдоровичка» ант бирә^[38], гаскәрнең поход атаманы итеп Андрей Овчинников сайлана. Шулай ук йөзлекләр һәм хорунжийлар билгеләнә, Андрей Витошнов — есаул, Дмитрий Лысов полковник итеп куела. 20 сентябрьдә отряд Илецк шәһәрчегенә якынлаша һәм Пугачёв «Нәрсә генә теләсәгез дә, барлык файда һәм түләүләр үтәлер; сезнең дан-шөһрәтегез мәңгелеккә калыр; сез дә, сезнең нәсел варисларыгыз да мин — бөек патшага беренче булып хезмәт итәрсез» дигән чакыру указы белән Овчинниковны җирле казакларга юллый^[39]. Илецк атаманы Портновның каршылыгына карамастан, Овчинников җирле казакларны күтәрелешкә кушылырга күндерә һәм икенче көнне шәһәр халкы Пугачёвны чаң тавышы һәм ипи-тоз белән каршы ала^[40].

Барлык Илецк казаклары Пугачёвка ант бирә. Халык шикаяте буенча пугачёвчылар «үзләрен рәнҗеткән һәм бөлдергән» Портновны аса. Илецк казакларыннан Иван Творогов җитәкчелегендәге полк төзелә, шәһәрнең бөтен артиллериясе гаскәргә кушыла. Артиллерия башлыгы итеп Җаек казагы Фёдор Чумаков билгеләнә^[2].

Алдагы гамәлләр турында ике көнлек киңәшмәдән соң төп көчләрне Оренбургка, губернатор Рейнсдорп идарәсендәге гаять зур төбәкнең башкаласына юнәлтү турында карар кабул ителә.

Оренбург юнәлешендәге Оренбург хәрби сызыгыныда зур булмаган Түбән Җаек дистанциясе ныгытмалары урнаша^[41]^[42] , аларның гарнизоннары, кагыйдә буларак, Җаек һәм Оренбург казаклары, солдатларыннан, күпчек өлкән яшьтәгеләрдән яки мөмкинлекләре чикле кешеләрдән гыйбарәт була^[43]. Чик буе ныгытмаларының көнкүреше һәм эшчәнлеге А. С. Пушкинның «Капитанская дочка» повестенда тәфсилләп сурәтләнә.

24 сентябрьдә яшен тизлегендәге штурм белән Рассыпное ныгытмасы алына, бәрелешнең кызган чагында җирле казаклар фетнәчеләр ягына күчә. 26 сентябрьдә Түбән Күл ныгытмасы яулана^[44].

Оренбург губернаторы Рейнсдорп Җаек казакларының күтәрелеше турындагы беренче хәбәрләргә зур әһәмият бирми, үгетләүче чапкыннар җибәрү белән генә чикләнеп кала. Бары тик Илецк шәһәрчеген яулап алу турында хәбәр алгач кына, халыкны тупларга дигән команда бирелә. 24 сентябрьдә генә Рейнсдорп бригадир Биловка Алексеевск полкы солдатлары һәм Оренбург казаклары отряды белән берлектә, 410 кешегә барлыгы 6 туп ярдәмендә Илецк шәһәрчеген кире кайтарырга боера. Бер үк вакытта майор Наумов җитәкчелегендәге 6 нчы һәм 7 нче җиңел кыр командалары частьлары отрядын Җаек шәһәрчегенә Симоновка ярдәмгә һәм ышанычлы Җаек казакларын Биловка булышлыкка юнәлтү турында боерык җибәрелә. Оренбург гарнизонын ныгыту өчен Ставрополь гаскәреннән 500 калмык, Сәет бистәсеннән 300 татар һәм 500 башкорттан торган отряд туплап җибәрелергә тиеш була (бу отрядлар соңрак баш күтәрүчеләргә кушыла). 26 сентябрьдә Билов отряды Түбән Күл ныгытмасына якынлашканда аның фетнәчеләр тарафыннан яулануы турында мәгълүмат алына. Биловка ялган патшаның 3 меңлек отряды турында арттырып сөйләнелгән мәгълүмат җиткерелә. Ул Татищево ныгытмасына кире кайтуны һәм Пугачёвны аның диварлары артында каршы алуны кулай күрә^[45]^[46].

27 сентябрьдә баш күтәрүчеләрнең разъездлары Татищево ныгытмасы каршына килеп җитә. Ныгытма гарнизоны, Билов отрядын да кертеп, мең кешедән дә ким булмый. Комендант, полковник Елагин Биловка хәрби хәрәкәтне ныгытмадан чыгып кырда каршы алырга тәкъдим итә, ләкин ул диварлар артында калырга карар кыла. Һөҗүмгә җибәрелгән Оренбург казаклары отряды йөзлек Подуров командалыгында баш күтәрүчеләр ягына күчә^[47]. Казаклар, ныгытманың агач диварларына ут төртә, шул рәвешле шәһәрдә башланган ыгы-зыгыдан файдаланып, ныгытмага бәреп керә һәм гарнизонның күп өлеше коралларын сала. Елагин, Билов һәм башка офицерлар сугышта һәлак була яки аннан соң атып үтерелә. Ныгытма коменданты Елагинның кызы Татьяна — бер көн элек үтерелгән Түбән Күл ныгытмасы коменданты Харловның тол хатыны — Пугачёв тарафыннан кәнизәк итеп алына. Аның янында кече яшьтәге энесе Николай да калдырыла. Бәрелештән соң бу малайның күз каршында әнисен үтерәләр (бер ай узгач казаклар Татьянаны һәм аның энесен аталар). Әсирлеккә алынган 300 солдат мәҗбүри рәвештә ант кабул итә, чәчләрен казакларныкы кебек кырдыра һәм «дәүләт казаклары» дип игълан ителә^[48]^[49]^[50]. Татищево ныгытмасы артиллериясе һәм 2 мең кешене тәшкил иткән Пугачёв отряды Оренбург өчен куркыныч тудыру чыганагы була башлый^{[* 2]}^[52]. 29 сентябрьдә Пугачёв тантаналы рәвештә Черноречье ныгытмасына керә, җирле халык һәм гарнизон казаклары аңа тугры булырга ант итә^[53]. Оренбургка юл ачык булуга карамастан, Пугачёв Сәет бистәсенә һәм Сакмар шәһәрчегенә юл тота, чөнки аннан килгән казаклар һәм татарлар аны гомумхалык тугрылыгына ышандыра. 1 октябрьдә Сәет бистәсе халкы фетнәче казак отрядын тантаналы рәвештә каршы ала, татар полкы аның сафларына кушыла. Моннан тыш, Пугачёвның татарларга һәм башкортларга мөрәҗәгать ителгән татар телендәге указы чыгарыла^[54]. Документта халыкка җирләр, сулар, урманнар, яшәү урыннары, үләннәр, елгалар, балыклар, икмәк, кануннар, сөрүлекләр, акчалата түләү, кургаш һәм дары вәгъдә ителә. 2 октябрьдә баш күтәрүчеләр отряды чаң тавышы астында төп составын элеккеге Җаек казаклары тәшкил иткән Сакмар казак шәһәрчегенә керә^[42]. Моннан тыш, ялган патша гаскәренә тау сәнәгате хуҗалары Твердышев һәм Мясниковның күрше бакыр рудникларындагы кайбер эшчеләре дә кушыла^{[* 3]}. Сакмар шәһәрчегенең гаскәре составында Пугачёвны тапшырган очракта баш күтәрүчеләргә ярлыкау вәгъдә иткән яшерен хатлар ташучы^[56]^[57], Оренбург губернаторы Рейнсдорп тарафыннан җибәрелгән Хлопуша пәйда була^[58].

4 октябрьдә Иван Творогов отряды сугышсыз гына Оренбургтан 60 чакрымдагы көнчыгышка таба урнашкан Сакмар елгасы буендагы Пречистинка ныгытмасын ала, баш күтәрүчеләрнең төп армиясе Оренбург янындагы Берда бистәсенә юнәлә, анда яшәүчеләр дә «исән калган патшага» ант бирә. Бу вакытка аның гаскәрендә якынча 2500 кеше исәпләнә, аларның мең биш йөзен — Җаек, Илецк һәм Оренбург казаклары, өч йөзен — солдат, биш йөзен Каргалы татарлары тәшкил итә. Баш күтәрүчеләр артиллериясендә берничә дистә туп исәпләнә^{[* 4]}^{[* 5]}^[60].

Оренбург камалышы

Гаять зур төбәкнең башкаласы буларак билгеле Оренбургны алу баш күтәрүчеләрнең төп максаты була. Уңышка ирешү очрагында армиянең һәм күтәрелеш лидерының абруе сизелерлек артыр, яңа шәһәрне яулау калганнарын да каршылыксыз алуга китерер дип фаразлана. Моннан тыш, Оренбургның корал складларын кулга төшерү бурычы да куела.

Ләкин Оренбург хәрби яктан хәтта Татищево ныгытмасыннан да куәтлерәк була. Шәһәр тирәли 10 бастион һәм 2 ярымбастион белән ныгытылган җир валлары өелә. Аларның биеклеге 4 метр һәм аннан да югарырак була, ә киңлеге 13 метрга җитә. Валның тышкы ягында 4 метр тирәнлектәге һәм 10 метр киңлектәге чокыр казыла^[61]. Оренбург гарнизоны якынча 3000 кешене тәшкил итә^{[* 6]}, аларның 1500гә якыны солдат була, шулай ук йөзгә якын туп исәпләнә. 4 (15) октябрьдә Җаек шәһәрчегеннән Оренбургка 4 туп белән рус хөкүмәтенә тугры калган 626 солдат һәм Җаек казагыннан торган майор Наумов һәм Җаек гаскәре старшинасы М. Бородин җитәкчелегендәге ярдәм килеп җитә^{[* 7]}^[64].

Инде 5 октябрьдә Пугачёв армиясе, каладан биш чакрым ераклыкта вакытлы лагерь корып, шәһәргә якынлаша. Ныгытма валына казаклар җибәрелә, алар гарнизон гаскәрләренә Пугачёвның коралларны салып "патша"га кушылырга дигән указын тапшыра. Җавап итеп, шәһәр валындагы туплар фетнәчеләрне утка тота башлый. 6 октябрьдә Рейнсдорп һөҗүм ясарга боерык бирә, майор Наумов җитәкчелегендәге 1500 кешелек отряд ике сәгатьлек бәрелештән соң ныгытмага кайта. 7 октябрьдә хәрби җыенда ныгытма диварлары артында кальга артиллериясе ышыгында яшеренергә дигән карар кабул ителә. Мондый карарның төп сәбәбе солдатларның һәм казакларның Пугачёв ягына күчүеннән куркуы була. Элеккеге һөҗүм вакытында солдатлар теләмичә генә көрәшә, майор Наумов «кул астындагыларда кыюсызлык һәм курку хисен тойганлыгын» белдерә.

Башланган Оренбург камалышы фетнәчеләрнең төп көчләрен ярты елга зәгыйфьләндерә һәм бер якка да хәрби уңыш китерми. 12 октябрьдә Наумов отряды кабат һөҗүм ясый, әмма ул Чумаков командалыгындагы артиллериянең уңышлы гамәлләре ярдәмендә бастырыла^{[* 8]}. Башланган салкыннар сәбәпле Пугачёв армиясе лагерен Берда бистәсенә күчерә^{[* 9]}. 22 октябрьдә һөҗүм ясала; баш күтәрүчеләрнең батареялары шәһәрне утка тота башлый, ләкин көчле артиллерия уты валга якын килергә мөмкинлек бирми.

17 октябрьдә Пугачёв Хлопушаны Евдоким Демидовның Әүҗән-Петровка заводларына җибәрә. Ул анда туплар, азык-төлек запасы, акча җыя, кәсепче һәм завод крестьяннарыннан отряд төзи, ноябрь башында алар белән бергә Берда бистәсенә кайта^[58].

2 (13) ноябрьдә Оренбургка кабат һөҗүм ясала, ул иртә таңнан шәһәргә көчле ут төртүдән башлана. Артиллерия дуэле бер якка да уңыш китерми, карлы Җаек яры буенда барган һөҗүм генерал Валленштерн җитәкчелегендәге гарнизон гаскәрләре тарафыннан бастырыла^{[* 10]}. Пугачёв үзе бәрелеш барышында боз астына төшеп китә, һөҗүм итүчеләрнең күбесе батып үлә^[67].

14 октябрьдә Санкт-Петербург хәрби коллегиясе Оренбург һәм Казан губернаторларыннан баш күтәрүләр турында хәбәр ала. Екатерина II генерал-майор В. А. Карны фетнәне бастыру буенча хәрби экспедиция командующие итеп билгели^[68]. Хакимият фетнә турындагы барлык хәбәрләрне сер итеп сакларга тырыша. Оренбургка гаскәр җибәрү турында боерык бирелә, ләкин аларның күбесе 1774 елның гыйнварына гына килеп җитә һәм Карга урыннарда булган регуляр һәм иррегуляр подразделениеләрне эшкә җигәргә дигән тәкъдим ясала. Октябрь ахырында Кар ике мең солдаттан һәм мең ярым ополчениедән торган корпус җитәкчелегендә Казаннан Оренбургка таба юл тота. Шул ук вакытта Самара сызыгы буйлап Татищево ныгытмасы юнәлешендә Сембер коменданты, полковник Чернышёв, Верхнеозёрный ныгытымасы ягыннан Югары Җаек сызыгы буйлап бригадир Корф отряды кузгала. Экспедиция составында өйрәтелгән солдатларның аз булуына һәм командирларның мобилизацияләнгән дәүләт крестьяннарының, иррегуляр казак, калмык, башкорт һәм мишәр атлы гаскәрләренең ышанычсызлыгына зарлануларына карамастан, Кар, Пугачёв казаклары «кавалерия аз» булу сәбәпле эзәрлекләү кыенлашачак Җаек аръягына — Кыргыз даласына китәрләр дип борчылса да, гомуми уңышка ирешәчәкләренә шикләнми. Хәтта камалышта калган Рейнсдорп та Себер губернаторы Д. И. Чичериннан һәм Себер корпусы командующие И. А. Деколонгтан килгән хәрби ярдәмне артык дип саный^[69].

7 (18) ноябрьдә Оренбургтан 98 чакрым ераклыктагы Йөзәй авылы янында Пугачёв атаманнары А. А. Зарчинников һәм И. Н. Зарубин чик отрядлары Кар корпусының авангардына һөҗүм ясый һәм өч көнлек бәрелештән соң аны кире Казанга чигенергә мәҗбүр итә^[70]. Сугыш турында Кар түбәндәгечә доклад ясый: «Юлда барганда һәр яктан, аеруча Оренбургтан, Йөзәй авылына кадәр миңа ике меңнән артык кеше ияреп килде, һәм артиллерияләр, 9 орудие китертеп, ядрәләр һәм гранаталар ата башлады, минем янда җиңел гаскәр булмау сәбәпле, аларга үзем белән булган сигез кадаклы бермөгездән (рус. единорог) атудан башка чарам юк иде, соңыннан аның астындагы лафетны бәреп төшерделәр; һәм өчесе өметсез булган 3 фунтлы дүрт туптан… һәм, 17 чакрым тар юл аша барып, сигез сәгать аттым… Артиллерияләре белән гаять зур зыян салалар; аны җәяүлеләр атакасы белән туктату шулай ук кыен һәм мөмкин түгел диярлек; чөнки аларның һәрвакытта да, йөртү өчен әзер торган атлары бар, җәяүле гаскәр якынлашкан саен, атлары белән ераграк, икенче тауга күчереп, яңадан ата башлыйлар, моны бик җитез эшлиләр һәм гади мужиклардан көтелгәнчә дә түгел»^[71]. Ике офицер — поручик Волжинский һәм подпоручик Шванвич белән бергә 180 кешелек 2 нче гренадер полкының ротасы әсирлеккә алына һәм баш күтәрүчеләр армиясенә кертелә^[72].

13 ноябрьдә Оренбург янында полковник Чернышёвның 1100 казак, 600—700 солдат, 500 калмык, 15 орудие һәм гаять зур йөктән торган отряды әсирлеккә алына^[31]. Фетнәчеләрне җиңү урынына үзләренең өйрәтелмәгән крестьяннар һәм башкорт-казак иррегуляр атлылары тарафыннан тулысынча тар-мар ителергә мөмкинлеген аңлаган Кар, авыру сылтавы белән корпусны ташлап, командованиене генерал Фрейманга калдырып Мәскәүгә китә^[73].

Мондый зур уңышлар пугачёвчыларны рухландыра, үз көчләренә ышанырга мәҗбүр итә, җиңү крестьяннарга, казакларга нык тәэсир ясый, аларның баш күтәрүчеләр сафына агымын көчәйтә. Дөрес, шул ук вакытта 13 ноябрьдә Оренбургка бригадир Корфның 22 туплы 2500 кешелек корпусы үтеп керә. «Әмма, Чернышёв корпусын алу буенча минем адымым уңышлы булмады һәм, бик зур җиңүгә алданып, ялгыштым…^[75]»

Икенче көнне үк, 14 ноябрьдә Рейнсдорп өстәмә көч белән пугачёвчылар лагерына хәлиткеч һөҗүм ясарга карар кыла, ләкин Пугачёвның бу вакытка 40 орудиесе һәм 10 меңләп кешесе була. Баш күтәрүчеләр артиллериясе, һәрдаим манёвр ясап, һөҗүм итүчеләргә зур зыян сала, гаскәрләр чигенә башлый һәм бары тик хөкүмәткә тугры булган Мартемьян Бородин казакларының кискен контратакасы гына тар-мар итүне булдырмый кала. Оренбург гарнизоны 32 кешесен югалта, 93е яралана^[76].

Пугачёвтан полковник дәрәҗәсен алгач, Хлопуша завод крестьяннарыннан торган үз полкы белән Верхнеозёрный ныгытмалары сызыгына юл тота. Анда үз сафларына Сары редуттан 1500 кешелек нугай отрядын һәм Ык елгасыннан 500 башкортны куша. 20 ноябрьдә баш күтәрүчеләр Ильинка ныгытмасын ала, шулай ук 22 һәм 23 ноябрьдә ике көн дәвамында уңышсыз рәвештә Верхнеозёрныйны кулга төшерергә омтыла, аны Себердән Корфуга алмашка килгән полковник Демарин отряды саклый. 26 ноябрьдә Верхнеозёрный ныгытмасына атаман Творогов белән Пугачёв килеп җитә, әмма берничә уңышсыз һөҗүмнән соң пугачёвчылар чигенергә мәҗбүр була. Бу вакытта Ильинка ныгытмасын Демаринга ярдәмгә җибәрелгән 462 кешедән торган секунд-майор Заев батальоны ала. Пугачёв Ильинка ныгытмасына килә һәм аны 29 ноябрьдә кабат яулый. Аяусыз һөҗүм вакытында 200 солдат үтерелә, калганнары әсирлеккә һәм «казаклыкка» алына, ныгытма тулысынча яндырыла. Шуннан соң Деколонг Оренбургка үтеп керү фикереннән баш тартырга карар кыла, игътибарын Себер губернасы чикләрен саклауга юнәлтә^[58]^[77]^[78].

Камалышта калган Оренбургта азык-төлек ягыннан һәм фураж буенча хәл начарая, 1774 елның гыйнвары башында вазгыять тагын да кискенләшә, шәһәрдә ачлык башлана. Пугачёв һәм Овчинников гаскәрләренең бер өлеше белән Җаек шәһәренә киткәнлеген белгәч, губернатор Рейнсдорп 1774 елның 13 (24) гыйнварында камалышны өзү өчен Берда бистәсенә һөҗүм ясарга карар кыла. Ләкин көтелмәгән һөҗүмне оештыра алмыйлар, каравыл казаклары чаң кагарга өлгерә. Лагерьда калган атаманнар М. Шигаев, Д. Лсов, Т. Подуров һәм Хлопуша үз отрядларын Берда бистәсен чолгап алган һәм табигый оборона чиге булып хезмәт иткән ерымга алып чыга. Оренбург корпуслары уңайсыз шартларда көрәшергә мәҗбүр була һәм җиңелә. Зур югалтулар белән, тупларын, коралларын, сугыш кирәк-яракларын һәм амунициясен ташлап, яртылаш чолгап алынган Оренбург гаскәрләре, шәһәр диварлары ышыгына яшеренеп, ашыгыч рәвештә Оренбургка таба чигенә. Аларның барлыгы 281 кешесе вафат була, 355 кешесе яралана һәм әсирлеккә алына, 13 туп һәм барлык снарядлары, күп корал, амуниция һәм сугыш кирәк-яраклары калдырып кителә^[79]. Февральдән башлап Рейнсдорп, фетнәчеләргә кушылу куркынычы сәбәпле, крестьяннарны һәм эшчеләрне, башкортларны, калмыкларны, татарларны шәһәрдән сөрергә мәҗбүр була. Аннан соң казак гаиләләре дә шәһәрдән озатыла^[80]^[81].

16 февральдә Хлопуша отряды һөҗүм белән Илецк сагын яулый, барлык офицерларны кырып бетерә, корал, сугыш кирәк-яраклары һәм азык-төлек запасларын талый һәм хәрби хезмәткә яраклы каторжаннарны, казакларны, солдатларны үзләре белән алып китә^[58]^[82].

Тарихчыларның якынча исәпләүләре буенча, 1773 ел ахырына Оренбург янындагы төп Пугачёв армиясе сафларында барлыгы 25 меңнән 40 меңгә кадәр кеше була^[83]^[84], бөтен төбәкләрдән күтәрелешкә җәлеп ителгән кешеләрнең гомуми саны 100 меңгә җитә^{[* 11]}. Гаскәрләр белән идарә итү өчен Пугачёв хәрби коллегия оештыра^[86]. Ул административ-хәрби үзәк ролен үти һәм күтәрелешнең ерак районнары, шул исәптән сугыш хәрәкәтләре башланмаган өлкәләр белән дә хат алышулар алып бара, манифестлар һәм указлар җибәрә. Моннан тыш, коллегия акча казнасы, азык-төлек запасы, сугыш кирәк-яраклары һәм терлек азыгын җыю, аны яңадан бүлү белән җитәкчелек итә, шулай ук югары суд инстанциясе функциясен үти. Хәрби коллегиянең судьялары итеп А. И. Витошнов, М. Г. Шигаев, Д. Г. Скобычкин һәм И. А. Творогов куела, «дума» дьягы — И. Я. Почиталин, секретаре М. Д. Горшков була^{[* 12]}^[87].

Манифестлар һәм указлар язуга адресланачак катлам һәм халык вәкилләре үзләре җәлеп ителә, бу аларның төп өметләрен исәпкә алырга, «иң сизгер кылларына кагылырга» мөмкинлек бирә. Казаклар өчен — мәңгелек бәйсезлек һәм елга, иске йолачылар өчен — борынгы тәре һәм дога, татарлар, калмыклар, башкортлар һәм Урал-Идел буеның башка төп халыклары өчен — җирләр, урманнар һәм «дала җәнлекләре кебек ирекле яшәү» мөһим була^[88]. Шуның нәтиҗәсендә Пугачёв указлары һәм манифестлары гаҗәеп тизлек белән тарала. Мәсәлән, Пугачёвның Оренбург губернасы^[89] башкортларына юлланган 1773 елның 14 октябрендәге указы инде 23 октябрьдә Казан губернасы татар җирлекләрендә күчереп языла^[90].

Пугачёв хәрби коллегиясеннән тыш, «яшерен дума» да булдырыла, аның әгъзалары «…еш кына Пугачёв янына узып, чатырга беркемне кертмичә, указлар әзерли; ә аларның серләрен башкалар ишетә алмый». Аның составына поход атаманы А. Перчинников, дежур Е. Давилин, полковниклар А. Перфильев, Ф. Чумаков, И. Творогов, Каргалы татарларыннан Садыйк Сәетов һәм башкортлардан Кинҗә Арсланов, тәрҗемәче сыйфатында Идеркәй Баймәков керә^{[* 13]}^[91]. Армиянең баш атаманнарына империянең иң күренекле түрәләренең кушаматлары тагыла. Чика-Зарубин — «граф Чернышёв», атаман Овчинников — «граф Панин», Максим Шигаев — «граф Воронцов», Фёдор Чумаков — «граф Орлов» дип йөртелә башлый.^[92].

Алдагы крестьян баш күтәрүләре белән чагыштырганда, Пугачёв күтәрелеше барышында оештыру үзәкләре, иң элек хәрби һәм хәрби-административ элементлар барлыкка килә. Казаклардан (Җаек, Илецк, Оренбург, Исәт), төрле милләт вәкилләреннән (башкорт, татар, калмык), завод крестьяннарыннан һәм башкалардан торган полкларга бүленгән тулыканлы армия оештырылу омтылышы ясала. Гаскәрдә тәртип саклана, дезертирлык эзәрлекләнә, хәрби өйрәнүләр үткәрелә^[93].

Самара һәм Ставрополь

Октябрьнең беренче көннәрендә баш күтәрүчеләр армиясе Оренбургка җитүгә, Пугачёв Д. Лысов җитәкчелегендәге казак отрядын Самараның ныгытылган сызыгына юллый. Алар Самара елгасындагы Переволоцкая, Новосергиевка, Тоцк, Сорочинск ныгытмаларын, ноябрь башында Бозаулык ныгытмасын яулый.

Җаектагы баш күтәрүләр турында беренче хәбәр килгәч үк, губернатор Рейнсдорп Ф. И. Дербетев җитәкләгән Ставрополь гаскәренең 300 калмыктан торган отрядына Оренбургка юнәлергә боерык бирә. Анда барганда Бозаулык ныгытмасы янында Дербетев отряды Лысов казаклары белән очраша, нәтиҗәдә бөтен отряд баш күтәрүчеләр ягына күчә. Пугачёв Дербетевны калмык полкының командиры итеп билгели. Аның байрагы астына баш күтәрүчеләр тарафыннан яулап алынган чик буе ныгытмалары гарнизоннары калмыклары, шулай ук камалышта булган Оренбургтан октябрь уртасында печән запасын тулыландыру өчен җибәрелгән 118 кешелек отряд күчә. 13 ноябрьдә Чернышёв отряды әсирлеккә алынгач, калмык полкы тагын 500 кешегә арта^[16]^[94].

Декабрь башында атаман И. Ф. Арапов отряды һәм Ф. И. Дербетевның калмык полклары Самара сызыгының Елшан, Борское, Красносамарская ныгытмаларын ала, 24 декабрьдә Самарадан 24 чакрымдагы Алексеевск ныгытмасына бәреп керә. Самара коменданты гарнизонның бер өлеше белән шәһәрдән кача һәм 1773 елның 25 декабрендә (5 гыйнвар) шәһәр халкы бургомистр, руханилар һәм сәүдәгәр старостасы җитәкчелегендә кала валы артына Арапов отрядына каршы чыга^[95]. Собор чиркәвендә гыйбадәт кылына һәм Пугачёв указлары игълан ителә. Арапов отрядына 375 кешедән торган команда өстәлә^[96].

Дербетев Ставропольның калмык гаскәре авылларында Пугачёв һәм хәрби коллегия указларын, өндәмәләрен тарата, нәтиҗәдә аның отряды тиз арада тагын ике мең кешегә арта. 1773 елның 29 декабрендә Самарада һәм 1774 елның гыйнвар башында Алексеевск янында хөкүмәт гаскәрләре тарафыннан җиңелүгә карамастан, Дербетев полкы Ставрополь өязендә актив сугыш хәрәкәтләрен туктатмый һәм 20 гыйнварда Ставропольне яулый. Дербетев гарнизонның 249 солдатын әсирлеккә алып, олауларына туплар, мылтыклар, сугыш кирәк-яраклары, дары һәм азык-төлек запаслары тутырып, кулга алынган хакимият хәрбиләрен һәм гражданнарын җәзалап үтереп, шәһәрдән китә. Ләкин тиздән барлык сугыш табышлары подполковник Гринёв командалыгындагы 22 нче җиңел кыр командасы белән бәрелеш нәтиҗәсендә югалтыла, фетнәче калмыклар арасыннан 120 кеше үтерелә, кырыгы әсирлеккә алына. Дербетев Пугачёвның төп армиясе хәрәкәт иткән районга үтеп керергә карар кыла, аның отряды артыннан Ставрополь калмыкларының 2 мең арбасы да кузгала^[16]^[94].

Башкортстандагы күтәрелеш. Уфа һәм Көңгер камалышы

1773 елның октябрь башында Пугачёв армиясе Оренбург ягына килгәч, башкортларның, мишәрләрнең һәм йомышлы татарларның күтәрелешкә массакүләм кушылуы башлана. 9 октябрьдә 300 башкорт отряды белән Пугачёв армиясенә кушылган һәм аның яшерен думасына^[91] кергән башкорт старшинасы Кинҗә Арсланов старшиналарга һәм рядовой башкортларга Пугачёвның аларның ихтыяҗларын үти дип ышандырган хатлар җибәрә^[97]. 12 октябрьдә старшина Каскын Самаров Воскресенка бакыр эретү заводын ала, аннан соң 4 тубы булган 600 кешелек башкорт отряды һәм завод крестьяннары белән Бердага килә. Башта хөкүмәт гаскәрләренә кергән атлы милли отрядлар тулысынча диярлек баш күтәрүчеләр ягына күчә. Казан губернаторы Яков Брандт, генерал Фрейман, Исәт воеводасы Верёвкин һәм башкалар меңләгән башкорт, мишәр, татар һәм җирле казаклардан торган отрядларның «явызлар төркеменә кушылганлыгы» турында хәбәр итә^[98]. 1773 елның ноябрендә Пугачёв тарафына алдан Кар экспедициясе составына кергән башкорт һәм мишәр отряды белән Салават Юлаев кушыла.

Әгәр алдан күп кенә башкорт старшиналары саклык һәм нейтралитет сакласа, Кар экспедициясенең җиңелүеннән соң Башкортстанның Казан, Нугай, Себер һәм Уса даругасы халкы тулысынча диярлек баш күтәрүчеләр ягына күчеп бетә. Оренбург хакимияте исәпләве буенча, Пугачёв ягына 77 башкорт старшинасы, 37 мишәр һәм ясаклы старшина (чирмешләр һәм удмуртлар) күчә, һәм бары тик 12 старшина гына хөкүмәткә тугры кала. Уралны колонизацияләү барышында җирләрен һәм урманнарын югалткан башкортлар беренче чиратта беркетелгән заводларны һәм аның авылларын юк итәргә ашыга. Бердага «патшага буйсынган күп тораклар бөлгенлеккә төште, …һәм хезмәткә яраклы күп халыкны бөлгенлеккә төшерделәр…» дигән шикаятьләр килә^[99].

Ноябрь уртасында баш күтәргән башкортлар Уфа тирәсендәге авылларның күбесен кулга төшерә, бу исә шәһәрне камалышта калдыра. Каранай Моратов һәм башка башкорт старшиналары белән берлектә, Каскын Самаров Стәрлетамак һәм Табынны ала. Пугачёвчылар 24 ноябрьдә гарнизонында 1120 кеше һәм 43 орудие исәпләнгән Уфаны чолгап ала. 30 ноябрьдә камалышта калучыларга «патша указы» игълан ителә. Анда шәһәр коменданты Мясоедовны һәм воевода Борисовны, шулай ук башка дворяннарны тапшырган очракта шәһәр халкы «кичереләчәк» диелә. Ләкин халык шәһәрне баш күтәрүчеләргә ирекле рәвештә бирүдән баш тарта. Күтәрелешләрдә катнашучылар арасында бердәмлек булмый, башкорт отрядлары белән Каскын Самаров, рус отрядлары белән Уфа казак атаманы Иван Губанов җитәкчелек итә^[100].

14 декабрьдән Уфа янына Урал буенда, Уралда һәм Көнбатыш Себердә сугыш хәрәкәтләрен җитәкләгән атаман Чика-Зарубин килә^[70]. Ул, Берда белән рәттән, Чесноковка авылын баш күтәрүчеләрнең икенче көчле үзәгенә әверелдерә. Уфаны камауда җитәкчелек итүдән тыш, Зарубин алдында милләтара каршылыкларны җиңү һәм башкорт, татар, шулай ук башка милли отрядларны казак, крестьян отрядлары белән бердәм командага берләштерү бурычы тора. Бер үк вакытта, тәвәккәллек һәм зирәклек күрсәтеп, Зарубин җирле атаманнарның һәм старшиналарның ышанычын һәм каршылыксыз буйсынуын яулый — «Башкортстанның хуҗасына» әверелә. Башкорт старшиналары волостьларга "граф Чернышёв"ның һәр өч йорттан бер «яраклы һәм лаеклы» җайдак җибәрү мәҗбүрияте турындагы указларын тарата. Фетнәдә Уфа провинциясеннән 14 меңнән артык яки 99,6 % башкорт йорты катнаша^[101]. Зарубин армиясенә ирекле рәвештә һәм рекрутлар җыю буенча крепостной, экономик крестьян отрядлары, Воскресенка, Верхотурье, Кытау, Кытау-Тамак, Сем, Белорет, Богоявленск, шулай ук башка заводлар крестьяннары, Табын һәм Нагайбәк казаклары җәлеп ителә.

1773 елның 23 декабрендә (1774 елның 3 гыйнвары) Зарубин 15 пушкалы 10 меңлек отряд белән шәһәргә һөҗүм башлый, ләкин сигез сәгатьлек бәрелештән соң, ул туп уты һәм гарнизонның көчле контратакалары ярдәмендә бастырыла^[102]. Уфага ачлык яный, шунлыктан, камалышта булуга карамастан, гарнизон азык-төлек һәм ягулык запасын тулыландыру максаты белән уңышлы һөҗүмнәр ясый. Шул ук вакытта шәһәр халкының качу, баш күтәрүчеләр ягына күчү очраклары ешая^[103].

1774 елның 25 гыйнварында (5 февраль) пугачёвчылар Уфага икенче һөҗүм ясый^[102]. Зарубин шәһәрне көньяк-көнбатыштан, Агыйделнең сул ярыннан, атаман Губанов көнчыгыштан атакалый^[70]. Башта отрядлар уңышка ирешә, хәтта шәһәрнең төп орудие батареясын, Усол түбәсен һәм Себер урамының бер өлешен ала, ләкин аларның һөҗүм итү омтылышы сакчыларның картечь уты ярдәмендә туктатыла. Бөтен көчен өзеклек урыннарына туплап, гарнизон башта Зарубинны, аннары Губановны шәһәрдән куып чыгара^[103].

1773 елның декабреннән күтәрелешкә Пермь провинциясенең Уса волосте башкортлары да кушыла. Уса шәһәрчегендә җирле староста һәм аның фикердәшләре Әбдәй Абдуллов башкорт отрядына «буйсынуны игълан итәр өчен» делегация җибәрә. Уса земство йорты волостьта актив агитация җәелдерә, «патша» казнасына салымнар җыя, экономик һәм сарай крестьяннарыннан присяга кабул иттерә, гаскәрләргә азык-төлек һәм терлек азыгы китерә. Пугачёвчылар отрядларына Рождественск, Аннинск, Уинск, Югокамский, Иркен, Юговский Осокин, Нытва заводларының беркетелгән крестьяннары һәм сөрүче солдатлар керә. 1774 елның 4, 5, 9 гыйнварында Батыркай Иткининның башкорт отряды Көнбатыш Уралның мөһим административ үзәге булган Көңгерне штурмлау омтышы ясый, ләкин ул гарнизон артиллериясе тарафыннан кире кагыла, шуннан соң отряд Тол елгасы тирәсенә кайта^[104].

1774 елның гыйнварында Красноуфимск ныгытмасы казаклары якында хезмәттә булган башкорт отрядлары белән элемтәгә керә, алардан «патша» указлары һәм манифестлар ала. 9 гыйнварда, воевода Бәхмәтовны богаулап, казаклар ныгытмага Илчегол Итколов отрядын кертә, 12 гыйнварда Красноуфимск ныгытмасына Бердадан килгән Салават Юлаев отряды керә. 19 гыйнварда Салават отряды һәм атаман Чика-Зарубин тарафыннан Уфадан «Россия һәм Азия гаскәрләренең баш юлбашчысы» дәрәҗәсендә җибәрелгән Табын казагы Иван Кузнецовның казак отряды Көнгер янына килеп җитә. Кузнецов бердәм командование астында барлыгы 3500 кешедән торган Гаврила Ситников, Иван Васев, Канзафар Усаев, Итколов һәм башкаларның отрядларын туплый. 23 гыйнварда Көңгергә аяусыз һөҗүм барышында баш күтәрүчеләр «туп, ә аннары коралдан көчле ут» ача, шул рәвешле барлык сугыш кирәк-яракларын файдаланып бетерә, әмма бернинди нәтиҗә булмый. Салават каты яралана^[91]. Икенче көнне шәһәргә премьер-майор Дмитрий Гагринның 300 кешелек хөкүмәт отряды килә һәм Кузнецов Чесноковкага ярдәм сорарга китә. 30 гыйнварда Гагрин Орда авылында баш күтәрүчеләргә һөҗүм ясый һәм, аяусыз каршылык күрсәтүгә карамастан, аларны тулысынча тар-мар итә^[105].

1773 елның декабреннән Нагайбәк ныгытмасына атаман вәкаләтләре белән, бу райондагы фетнәче отрядларга җитәкчелек итү өчен, Василий Торнов (Персиянинов) җибәрелә, ул үз канаты астына 400 дән артык җирле казак, татар, башкорт вәкилен җыя. 1774 елның 8 февралендә Нагайбәк ныгытмасы хөкүмәт отряды тарафыннан кире тартып алына, ләкин Чика-Зарубин тарафыннан ярдәмгә җибәрелгән Җаек атаманы Илья Ульянов отряды 19 февральдә ныгытманы кабат яулый һәм 70 солдатны әсирлеккә ала. Торновка хөкүмәт гаскәрләренең хәрәкәт итүен күзәтү өчен форпостлар оештырырга боерык биреп, Ульянов үзенең меңлек отряды өчен база буларак Бакалы ныгытмасын ала^[106].

Җаек шәһәрчегенең кала ныгытмасын камалышка төшерү

1773 елның декабрендә Пугачёв атаман Михаил Толкачёв аша казахларның Кече Йөз хакимнәре Нурали хан белән Досалы солтанга армиягә кушылырга өндәгән указларын җибәрә^[107], әмма хан вакыйгалар үзгәрешен көтәргә карар кыла^[108]. Моңа үзара ышанмаучанлык, катлаулы мөнәсәбәтләр һәм казаклар, башкортлар, калмыклар, казах халкы арасында озак еллар буе дәвам иткән үзара дошманлык зур йогынты ясый. Казах Кече һәм Урта Йөзләренең хан һәм солтаннары Пугачёв ставкасына да, Екатерина ІІгә дә тугрылыкта ышандыру вәгъдәләрен юллый. Досалы солтан улы Сәйдәлине Оренбург камалышында катнашкан 200 егет отряды белән Пугачёвка җибәрә, сугыш хәрәкәтләрендә казахларның башка төркемнәре дә катнаша. Бер үк вакытта чик буе авылларына, ныгытмаларга һәм форпостларга, шул исәптән пугачёвчылар контролендә булган торак пунктларга да һөҗүм итү очраклары ешая^[109]^[110].

Хан ставкасыннан кайтканда Толкачёв Кулагино һәм Калмыково ныгытмаларын ала, очраган казак кальгаларыннан һәм форпостларыннан туплар, сугыш кирәк-яракларын җыеп Җаек шәһәрчегенә таба юнәлә. 30 декабрьдә Толкачёв Җаек шәһәрчеге янында каршы җибәрелгән старшина Мостовщиковның казак командасын тар-мар итә һәм әсирлеккә ала, шул ук көннең кичендә ул Курень шәһәренең борынгы районын яулый. Казакларның күпчелеге, иптәшләрен сәламләп, Толкачёв отрядына кушыла, старшина ягы казаклары һәм хөкүмәт гарнизоны солдатлары, подполковник И. Д. Симонов һәм капитан А. П. Крылов җитәкчелегендә барлыгы 927 кеше, "ретраншмент"ка — собор үзе аның төп цитаделен тәшкил иткән Михаил-Архангельск гыйбадәтханәсе ныгытмасына кача. Чаң манарасы подвалында дары саклана, ә өске ярусларга пушкалар һәм уклар урнаштырылган була. Ныгытманы җиңел генә кулга төшерә алмыйлар^[111]. Башланган камалышта казаклар ныгытмага иң якын урнашкан йортларны яшеренү урыны итеп файдалана. Бәрелешләр барышында алар яндырылганнан соң, кирмән бүрәнәләрдән өелгән, ату өчен уемнар ясалган биек вал белән уратып алына^[112].

1774 елның гыйнварында атаман Овчинников Җаекның түбән өлешенә, Гурьев шәһәрчегенә поход белән җитәкчелек итә, һөҗүм ярдәмендә аның кирмәнен ала һәм отрядын Җаек шәһәрчегенә алып килеп җирле казаклар белән тулыландыра. Шул ук вакытта Җаек шәһәренә Пугачёв үзе дә килә. Ул шәһәр ныгытмасына озакка сузылган һөҗүм белән җитәкчелек итүне үз өстенә ала һәм ныгытма өеме астына мина куярга тәкъдим итә. Җир асты юлын казу 1774 елның 7 гыйнварында Яков Кубарь җитәкчелегендәге 150 кара эшче һәм 11 балта остасыннан торган команда тарафыннан башкарыла, аның сүзләренчә: «Казый башлаганда Пугачёв үзе дә килде, эшне ни рәвешле башкарырга икәнлеген күрсәтте, көндез һәм төнлә эш барышын карарга килә иде». 20 гыйнварда мина шартлатыла, ләкин ул көтелгән нәтиҗә бирми. Шартлау артыннан башланган һөҗүм вакытында Пугачёв гаскәре зур югалтулар кичерә һәм кире кагыла (400 гә якын кеше үтерелә). Бу вакытка Җаек шәһәренә 13 гыйнварда Оренбург гарнизонына һөҗүм булганлыгы турында хәбәр килеп ирешә һәм Пугачёв Архангел Михаил гыйбадәтханәсенең базда дары саклана торган чаң манарасы астына мина салу өчен, алдан ук икенче җир юлы казырга кушып, Бердадагы төп гаскәргә кире кайта.

Гыйнвар ахырында Пугачёв Җаек шәһәренә килгәннән соң, гаскәр җыены үткәрелә һәм атаман итеп Н. А. Каргин билгеләнә, А. П. Перфильев һәм И. А. Фофанов старшиналар булып сайлана. Шул чакта ук казаклар, патшаны гаскәр белән тулысынча туганлаштырырга теләп, аны яшь казак кызы Устинья Кузнецовага өйләндерә^{[* 14]}.

19 февральдә мина шартлавы нәтиҗәсендә Михаил гыйбадәтханәсенең чаң манарасы җимерелә, ләкин алдагы көнне ныгытманы саклаучылар җир асты юлы казылу турында кисәтелә һәм бөтен дары бинадан чыгарыла. Аяусыз һөҗүм баш күтәрүчеләргә кабат уңыш китерми. Шулай да шартлау һәм чаң манарасы җимерелү нәтиҗәсендә, бәрелеш барышында ретраншмент гарнизоны 42 кешесен югалта, 13е яралана, алар арасында авыр контузия алган комендант Симонов та була^[114].

Февраль ахырында Пугачёв Оренбургка Мансуров һәм Голицын корпуслары якынлашуы турында хәбәр ала, аннан соң 500 казактан торган отряд белән Бердага китә. 9 мартта Симонов һөҗүм ясарга карар кыла. Иртәдән 250 солдаттан торган отряд фетнәче казакларга һөҗүм итә, ләкин бүрәнә өемнәрен үтеп чыга алмау сәбәпле, 32 кешесен югалтып, 74 сугышчысы яраланып (аларның 20се соңрак вафат була) кире чигенә. Камалыштагылар өчен югалтулар гаять күп була, ләкин Оренбургка бик күп казакларның китүе сәбәпле көчсезләнгән фетнәче як та бәрелеш нәтиҗәләреннән файдалана алмый^[115].

Казан губернасында һәм Чулман буенда баш күтәрүләр

Башланган күтәрелешләр турындагы хәбәрләр һәм "патша Пётр Фёдорович"ның тәүге указлары һәм манифестлары Казан губернасы авылларына 1773 елның сентябрь ахырында килеп ирешә. Октябрь башыннан Казан губернаторы Брандт боерыгы белән фетнәчеләргә каршы көрәш өчен йомышлы татарларны, башкортларны һәм мишәрләрне отрядларга туплау эше башлана, әмма алар көтелгән нәтиҗәләр бирми. Кар корпусына кертелгән 800 атлы йомышлы татар отряды Йөзәй авылына якынлашканда ук качып китә. Анда Кар авангарды пугачёвчылар белән көрәшә, баш күтәрүчеләр ягына күчү, хөкүмәт гаскәрләре сафларында буталчыклык һәм аңлашылмаучанлык тудырып, күтәрелеш барышында да дәвам итә. Йөзәй янында җиңелүдән соң Кар вакыйгалар турында түбәндәгеләрне хәбәр итә: «Бу халыкларның ышанычсызлыгы күз алдыма китергәнчә ачыклана башлады, чөнки 1000 атлы гаскәр, бернинди җәбер-золым күрмичә, һичнинди каршылыксыз ачык далага китеп барды. Ни өчен мин хәзер… мишәр һәм башкорт командаларына ия булырга тиеш, үзем үк аларны җәяүле гаскәр белән каплыйм»^[116]. Кар корпусының чигенүе хөкүмәт ягында тискәре тәэсир калдыра, Чулман буенда крепостной һәм ясаклы крестьяннарның массакүләм чуалышларына китерә. Кар гаскәрләре Казан губернасы чигеннән Бозаулык ныгытмасына кадәр булган төп шәһәрләрне яулый. Бөгелмәне — генерал Фрейман, Акбашны — секунд-майор Йосыф Тәфкилев, Резяпкино авылын — Шишкин контрольдә тора. Ноябрь башыннан губернаның көньягында гомуми саны 15 меңгә кадәр булган 10 фетнәче отрядның эшчәнлек алып баруы нәтиҗәсендә гарнизоннар камалышта калганлыктан, тоташ оборона сызыгын оештыра алмыйлар^[117].

Мәсәгүт Гомәров командалыгындагы иң зур отрядларның берсе, Бемыж, Пыжман һәм Туеш бакыр эретү заводларын үз контроленә алып, Казан артындагы Арча юлында хәрәкәт итә. Бөгелмә тирәсендә Муса Мостафин, Әйет Уразмәтов, керәшен татарлары Осип Енгалычев һәм Яңа кануннар эшләү комиссиясе депутаты Гавриил Давыдов командалыгындагы отрядлар саклый. Көнчыгыш Чулман аръягының үзәге булган Минзәлә шәһәре дә декабрьдән Каранай Моратов отрядлары тарафыннан камалышка алына. 23, 26 декабрьдә хөкүмәт гарнизоны ике аяусыз һөҗүмне кире кага, 1774 елның 12 гыйнварында штурмлау барышында гарнизон гаскәрләре баш күтәрүчеләр отрядларын тарата, ләкин ул март аена кадәр диярлек шәһәрдәге камалышны өзәргә ярдәм итми. Көнбатыш Чулман аръягындагы Зәй ныгытмасы хөкүмәтнең таянычы була, ләкин баш күтәрүчеләр отрядлары шактый шәһәр халкын үз ягына авыштыруга ирешә һәм 15 гыйнварда Нагайбәк Әсәнов һәм Аренкул Ассеев отрядлары тарафыннан Зәй каршылыксыз алына. Икенче бер зур авыл — Биләрдә отставкадагы хәрбиләр Пугачёв отрядларына каршылык күрсәтә. Баш күтәрүчеләр Алабуганы да яулап ала алмый, Казаннан җибәрелгән өстәмә гарнизон 1774 елның гыйнварында берничә һөҗүмгә каршы тора^[118].

1773 елның декабрь азагында Кудашев һәм Носков җитәкчелегендәге татар, удмурт һәм башкорт отрядлары Ижевск һәм Воткинск заводларына юнәлә, алар 1774 елның 1 һәм 10 гыйнварында алына. Завод осталары һәм эшчеләре өйләренә таратыла, бер өлеше баш күтәрүчеләргә кушыла, кулга алынган акчалар, туплар, шулай ук завод атлары Чесноковкадагы «граф Чернышёв станына» җибәрелә^[119].

Уралда һәм Көнбатыш Себердә күтәрелеш

Стәрлетамакны һәм Табынны яулауда катнашкан атаман Иван Грязнов, завод крестьяннарыннан отряд туплап, Агыйдел буендагы Воскресенка, Архангел, Богоявленск заводларын басып ала. Пугачёв аны полковник дәрәҗәсенә күтәрә һәм Исәт провинциясенә җибәрә. Бу вакытта инде анда Саткы һәм Златоуст заводларын үз контроленә алган, соңрак Көңгер районына җибәреләчәк Иван Кузнецов отряды һәм провинциянең көньяк-көнбатышындагы башкорт отрядлары (аларның берсен Яңа кануннар эшләү комиссиясе депутаты старшина Базаргол Юнаев җитәкли) эш итә. Саткы заводына килеп җиткәч, Грязнов отрядын тулыландыра, аннары Көндрәс, Увельски һәм Варламово бистәләрен, Чебәркүл ныгытмасын яулап ала, гыйнвар аенда Чиләбегә якынлаша^[120]^[121].

1774 елның 2 (13) гыйнварында Демидовның Кыштым заводлары крестьяннары, Саткы һәм Златоуст заводларында баш күтәрүчеләрдән Пугачёв манифестларының күчермәләрен алганнан соң, заводны сакларга җибәрелгән секунд-майор Чубаров отрядының дәүләт казакларын аларга кушылырга күндерә һәм отрядның барлык офицерларын богаулый. Шул ук көнне баш күтәрүчеләргә Касли заводы крестьяннары да кушыла. Крестьяннардан һәм завод эшчеләрләреннән ике туплы 400 кешелек отряд оештырылып Грязновка ярдәмгә озатыла^[122]. Гыйнвар башында Чиләбе казаклары, атаман Грязнов ярдәменә өмет итеп, шәһәрдә фетнә күтәрә, әмма нәтиҗәдә алар шәһәр гарнизоны тарафыннан тар-мар ителә. 10 гыйнварда Грязнов Чиләбене һөҗүм белән алу омтылышы ясый, 13 гыйнварда Чиләбегә Себердән генерал И. А. Деколонгның ике меңлек корпусы килеп җитә. Гыйнвар дәвамында шәһәр янында бәрелешләр бара һәм 8 (19) февральдә Деколонг шәһәрне пугачёвчыларга калдырырга карар кыла. Гыйнвар-февраль дәвамында Грязнов һәм Туманов отрядлары Чиләбе тирәләрендәге Уй, Коелга, Кичигино, Эткүл, Яманъелга, Мияс, Санарск ныгытмаларын, шулай ук бистәләргә беркетелгән салаларны һәм авылларны контрольгә ала^[123]. Баш күтәрүчеләргә Югары һәм Түбән Сырга, Өфәле, Суховяз, Нязепетровск, Әҗәш-Уфа заводлары кушыла^[124]. Провинциянең көнчыгышында Михаил Ражев отряды ныгытылган Далматово монастырен камалышка ала^[125]. Шадрин өязе тулысынча аның үзәген камап алган баш күтәргән җирле крестьяннар контроле астында була, фетнә Окуневское, Исәт һәм Кортамыш районнарына да тарала^[126].

1774 елның гыйнварында Иван Белобородов җитәкчелегендәге пугачёвчылар отрядлары Екатеринбургка якынлаша, юл уңаеннан Әчет ныгытмасын һәм Суксун, Бисерт, Рәүде заводларын ала. 18 гыйнварда Белобородов отряды Белембай заводын кулга төшерә һәм 1774 елның 19 гыйнварында эшчәнлекләренең төп базасы булган Демидовның Шайтан заводларын яулый^[127]. Бу вакытка Екатеринбургтан төньяктарак урнашкан барлык заводлар хакимиятләр тарафыннан камалыш хәленә күчерелә, завод крестьяннары һәм эшчеләре аларны саклау өчен мобилизацияләнә. Хөкүмәт гаскәрләре Шайтан заводларын кире кайтарырга омтыла, 20-21 гыйнварда узган капитан Ерапольский отряды һәм аннары 22 гыйнварда поручик Костин отряды тарафыннан оештырылган һөҗүмнәр Белобородов тарафыннан бастырыла. 29 гыйнварда баш күтәрүчеләр ягына Утка казна заводы күчә. 1 февральдә Белобородов отряды Уралның иң эре металлургия заводларының берсе булган Демидовның Утка заводын чолганышка ала. Вал һәм дивар белән әйләндереп алынган завод эчендә 15 туплы 1000 кешелек хөкүмәт отряды яшеренә. Баш күтәрүчеләр заводны каты бәрелешләрдән соң, 11 февральдә генә ала. Екатеринбург тау ведомствосының 20 заводы фетнәчеләр кулына күчә^[128]^[129].

1773 елның ахырына кадәр баш күтәрүчеләрнең контроле зонасына Урал металлургия заводлары һәм рудникларының яртысы эләгә. Алар Пугачёв армиясен 118 туп, шулай ук ядрәләр һәм картечь, мылтыклар, якынча 170 000 сумны тәшкил иткән акча, азык-төлек, фураж һәм терлек-туар белән тәэмин итә. 6 меңнән артык завод крестьяны баш күтәрүчеләр отрядларын тулыландыра. Пугачёвчылар тарафыннан аларның 226 000 сумнан артык бурыч язмалары һәм йөкләмәләре юк ителә^[130]^[131].

1774 елның гыйнвар һәм февраль айларында күтәрелешкә Себер губернасының көнбатыш районнары халкы кушыла башлый. Җирле крестьян вәкилләре атаманнар Чика-Зарубин һәм Грязнов белән элемтәгә керә, алардан Пугачёв манифестларының күчермәләрен, шулай ук ярдәмгә кешеләр һәм корал ала^[120]. Февральдә Яулытора дистрикты территориясенә Иван Иликаевның 300 Эчкен татарларыннан, мишәрләрдән, башкортлардан, Исәт казакларыннан һәм крестьяннарыннан торган отряды килү белән, баш күтәрүчеләр Үтәк һәм Курган бистәсен контрольгә ала. Аннан алар Иковское бистәсенә юнәлә, бу вакытта биредә капитан Смолянинов хөкүмәт отрядына мобилизацияләнгән җирле крестьяннар — дәүләт казаклары фетнә күтәрә. Алар тупларны кулга төшерә, солдатларны чолгап ала һәм офицерларны әсир итә. Фетнәчеләр үрнәгенә майор Салмановның Кизак бистәсе отрядының дәүләт казаклары да иярә. Баш күтәрүчеләр ягына Белозёрское һәм Тебенякское бистәләре дә күчә. Ул арада Исетск провинциясеннән Иван Ковалевский командалыгындагы 800 кешелек тагын бер отряд килә. Марайское һәм Усть-Суерское бистәләрендә яшәүчеләр пугачёвчыларга кушылгач, бөтен Яулытора дистрикты баш күтәрүчеләр кулына күчә. Шулай ук Краснослободская районы, Верхотурье, Түре өязләре авылларында да баш күтәрүләр башлана. Крестьяннар тоз һәм шәраб складларын җимерә, түрәләрнең һәм офицерларның йортларын һәм мал-мөлкәтен талый, авыл башлыклары итеп фетнәчеләр арасыннан каравылчылар һәм атаманнар билгеләнә^[132]^[133]^[134].

Бибиков экспедициясе

В. А. Кар экспедициясенең тар-мар ителүе һәм аның ирекле рәвештә Мәскәүгә китүе турындагы хәбәр Петербургка килеп ирешкәч, Екатерина II 27 ноябрьдәге указы нигезендә яңа командующий итеп генерал-аншеф А. И. Бибиковны билгели^[135]. Яңа җәза корпусы составына 10 кавалерия һәм җәяүлеләр полкы, шулай ук ашыгыч рәвештә империянең көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш чикләреннән Казанга һәм Самарага җибәрелгән 4 җиңел кыр командасы, алардан кала күтәрелеш зонасындагы барлык гарнизоннар һәм хәрби частьләр, шулай ук Кар корпусының соңгы хәрбиләре керә. 1773 елның 25 декабрендә Бибиков Казанга килә, анда 1774 елның гыйнвары дәвамында Владимир, 2 нче гренадер, Изюм, Архангельск һәм Томск полклары җыела. Сызранга 24 нче җиңел кыр командасы, Сембергә 22 нче, 23 нче һәм 25 нче команда, Саратовка Бахмут атлы полкы җибәрелә. 29 декабрьдә майор К. И. Муфель җитәкләгән 24 нче җиңел кыр командасы Самараны тартып ала^[135]. Арапов Алексеевскка чигенә, ләкин 9 гыйнварда аннан да куып чыгарыла. Бибиков боерыгы буенча дүрт җиңел кыр командасыннан һәм Бахмут атлыларыннан генерал П. Д. Мансуров командалыгындагы корпус төзелә, ул Самара сызыгы буйлап Оренбургка таба хәрәкәт итәргә тиеш була. Генерал П. М. Голицын җитәкчелегендә җыелган калган гаскәрләр Бөгелмәдә Фрейман отряды белән кушылырга һәм Богырысланга таба юнәлергә тиеш була, ләкин аларның хәрәкәт итүе тирән кар катламы, урман юлларында өемнәр оештырган татар һәм башкорт отрядлары белән бәрелешләр нәтиҗәсендә сүлпәнләнә^[136].

14 февральдә Мансуров корпусы Арапов янында Бозаулык ныгытмасын тартып ала, Голицын корпусы 27 февральдә Богырысланга барып җитә. Бу вакытта Овчинников — Җаек шәһәрчегеннән һәм Пугачёв Бердадан Сорочинск ныгытмасына килә, 6 мартта Пронкина авылында төн кунарга калган Голицын корпусы авангардына һөҗүм итә. Көтелмәгән атака нәтиҗәсендә хөкүмәт отряды тар-мар ителү куркынычы астында кала, бәрелештә аның командиры майор Елагин һәлак була, әмма калган офицерлар солдатларны туплый һәм 100 кешесен югалтып сугыш хәрәкәтен үзгәртүгә ирешә, пугачёвчылар Сорочинскка кайта^[137].

Киңәшмәдән соң Пугачёв белән Овчинников төп көчләрен Оренбургтан читкә юнәлтергә һәм Татищево ныгытмасында тупларга карар кыла. Янган диварлар урынына боз валы өелә, булган бөтен артиллерия җыела. Төрле мәгълүматлар буенча Татищевода 7 меңнән 9 меңгә кадәр баш күтәрүче һәм кимендә 30 туп була. Озакламый ныгытма янына 6500 кеше һәм 25 туптан торган Мансуров һәм Голицын корпусы килеп җитә. Бәрелеш 1774 елның 22 мартында (2 апрель) оештырыла һәм ул гаять аяусыз була. Князь Голицын А. Бибиковка рапортында түбәндәләрне хәбәр итә: «Эш шулкадәр әһәмиятле иде, мин әлеге җиңелгән фетнәчеләрне тәшкил иткән хәрби өлкәдәге белемсез кешеләрдән мондый кыюлыкны һәм әмер бирүләрне көтмәгән идем»^[138]. Казаклар берничә мәртәбә атлы атака һәм туп уты ярдәмендә һөҗүм итүчеләрнең сафларын боза. Генерал Голицын, Мансуров һәм Фрейман ялангач шпага белән солдатларны һөҗүмгә алып барырга мәҗбүр була. Бахмут атлылары һәм Чугуев казаклары һөҗүмгә каршы торучылар тылы ягыннан керә һәм хәл өметсезгә әйләнгәч, Пугачёв Бердага кайтырга карар кыла. Атаман Овчинниковның казак полкы аның чигенүен яшереп кала. Ул, туп зарядлары беткәнче нык саклана, аннары өч йөз казак белән кальганы чолгап алган гаскәр аша үтеп, Нижнеозёрный ныгытмасына таба юнәлә. Бу баш күтәрүчеләрнең беренче зур җиңелүе була, Пугачёвның 2 меңгә якын кешесе үлә, 4 меңе яралана һәм әсир төшә, бөтен артиллериясе һәм олаулары юкка чыга. Екатерина II, җиңү турында хәбәр алгач, Бибиковны лейб-гвардия подполковнигы итеп күтәрә, Мансуров һәм Фрейман Изге Анна ордены белән бүләкләнә, Голицынга Могилёв губернасында утар бирелә^[139].

Башкортстанны буйсындыру һәм Уфада камалышны өзү өчен Бибиков Томсктан килгән генерал Ларионов командалыгында, Архангельск карабинеры, Изюм атлы полкларыннан һәм Казан дворян ополчениесеннән отряд оештыра. 6 мартта баш күтәрүчеләрдән Нагайбәк ныгытмасы, 8 мартта Стәрлетамак пристане кире кайтарыла, 13 мартта Бакалы авылында Илья Ульянов отряды тар-мар ителә. Бибиков Уфага таба тизрәк хәрәкәт итүне таләп итсә дә, Лионов ашыкмый. Бу вакытта И. Михельсон командалыгындагы, моңа кадәр Польшада булган Санкт-Петербург карабинер полкы 1774 елның 2 мартында Казанга килеп җитә, кавалерия частьләре белән көчәйтелеп күтәрелешне бастыруга җибәрелә. Бибиков Михельсонга Ларионовны алыштырырга һәм Башкортстандагы берләштерелгән хөкүмәт корпусын җитәкләргә боерык бирә. 1774 елның 24 мартында (4 апрель) Чесноковка авылы янындагы каты бәрелештә Михельсон Чика-Зарубин командалыгындагы гаскәрләрне тар-мар итә, ә ике көннән соң Зарубин, Губанов, Ульянов Табында әсирлеккә алына^[70]^[140]. Уфага кергәч, Михельсон башкортлар күтәрелешен бастыра алмый, чөнки алар партизан тактикасына күчә. «Подполковник әфәнде барлык дешатаментлары белән Чесноковкада туктады, анда аның янында төрле дәрәҗәдәге бик күп халык тәүбә итте, ярлыкау сорап килде. Әсир төшкәч тә, башкортларның берсе дә исән-сау килеш баш имәде, ә кайберләре, коралсыз калгач та, кесәләреннән пычак чыгарып, тотучыларга ташланды, ә печәнлектә һәм базда табылганнары, каршылык күрсәтеп, сөңге һәм пычак белән каршы чыкты»^[141].

Көңгер янында пугачёвчыларны тар-мар иткән майор Гагрин 19 февральдә Красноуфимск ныгытмасын, аннан соң Әчет ныгытмасын ала һәм Екатеринбургка таба юл тота. Ләкин ныгытмаларны яулау башкортларны җиңүне аңлатмый. Подполковник Поповның Гагрин тарафыннан калдырылган отряды март буе Көңгер, Красноуфимск һәм Әчет ныгытмаларында Салават Юлаев, шулай ук башка башкорт старшиналары отрядлары артыннан йөри, аларның бүтән урында кабат җыелганнарын белгәч, куып тарата^[142]. Гагрин отряды 26 февральдә Утка заводында баш күтәргән 700 кешедән торган отрядны камап ала һәм аннан куып чыгара. Белобородов аларга ярдәмгә ашыга, Гагрин гаскәрләренә һөҗүм итә, ләкин тар-мар ителә һәм Кәсле заводына чигенә, 12 мартта кабат җиңелә һәм Саткы заводына китә. Екатеринбург тирәсендәге заводларның күп өлеше хөкүмәт карамагына кайтарыла^[143].

19 февральдә Себердән Шадринга майор Жолобов отряды килә, 23 февральдә шәһәргә Деколонг командованиесендәге өч җиңел кыр командасы керә. 9 мартта хөкүмәт отряды Уксянка бистәсе янында баш күтәрүчеләрнең 7 меңлек отрядын тар-мар итә, 14 мартта Далматов монастыре камалыштан чыгарыла^[144]. Деколонг премьер-майор Эртманның 13 нче җиңел кыр командасын Яулытора дистриктына җибәрә, алар анда 6 мартта Усть-Суерское бистәсе янында атаман Ковалевский отрядын җиңә, 19-21 мартларда дәвам иткән өч көнлек каты бәрелештә Иковское бистәсе янында Новгородов һәм Иликаев отрядларын тар-мар итә, 24 мартта Курган бистәсе хөкүмәт карамагына кайтарыла^[145].

Мансуров бригадасын Татищево ныгытмасында калдырып, Голицын 29 мартта Оренбургка килә. Пугачёв Җаек шәһәренә үтеп керү омтылышы ясый, ләкин Переволоцкий ныгытмасы янында хөкүмәт гаскәрләрен очраткач, Сакмар шәһәренә таба борылырга мәҗбүр була, анда 1 (12) апрельдә баш күтәрүчеләр яңадан җиңелә. 2800дән артык кеше, шул исәптән Максим Шигаев, Андрей Витошнов, Тимофей Подуров, Иван Почиталин һәм башкалар әсир төшә. Пугачёв үзе, дошман эзәрлекләвеннән аерылып, берничә йөз казагы белән Пречистое ныгытмасына кача^{[* 15]}, аннан баш күтәрүчеләрнең ышанычлы таяну ноктасы булачак Агыйдел борылмасына, Көньяк Уралның тау заводына таба китә.

Апрель башында Изюм атлы полкы һәм Җаек старшинасы М. М. Бородинның казак отряды белән бергә ярдәмгә җибәрелгән П. Д. Мансуров бригадасы Җаек шәһәрчегенә юнәлә. Пугачёвчылардан Нижнеозёрная һәм Рассыпная ныгытмалары, Илецк шәһәрчеге кире алына, 12 апрельдә Иртецк форпосты янында баш күтәрүче казаклар тар-мар ителә. А. А. Перчинников, А. П. Перфильев һәм К. И. Дехтярев җитәкчелегендәге казаклар, җәзачыларның кире Җаек шәһәренә таба хәрәкәт итүләрен туктатырга теләп, Мансуровка каршы чыгарга карар кыла. Очрашу 15 апрельдә Җаек шәһәрчегеннән 50 чакрым көнчыгыштарак урнашкан Быковка елгасы буенда була. Бәрелештә казаклар даими гаскәрләргә каршы тора алмый һәм чигенә башлый, нәтиҗәдә бу акрынлап куркып качуга әйләнә. Атлы отрядлар тарафыннан эзәрлекләнгән казаклар, алты йөз кешесенең йөздән артыгын югалтып, Рубежинское форпостына чигенә, алар арасында Дехтярев та була^[147]. Атаман Овчинников, калган кешеләрне туплап, Пугачёв гаскәрләре белән кушылу өчен, киң далалар аша Көньяк Уралга алып китә^[148]. 15 апрель кичендә Җаек шәһәрчегенә Быковка янында пугачёвчыларның тар-мар ителүе турында хәбәр ирешкәннән соң, бер төркем казак, җәзачылар алдында үзләрен күрсәтергә теләп, атаман Каргин һәм Толкачёвны богаулап Симоновка тапшыра. 16 апрельдә Мансуров Җаек шәһәренә килә, 1773 елның 30 декабреннән камалышта булган шәһәр ныгытмасын тулысынча азат итә. Шәһәрдән далага качкан фетнәче казаклар күтәрелеш барган төп районга үтеп керә алмый. 1774 елның май-июль айларында Мансуров бригадасы командалары һәм старшина ягы казаклары Җаек янындагы далада, Өязән (Үзән) һәм Ыргызлы елгалары буенда Ф. И. Дербетев^[94], С. Л. Речкин, И. А. Фофановның фетнәче отрядларын эзләп таба һәм тар-мар итә^[149].

Апрель башында Екатеринбург ягыннан якынлашкан секунд-майор Гагрин корпусы Чиләбедә булган Туманов отрядын тар-мар итә^[120]. 1 майда Әстерханнан килгән подполковник Д. Кандауров командасы фетнәчеләрдән Гурьев шәһәрчеген тартып ала^[150].

1774 елның 9 (20) апрелендә Пугачёвка каршы оештырылган хәрби операцияләр командующие А. И. Бибиков вафат була. Аннан соң Екатерина II гаскәрләр белән җитәкчелек итүне дәрәҗәсе буенча өлкән генерал-поручик Ф. Ф. Щербатовка тапшыра. Генерал Голицын, гаскәр командующие вазифасына үзен билгеләмәүләренә үпкә белдереп, якындагы ныгытмаларга һәм авылларга тикшерү, шулай ук җәза бирү өчен кечкенә командалар җибәреп, үз корпусының төп көчләре белән өч айга Оренбургта тоткарлана. Генераллар арасындагы мәкерле эшләр Пугачёвка ял итү мөмкинлеге тудыра, ул Көньяк Уралда таркалган вак отрядларны тупларга өлгерә. Эзәрлекләүне шулай ук язгы юл өзеклеге һәм елгалардагы су ташуы туктатып тора^[151].

Күтәрелешнең яңа дулкыны

Сакмар шәһәре янында җиңелгәннән соң, Пугачёв төп гаскәренең калган казаклары белән 1774 елның 4 апрелендә казна Вознесенское заводына, аннары 7 апрельдә Әүҗән-Петровка заводларына килә һәм анда 12 апрельгә кадәр тоткарлана. Отрядын завод крестьяннары, азык-төлек һәм акча белән тулыландырып, Агыйдел агымы буенча югарыга таба — Белорет заводына юл тота. Бу вакытта Көньяк Урал заводлары баш күтәрүчеләрнең тар-мар ителгән отрядларының сыену урыны булып тора. Мәсәлән, Белобородов — Саткинода, Грязнов белән Туманов Кыштым һәм Каслин заводларында туктала. Баш күтәрүчеләр карамагында Воскресенское, Троицк заводлары һәм башкалар була. Пугачёв барлык отрядларга үзе белән берләшүгә кушылуны таләп иткән атчабарлар җибәрә. Ләкин башланган язгы ташу баш күтәрүчеләрнең хәрәкәт итүенә дә комачаулый, Пугачёвка 2 майга кадәр Белорет заводында калырга туры килә^[152].

Төрле мәгълүматлар буенча, Уралдагы 129 заводның 64 е күтәрелешкә кушыла, аларга беркетелгән крестьяннарның саны 40 мең кешене тәшкил итә^[153]. Уралдагы баш тикшерүче капитан С. И. Маврин хәбәр иткәнчә, завод хуҗалары тарафыннан җәберләнгән, эш урыннарына кадәр озын юл үтәргә, арттырылган бәядән азык-төлек сатып алырга мәҗбүр булган, игенчелек белән шөгыльләнү хокукыннан мәхрүм ителгән беркетелгән крестьяннар күтәрелешнең төп көче булып санала. Маврин киләчәктә мондый чуалышларны булдырмау өчен кискен чаралар күрергә кирәклеген искәртә. Екатерина Г. А. Потёмкинга Мавринның «завод крестьяннары турында әйткәннәренең барысы да бик нигезле һәм, минемчә, заводларны сатып алудан һәм аларны казна крестьяннарына күчереп, хәлләрен җиңеләйтүдән башка чара юк», дип белдерә. 1779 елның 19 маенда казнага һәм партикуляр предприятиеләргә беркетелгән крестьяннарны куллануның гомуми кагыйдәләре тупланган манифест дөнья күрә. Ул күпмедер дәрәҗәдә завод хуҗаларының беркетелгән крестьяннарны файдалануын чикли, эш көнен кыскарта һәм хезмәт өчен түләүне арттыра^[154]^[155].

Күтәрелешнең беренче этабында Пугачёв һәм аның атаманнары башкортларны һәм крестьяннарны заводларны җимерүдән тыеп калырга тырышса, хәзер һәр чираттагы заводны ташлап киткәннән соң, аларның барысын да диярлек беркетелгән крестьяннар яки күбесенчә башкорт отрядлары тарафыннан яндырыла. Аннан соң завод халкы пугачёвчыларга кушыла, заводлар башкорт отрядлары тарафыннан юк ителү очракларында еш кына аның кешеләре әсирлеккә алына яки үтерелә. Кайбер завод крестьяннары башкортларга каршылык күрсәтеп, үз заводларын яклап кала ала. Мәсәлән, Воскресенское заводы крестьяннары май аенда өч тапкыр үз заводларын яндырудан саклый, әмма июньдә 6 көн камалыштан соң заводка һәм авылга Качкын Самаров отряды ут төртә, крестьяннарны башкортлар «үз авылларына илтә». Шул ук вакытта, 1774 елның июнендә, Юлай Азналин һәм Салават Юлаев отряды халкы белән бергә Кытаутамак һәм Йүрүзән заводларын, алар янындагы авылларны яндыра, ләкин завод эшчеләре саклаган Кытау заводын ала алмый^[156]^[157].

5 май иртәсендә Пугачёвның 5 меңгә якын кешегә җиткән отряды Магнитная ныгытмасына якынлаша. Бу вакытка Пугачёв отряды нигездә начар коралланган завод крестьяннарыннан һәм аз санлы Җаек, Илецк һәм Оренбург казакларыннан тора, отрядта бер туп та булмый. Магнитная ныгытмасына һөҗүмнең башы уңышсыз була, бәрелештә 500гә якын кеше үлә, Пугачёвның уң кулына яралана. Гаскәрләрен ныгытмадан читкә алып китеп, вазгыять турында фикер алышканнан соң, баш күтәрүчеләр төн караңгылыгында яңа омтылыш ясап, ныгытмага үтеп керә һәм аны басып алуга ирешә. Табыш сыйфатында 10 туп, мылтыклар, сугыш кирәк-яраклары кулга төшерелә. 7 майда Магнитная ныгытмасына төрле тарафлардан атаман А. Овчинников, А. Перфильев^[147], И. Белобородов^[127], С. Максимов, И. Шибаев отрядлары килә^[158].

Җаек буйлап югарыга таба юнәлгәндә, Деколонг гаскәрләренең якынлашуы сәбәпле, баш күтәрүчеләр Югары Җаек ныгытмасын әйләнеп үтә, Карагай, Петропавел һәм Степное ныгытмаларын ала, аларны үзләре артыннан яндыра һәм 20 майда иң зур саналган Троицк ныгытмасына якынлаша. Бу вакытка отрядта 10 мең кеше исәпләнә. Башланган һөҗүмне гарнизон артиллерия уты белән кире кагырга тырышып карый, ләкин фетнәчеләр, ныклы каршылыкны җиңеп, Троицкка бәреп керә. Пугачёв снарядлар һәм артиллерия, шулай ук дары, азык-төлек һәм фураж запасларын кулга төшерә. 21 май иртәсендә бәрелештән соң ял итүче баш күтәрүчеләргә Деколонг корпусы һөҗүм итә. Көтмәгәндә кулга алынган пугачёвчылар авыр җиңелүгә дучар була, 4000 кешесен югалта, шул кадәр үк халык яралана һәм әсир төшә. Чиләбегә таба юлда мең ярым атлы казак һәм башкорт кына чигенә ала^[159]^[160].

23 майда Көндрәс бистәсе янындагы Лягушино авылы янәшәсендә фетнәчеләрнең Чиләбегә юлларын томаларга ашыгучы Михельсон корпусы белән каршы бәрелештә Пугачёв отряды тагын бер авыр җиңелүгә дучар була. 600 кешесен югалтып, 400 әсир төшеп, Пугачёв кабат эзәрлекләүдән качып котыла^[161]. 31 майда пугачёвчылар Златоуст заводына килеп җитә, отрядларын кешеләр белән тулыландыра һәм киткәндә заводны яндыра. 2 июньдә Пугачёвны эзләп йөрүче Михельсон ташлап киткән, шулай ук яндырылган Саткы заводы басып алына^[162].

3 июньдә Түбән Кыйгы авылы янында Пугачёв отряды Салават Юлаевның аннан бригадир званиесе алган отряды белән кушыла. Бу вакытка башкортлар баш күтәрүчеләр армиясенең өчтән ике өлешен тәшкил итә. 3 һәм 5 июньдә Ай елгасында Михельсон белән яңа бәрелешләр була^[163] һәм икесендә дә ул фетнәчеләрне тар-мар итә^[164]. Пугачёв төньякка чигенеп яңа көчләр туплый, Михельсон, шәһәр янында хәрәкәт иткән башкорт отрядларын куып җибәрү һәм сугыш кирәк-яраклары һәм азык-төлек запасын тулыландыру өчен, Уфага китә^[165]^[166].

Ял алудан файдаланып, Пугачёв Казанга таба юл тота. 10 июньдә Красноуфимск ныгытмасы алына, 11 июньдә Көңгер янында һөҗүмгә чыккан гарнизонга каршы бәрелештә җиңү яулана. Пугаёв, Көңгергә һөҗүм итмичә, көнбатышка борыла. Баш күтәрүчеләр отрядлары тиз арада экономик һәм җирле завод крестьяннары, урманда качып яткан башкорт, татар, вотяк һәм чирмешләрнең вак отрядлары белән тулылана. 14 июньдә пугачёвчылар авангарды Чулман буе каласы Уса янына якынлаша һәм шәһәр ныгытмасын камап ала. Дүрт көннән соң бирегә Пугачёвның төп көчләре килеп җитә һәм ныгытмада утырып калган, өч көн буена аяусыз һөҗүмнәрне кире каккан гарнизон белән камалыш бәрелешләрен башлый. 21 июньдә ныгытманы саклаучылар, алга таба каршылык күрсәтү мөмкинлекләре калмыйча, чигенә. Бу чорда Пугачёв янына авантюрист сәүдәгәр Астафий Долгополов («Иван Иванов») килә, матди хәлен яхшырту максатыннан, ул үзен Павел Iнең илчесе итеп күрсәтә. Пугачёв авантюраны аңлап ала, Долгополов, килешү нигезендә, күпмедер вакыт «Пётр IIIнең чынлыгын исбатлаучы» була. Уса өчен бәрелешләрдә аягы җәрәхәтләнгән Салават Юлаев башка авырулар һәм яралылар белән бергә дәваланырга җибәрелә. Башкорт отрядларының бер өлеше Пугачёв белән походын дәвам итә, «калганнар Толда кала»^[167].

Пугачёв гаскәрен Чулман аша чыгара, 24 июньдә — Воткинск һәм 27 июньдә Ижевск тимер ясау заводларын ала һәм яндыра. Пугачёвчылар ипи-тоз белән каршы алган Нылга, Әгерҗе, Алнаши вотяк һәм татар авыллары аша Нократ елгасын кичкәч, Трёхсвятское (Алабуга) аркылы Мамадышка килеп җитә. «Пётр Фёдорович» армиясенең якынлашуы турындагы хәбәр баш күтәрүчеләр армиясенең тулыландырылуына этәргеч була. Фетнәче полковник Бәхтияр Канкаев Пугачёвка «көн саен алты йөздән артык рус һәм татарның хезмәткә килергә әзер булганлыгы» турында хәбәр итә. Армия сан ягыннан 20 мең кешегә кадәр җитә, әмма, Канкаев сүзләренчә, яңа көчләр «атсыз һәм коралсыз килә, без аларга ат һәм коралны каян алырга икәнлеген белмибез»^[168] һәм бу төп мәсьәләгә әверелә.

Казан янындагы бәрелеш

Шәһәрдә Пугачёвның тиздән Казанга киләчәге турында хәбәрләр йөри, әмма губернатор Брандт, аның Михельсон тарафыннан эзләп табылып тар-мар ителәчәгенә ышана. 7 июльдә Брандт Пугачёвның өч көн элек Мамадышка килеп җитүе турында төгәл мәгълүмат ала. Шәһәрдә ыгы-зыгы башлана, дворяннар һәм бай сәүдәгәрләр гаиләләрен һәм мал-мөлкәтләрен куркынычсызрак урынга җибәрергә ашыга. 8 июльдә Казанга килгән яшерен тикшерү комиссиясенең яңа билгеләнгән җитәкчесе П. С. Потёмкин Екатерина ІІгә баш күтәрүчеләрнең якынлашуы турындагы мәгълүматларга көлкеле карашын белдергән хәбәрен җиткерә: «Явыз Пугачёвның Казанга якынлашуы турындагы күпчелек ялган хәбәрләр начальниктан башлап барлык диярлек халыкны аңлатып бетергесез куркуга салды». Бу вакытта башкорт отрядларына каршы күпсанлы сугышлар нәтиҗәсендә Уфада тоткарланган Михельсон, баш күтәрүчеләрнең барлык күперләрне, паромнарны һәм көймәләрне юк иткән булуы сәбәпле, Чулман аша кичү юлларын эзли. Пугачёвка каршы Брандт полковник Толстой командалыгында йөзләрчә җәяүле гаскәр һәм бер орудиегә ия йөзләрчә егерьдан торган отряд җибәрә. 10 июльдә Биектау авылы янында пугачёвчылар җиңү яулый, Толстой үтерелә^[169]^[170].

Икенче көнне баш күтәрүчеләр отряды шәһәр янында лагерь кора һәм шунда тутала. Казан гарнизонында 1500 кеше исәпләнә, җыелган дворяннар ополчениесенә хәтта гимназия укучыларын да кертәләр, ирекле рәвештә килгән гади шәһәр кешеләрен дә коралландыралар. «Һөҗүмне икенче көннең иртәсенә кадәр кичектереп, кич белән, барлык казанлылар күз алдында, (Пугачёв) шәһәрне карарга чыга һәм Царицыно авылы [рус.] (тат. янындагы лагерена кайта». Губернатор Брандтка һәм шәһәр халкына рус һәм татар телләрендә язылган өч манифест юллана. Пугачёв лагерена качкыннар килә, алар шәһәрнең начар сакланучы урыннарын атый. 12 июль (23) иртәсендә һөҗүм нәтиҗәсендә бистәләр һәм каланың төп районнары алына, шәһәрдә калган гарнизон Казан кремленә бикләнә һәм камалышка әзерләнә^[171]. Казанның яшерен комиссия төрмәсеннән 400дән артык тоткын азат ителә, алар арасында атаман Торнов, Мәчет бистәсеннән игумен Филарет, шулай ук Пугачёвның беренче хатыны Софья һәм балалары була. Пугачёв гаиләсен арбага утыртып лагерьга озатырга һәм аерым палаткага урнаштырырга боера, казакларга бу «патшага» тугрылыгы өчен билгеләнгән «аның дусты, казак Пугачёвның хатыны» дип аңлатыла. Талаулар башлана, пугачёвчылар әйткәнчә, «исерекләр күп була», «алман күлмәген» кигәннәрнең барысын да, дворяннар дип санап, эзлиләр һәм үтерәләр. Көчле янгын башлана, моның өстенә, Пугачёв Михельсон гаскәрләренең якынлашуы турында хәбәр ала, шунлыктан аның корпусы Казанга кергәндә, Пугачёв отрядлары янган шәһәрдән чыга башлый. Биш сәгатьлек бәрелеш нәтиҗәсендә хөкүмәт гаскәрләре өстен чыга, ләкин төн караңгылыгы көрәшне туктатырга мәҗбүр итә^[172]^[173]^[174]. 13 июль иртәсендә пугачёвчылар һәм Михельсон яңадан Арча кырында очраша, бу юлы баш күтәрүчеләргә Казан гарнизоны отряды һөҗүм итә, Пугачёв үз гаскәрләрен Казансу елгасы аръягына алып китә. Югалтуларга карамастан, аның армиясе тирә-яктагы крестьяннар агымы хисабына 25 мең кешегә кадәр җитә. Каршы яклар хәлиткеч бәрелешкә әзерләнә, ул 15 (26) июльдә уза. Пугачёв армиясенең күпчелек өлеше күптән түгел күтәрелешкә кушылган начар коралланган крестьяннардан, уклар белән коралланган татар һәм башкорт атлы гаскәреннән гыйбарәт була, калган завод крестьяннары һәм казакларның бик аз өлеше генә утлы коралга ия була. Хөкүмәт гаскәрләре сан ягыннан шактый калышса да, хәрби белем дәрәҗәсе һәм кораллану ягыннан күпкә өстен була. Беренче чиратта пугачёвчыларның Җаек ядрәсенә һөҗүм иткән Михельсонның акыллы гамәлләре баш күтәрүчеләрнең тулысынча җиңелүенә китерә, кимендә 2 мең кеше һәлак була, 5 меңгә якыны әсирлеккә алына, алар арасында полковник Иван Белобородов та була^[127]^[172]. Пугачёв атлы казаклары белән, таркалган фетнәчләрне юлда җыеп, Кокшайск юнәлешендә төньякка чигенә^[175]^[176].

Иделнең уң ярында крестьяннар сугышы

Пугачёв 15 июльдә сугыш башланганчы ук, лагерьда чакта Казаннан Мәскәүгә юл тотачагын хәбәр итә. Бу хәбәр якындагы бөтен авылларга, утарларга, шәһәрләргә тарала. Пугачёв армиясенең зур җиңелүенә карамастан, күтәрелеш ялкыны Иделнең бөтен көнбатыш ярын чолгап ала. 17 июльдә Сундырь авылыннан түбәндәрәк урнашкан Кокшайск янәшәсеннән Иделне кичкәч, Пугачёв яңа отрядлар оештыру өчен рус, чуаш, татар, мордва авылларына, шулай ук алпавыт утарларына казаклар җибәрә һәм үз армиясен меңләгән крестьян белән тулыландыра. Бу вакытка башкортлар төп армия артыннан барудан баш тарта, Пугачёв отрядында калган аз санлы башкорт отрядын Кинҗә Арсланов җитәкли^[91]. Бөтен җирдә утарларны тар-мар итү, алпавытларны, чиновникларны кыру башлана. Яңа чукындырылган чуаш һәм мариларның бер өлеше руханиларга үч итеп, чиркәүләрне җимерә^[177]. 17 июльдә Цивильскта воеводаны асалар, чиркәүне һәм сәүдәгәрләр йортларын талыйлар. 20 июльдә Пугачёв Кормышка җитә, 23 июльдә каршылыксыз Алатырга керә, шуннан соң Саранскка таба юл тота.

28 июльдә Саранскның үзәк мәйданында крестьяннарга ирек бирелүе турында указ укыла^[178], халыкка тоз һәм икмәк запаслары өләшенә, шәһәр казнасы «шәһәр ныгытмасы һәм урамнары буйлап йөреп… төрле өязләрдән килгән кара халыкка таратыла»^[179]. 31 июльдә Пензада да Пугачёвны шундый ук тантаналы очрашу көтә^[180]. Бу указлар Идел буендагы күп сандагы крестьян фетнәләренә китерә, үз утарлары чикләрендә хәрәкәт иткән төрле отрядларда дистәләгән мең сугышчы исәпләнә. Хәрәкәт Идел буе өязләренең күпчелеген колачлый, Мәскәү губернасы чикләренә килеп җитә, Мәскәүгә янау куркынычын тудыра^[181].

Саранск һәм Пензада крестьяннарны азат итү турында указлар (фактик рәвештә — манифестлар) чыгаруны Крестьяннар сугышының кульминациясе дип атыйлар. Указлар крестьяннарга, эзәрлекләүләрдән качып йөргән иске йолачыларга, дворяннарга һәм Екатерина IIнең үзенә көчле тәэсир ясый. Идел буе крестьяннарын чолгап алган рухлану күтәрелешкә миллионнан артык кешедән торган халыкның җәлеп ителүенә китерә. Крестьян отрядлары үз утарлары кысаларында гына хәрәкәт иткәнлектән, Пугачёв армиясенә дәвамлы хәрби хәрәкәт юнәлешендә файда китерми. Ләкин алар Пугачёвның Идел буенда дәвам иткән походын тантаналы йөрешкә әверелдерә: һәр яңа салада, авылда, шәһәрдә ипи-тоз белән каршы алалар, чаң тавышлары яңгыраталар, авыл атакаеның фатихасы бирелә. Пугачёв армиясе яисә аның аерым отрядлары якынлашканда, крестьяннар үз алпавытларын һәм аларның приказчикларын богаулый яки үтерә, җирле чиновникларны аса, утарларын яндыра, кибетләрен җимерә^[182]. 1774 елның җәендә барлыгы 3 меңнән дә ким булмаган дворян һәм хакимият вәкиле юк ителә^[183]^[184]^[185].

1774 елның июль аеның икенче яртысында, Пугачёв күтәрелешенең ялкыны Мәскәү губернасы чикләренә якынлашып, Мәскәүнең үзенә янаганда, борчылган императрица канцлер Н. И. Панинның фетнәчеләргә каршы гаскәр экспедициясенә командующий итеп аның энесен, генерал-аншеф Пётр Иванович Панинны билгеләү турындагы тәкъдименә ризалык бирергә мәҗбүр була. 22 июльдә Генерал Ф. Ф. Щербатов бу вазифадан читләштерелә һәм 29 июльдәге указ нигезендә Екатерина II Панинга «Оренбург, Казан һәм Түбән Новгород губерналарында фетнәне туктату һәм эчке тәртипне торгызу» гадәттән тыш вәкаләтләрен йөкли^[186]. Шунысы игътибарга лаек, 1770 елда Бендерны яулаганы өчен I класслы Изге Георгий ордены алган П. И. Панин командалыгында бу сугышта Дон хорунжиесы Емельян Пугачёв та батырлык күрсәтә^[187]. Тынычлык турында шартнамә төзүне тизләтү өчен Күчүк Кайнарҗа солыхы шартлары йомшартыла^{[* 16]}, һәм Төркия чигендә азат ителгән гаскәрләр — барлыгы 20 кавалерия һәм җәяүлеләр полкы — Пугачёвка каршы көрәшү өчен армияләрдән чакыртып алына. Екатерина билгеләп үткәнчә, Пугачёвка каршы «шулкадәр күп гаскәр җибәрелә, бу армия күршеләрне дә өркеткәндер төсле». 1774 елның августында Дунай буе кенәзлекләрендәге 1 нче армиядән ул чорда ук Россиянең иң уңышлы генералларынының берсе буларак билгеле генерал-поручик Александр Васильевич Суворов чакыртып алына^{[* 17]}. Панин Суворовка Идел буенда Пугачёв армиясен тар-мар итәргә тиешле төп гаскәрләр белән идарә итүне йөкли. Пугачёвның тантаналы төстә Саранск һәм Пензага килүеннән соң, җирле баш күтәрүчеләрнең аерым отрядлары Наровчат, Темников, Троицк, Инсар, Нижний Ломов шәһәрләрен алгач, барысы да аның Мәскәүгә баруын көтә. 1771 елгы Чума фетнәсе узган Мәскәү шәһәренә П. И. Панинның шәхси командалыгындагы җиде полк җибәрелә. Мәскәү генерал-губернаторы князь М. Н. Волконский үз йорты белән янәшә артиллерия бастырырга боерык бирә. Пугачёвка теләктәшлек белдерүчеләрнең барысын да тоту өчен полиция күзәтчелекне көчәйтә һәм халык күп булган урыннарга хәбәрчеләр җибәрә^[189]. Июль аенда полковник дәрәҗәсен алган һәм Казаннан фетнәчеләрне эзәрлекләгән Михельсон иске башкалага юлны ябу өчен Арзамаска таба борыла^[190]^[191]. Генерал Мансуров Җаек шәһәрчегеннән Сызранга, генерал Голицын — Саранскка, полковник Хорват Сембергә бара^[192]. Муфель белән Меллинның җәзалау командалары Пугачёвның үзе узган авылларда күтәрелеш кабызганлыгы һәм аларны тынычландырырга өлгермәгәнлекләре турында хәбәр итә. «Крестьяннар гына түгел, поплар, монахлар, хәтта архимандритлар да сизгер һәм сизгер булмаган халыкның ачуын кузгата». Яңа Хопёрск батальоны капитаны Бутримович рапортыннан өзекләр моңа ачык мисал булып тора^[193]:

…Крестьяннарның алпавыт Дубенскийны Пугачёвка тапшыру өчен саклаган Андреевская авылына килдем. Алпавытны азат итәргә теләдем, ләкин авыл баш күтәрде һәм команданы куып таратты. Аннан мин Вышеславцев әфәнде белән князь Максютин авылларына киттем, аларны да крестьяннар кулга алган иде. Азат иттем һәм аларны Югары Ломовка алып киттем; князь Максютин авылыннан Керенск шәһәренең ничек янганлыгын күрдем һәм, Югары Ломовка әйләнеп кайткач, анда приказныйлардан башка бөтен халыкның, Керенскның яндырылганын белеп, фетнә күтәргәнлекләрен ишеттем. Башлаучылар: бер йортлы Як. Губанов, Матв. Бочков, һәм Безборода укчылар бистәсе дисәтникләре. Аларны тотып Воронежга китерергә теләгән идем, ләкин халык мине кертмәде генә түгел, үземне дә чак кына каравылга утыртмады, ләкин мин алардан котылдым һәм шәһәрдән 2 чакрымда фетнәчеләрнең кычкырган тавышларын ишеттем. Ни белән тәмамланганлыгын белмим, ләкин Керенскның әсир төрекләр ярдәмендә явыздан котылганлыгын ишеттем. Узып барышлый һәркайда халыкта фетнә рухы һәм ялган патша яклы булуын сиздем. Бигрәк тә Вяземский кенәз карамагындагы Тамбов өязендә, экономия крестьяннары Пугачёв килүенә күперләрне дә, юлларны да төзәткәннәр. Шуңа өстәп, Липней авылы старостасы белән дисәтникләр, мине Явызның теләктәше дип белеп, яныма килеп тезләнделәр.

Түбән Иделдә күтәрелеш. Төп армиянең җиңелүе һәм Пугачёвның әсирлеккә алынуы

Пугачёв Пензадан көньякка таба борыла. Күпчелек тарихчылар моның сәбәбе итеп Пугачёвның үз сафларына Идел казакларын, аеруча Дон казакларын җәлеп итү планын күрсәтә. Бәлки, тагын бер сәбәбе булып көрәшеп арыган һәм баш атаманнарсыз калган Җаек казакларының, 1772 елгы күтәрелештән соң яшеренгәннщре кебек, Түбән Идел һәм Җаекның аулак далаларына кабат качып китү теләге торгандыр. Казак полковникларының арыганлыклары турында аларның нәкъ менә шушы көннәрдә ярлыкау алу өчен Пугачёвны хөкүмәткә тапшыру буенча заговор оештыра башлаулары да хәбәр итә^[194].

4 (15) августта ялган патша армиясе Петровскны яулый, 6 (17) августта Саратовны камап ала. Һөҗүм башланганчы ук Саратов сәүдәгәрләре делегациясе Соколов тавына Пугачёвтан «патша манифестын» алырга килә. Дон казакларының һәм гарнизон солдатларының бер өлеше баш күтәрүчеләр ягына күчә, шуннан соң воевода Бошняк халыкның бер өлеше белән Идел буйлап Царицынга чыга һәм 7 (18) август бәрелешеннән соң Саратов кулга төшерелә. Саратов руханилары барлык гыйбадәтханәләрдә дә император Пётр III сәламәтлеге өчен дога кыла^[195]. Шунда ук Пугачёв калмыклар хакиме Ценден-Даржега үз гаскәрләренә кушылырга өндәгән указ җибәрә^[196]. Ләкин бу вакытка Михельсон командалыгындагы корпус пугачёвчылар эзенә төшә, һәм 11 (22) августта шәһәр хөкүмәт гаскәрләре карамагына күчә^[197]^[198].

Саратовтан соң Идел буйлап түбәнрәк, күп кенә шәһәрләр кебек үк Пугачёвны чаң тавышы һәм ипи-тоз белән каршы алган Камышлыга төшәләр. 13 (24) августта Камышлы янындагы алман колонияләрендә Пугачёв гаскәрләре Фәннәр академиясенең Әстерхан астрономия экспедициясе белән бәрелешә, аның күп кенә әгъзалары, җитәкчесе академик Георг Ловиц һәм качарга өлгермәгән җирле түрәләр асып үтерелә. Ловицның улы Тобиас, шулай ук академик кына исән кала^[199]. Калмыкларның 3 меңлек отряды белән берләшеп, баш күтәрүчеләр Идел казак гаскәренең Антиповка һәм Караваинка станицаларына керә, анда алар теләктәшлек таба һәм күтәрелешкә донлыларны кушу турындагы указлар белән Донга атчабарлар җибәрә^[200]. Царицыннан килгән хөкүмәт гаскәрләре отряды Балыклейская станицасы янындагы Пролейка елгасында тар-мар ителә^[201]. Аннан Идел казак гаскәренең башкаласы Дубовка яулап алына^[202]. Идел казакларының атаман җитәкчелегендәге бер өлеше хөкүмәткә тугры кала һәм Царицынга чигенә, анда Дон казакларының Перфилов җитәкчелегендәге меңлек отряды да килә^[203]. 21 августта (1 сентябрь) Пугачёв Царицынны яулау омтылышы ясый, ләкин ул уңышсыз тәмамлана^[204]. Бу — комендант Иван Цыплятев саклап кала алган, Пугачёвка бирешмәгән беренче шәһәр була. Михельсон корпусының килүе турында хәбәр алгач, Пугачёв Царицын камалышын өзәргә ашыга, баш күтәрүчеләр Кара Ярга таба юнәлә^[205]. Әстерханда ашыгыч рәвештә шәһәрне саклауга керешәләр, халык арасында ыгы-зыгы башлана^[206].

24 августта (5 сентябрь) Солеников балыкчылык ватагасы янында Михельсон Пугачёвны куып җитә. Бәрелешнең котылгысыз икәнлеген аңлап, пугачёвчылар хәрби сафка төзелә. 1774 елның 25 августында (5 сентябрь) Пугачёвның төп армиясе белән патша гаскәрләренең соңгы зур көрәше башлана. Михельсон килеп җитүгә, Пугачёв туплардан ут ачарга команда бирә һәм җәяүлеләрне атакага җибәрә, ләкин аның армиясенең сугышчан рухы инде көчсезләнгән була. Дон һәм Чугуев казакларының Михельсонга һөҗүме баш күтәрүчеләрнең барлык 24 тубының кире кайтарылуы белән тәмамлана^{[* 18]}. Баш күтәрүчеләр, кавалерия һөҗүменә түзә алмыйча, чигенә башлый, нәтиҗәдә бу паникалы качуга әйләнә. Пугачёвның аларны туктату һәм «каршылык күрсәтергә дәртләндерү» омтылышлары уңышсыз була, донлылар һәм чугуевлылар качып китүчеләрне 40 чакрым буе эзәрлекли. Идел аша кичәргә теләгәннәрнең күбесе батып үлә. Михельсон җәяүле гаскәрләренә бәрелештә катнашырга туры килми^[208]^[209].

Аяусыз көрәштә 2000 нән артык баш күтәрүче һәм атаман Овчинников һәлак була. 6000 нән артык кеше әсирлеккә алына^[210]. Пугачёв азсанлы казаклары белән, вак отрядларга бүленеп, Идел аръягына кача. Аларны тотарга генерал Мансуров һәм Голицынның, Җаек старшинасы Бородинның һәм Дон полковнигы Тавинскийның эзләү отрядлары җибәрелә. Генерал-поручик Суворов бәрелешкә килеп җитәргә өлгермәгәнлектән, аны тотуда катнашырга теләк белдерә. Август-сентябрь дәвамында күтәрелештә катнашучыларның күбесе кулга төшерелә һәм тикшерү үткәрү өчен Җаек шәһәрчегенә, Сембергә, Оренбургка озатыла^[209]^[211].

Чумаков, Творогов, Федулёв һәм кайбер башка полковникларның август уртасыннан ук ялган патшаны тапшырып кичерелү мөмкинлегенә ия булырга теләүләре турында белмәгән Пугачёв казаклар отряды белән Үзәнгә килә. 8 (19) сентябрьдә Олы Үзән елгасы буенда алар Пугачёвка ташлана һәм богаулый, аннан соң Чумаков белән Творогов Җаек шәһәренә юл тота, 11 сентябрьдә ялган патшаны әсирлеккә алынуы турында игълан итәләр. Ярлыкау вәгъдәләрен алгач, алар җинаятьтәшләренә хәбәр сала һәм 15 сентябрьдә Пугачёвны Җаек шәһәрчегенә китерәләр^[212]. Тәүге сорау алулар башлана^[213], аларның берсен Суворов үзе уздыра, ул ялган патшаны төп тикшерү барган Сембер каласына озатырга тәкъдим итә. Пугачёвны күчерү өчен кул-аяклар богауланган хәлдә хәтта борыла да алмаслык итеп эшләнгән, ике тәгәрмәчле арбага беркетелгән тыгыз читлек ясала. Сембердә яшерен тикшерү комиссияләре башлыгы П. С. Потёмкин һәм хөкүмәтнең җәза гаскәрләре командующие граф П. И. Панин биш көн буена анардан сорау ала. Шунда ук җирле икона ясаучы тарихка күтәрелеш юлбашчысының чын йөзе буларак кереп калган ялган патша портретларын иҗат итә^[214]^[215].

Перфильев һәм аның отряды 12 сентябрьдә Дәркүл елгасы янында җәзачылар белән бәрелештән соң әсирлеккә алына.

1774—1775 елларда күтәрелешнең дәвам итүе

Бу вакытта, төрле юнәлештәге күтәрелешләрдән аермалы буларак, Башкортстан хәрби хәрәкәтләре оешкан төстә уза. Салават Юлаев әтисе Юлай Азналин белән Себер даругасында, Каранай Моратов, Качкын Самаров, Селәүсин Кинзин — Нугай даругасында, Базаргол Юнаев, Юламан Кушаев һәм Мөхәммәт Сәфәров Башкортстанның Урал аръягында фетнә хәрәкәтләрен җитәкли. Алар хөкүмәт гаскәрләренең шактый өлешен чолгап ала. Август башында Уфага яңа һөҗүм ясала, ләкин төрле отрядлар арасында үзара хезмәттәшлекнең начар оештырылганлыгы һәм июньнән Уфаны саклаган Михельсонның полкташы подполковник Рылеев җитәкчелегендәге җыелма отрядның ышанычлы гамәлләре нәтиҗәсендә ул уңышсыз килеп чыга. Себердән Каспийга кадәр бөтен чик сызыгы дәвамында казах отрядлары яу чабулар белән тынгылык бирми. Губернатор Рейнсдорп болай хәбәр итә: «Башкортлар һәм кыргызлар тынычланмыйлар, ахыргылары минут саен Җаек аша чыга һәм Оренбург яныннан кешеләрне тота. Мондагы гаскәрләр Пугачёвны эзәрлеклиләр яисә аның юлына каршы төшәләр, миңа кыргызларга каршы барырга ярамый, ханны һәм солтаннарны үгетлим. Алар, бөтен Урда фетнә күтәрә, кыргызларны тота алмыйбыз, дип җавап кайтара»^[216].

Пугачёвны кулга алу һәм азат ителгән хөкүмәт гаскәрләрен Башкортстанга җибәрү белән башкорт старшиналарының хөкүмәт ягына күчүе башлана, аларның күбесе җәза отрядларына кушыла. 1774 елның 10 ноябренә бары тик 6 билгеле башкорт старшинасы гына каршылык күрсәтүен дәвам итә, ләкин ноябрь дәвамында аларның күпчелеген гаепләрен танырга күндерәләр. Салават Юлаевның соңгы бәрелеше 20 ноябрьдә үзе камап алган Кытау-Ивановск заводы янында уза һәм ул җиңелгәннән соң 25 ноябрьдә (6 декабрь) әсирлеккә алына^[91]. Башкортстандагы аерым отрядлар 1775 елның җәенә кадәр каршылык күрсәтүләрен дәвам итә. Башкортлар һәм завод крестьяннары арасында янәсе әсирлектән качып котылган Пугачёвның тиздән кире кайтуы турында хәбәрләр йөри, беркетелгән крестьяннар эшкә чыгудан баш тарта. Завод хуҗалары «завод крестьяннарында тиешле тыңлаучанлыкны булдыру» максатыннан һәр заводка хәрби командалар җибәрүне таләп итә. 1775 елда Панин завод эшчеләрен «халык чуалышларына бернинди сәбәп тә булмаслык итеп» чакырырга киңәш бирә^[217].

1775 елның җәенә кадәр Воронеж губернасында, Тамбов өязендә һәм Хопёр, Ворона елгалары буйлап күтәрелешләр дәвам итә.

Хәрәкәт иткән отрядлар зур булмаса да, шаһит майор Сверчков сүзләренә караганда, «күп кенә алпавытлар үз йортларын һәм мал-мөлкәтләрен калдырып башка җирләргә китә, ә өйләрендә калганнар, гомерләрен куркынычтан саклап, урманнарда куна»^[218]. Качкын крестьяннар һәм казакларның кораллы отрядлары 1775 елның җәенә кадәр бөтен Идел буенда — Түбән Новгород, Саратов, Пенза, Шацк, Елатьма, Касыйм янында качып йөриләр һәм утарларга зыян салалар, җимерелгән йортларына кайткан алпавытларны кабат качарга мәҗбүр итәләр. Иделнең түбән агымында, Әстерхан янында, куркыныч тудыру өчен үзләрен «пугачлар» дип атаган «түбән як иреклеләр» отрядлары эшчәнлек алып бара^[219]^[220].

Фетнә дулкынын бастыру максатыннан җәза отрядлары массакүләм җәза бирү эшен башлый. Пугачёвны кабул иткән һәр авылда, шәһәрдә ялган патша тарафыннан офицерлар, алпавытлар, судьялар асып үтерелгән дар агачларына һәм элмәкләргә фетнә җитәкчеләрен, пугачёвчылар билгеләгән шәһәр башлыкларын һәм җирле отрядларның атаманнарын асарга керешәләр^[221]. Куркынычлыкны көчәйтү өчен, элмәкләр салларга урнаштырыла һәм күтәрелеш узган төп елгалар буйлап агызыла. Июль уртасында Оренбургта Хлопушаны җәзалап үтерәләр: аның киселгән башын шәһәр үзәгенә урнаштыралар^[58]. Тикшерү уздырганда урта гасырның бөтен сыналган җыелма чаралары файдаланыла. Рәхимсезлеге һәм корбаннар саны буенча Пугачёв һәм хөкүмәт бер-берсеннән калышмый^[222]^[223].

Тикшерү һәм суд. Пугачёвны һәм аның төп көрәштәшләрен җәзалау

Екатерина II баш күтәрүдә катнашучыларның эшен тикшерү буенча беренче яшерен комиссияне А. И. Бибиковка, аны экспедиция командиры итеп билгеләгәндә үк, Казанда оештырырга йөкли. Комиссия составына гвардия офицерлары А. М. Лунин, С. И. Маврин, В. И. Собакин һәм Сенатның яшерен экспедициясе секретаре И. Зряхов кертелә. Соңрак, 1774 елның гыйнварында, тоткыннарны Казанга этаплап җибәрүдә кыенлыклар килеп чыгу сәбәпле, тикшерүне уздыру өчен Самарага подпоручик Г. Р. Державин җибәрелә. Бибиковның вафатыннан соң, 1774 елның 26 апрелендә, Екатерина тикшерүчеләрнең элекке составын тулыландырып һәм аларны хәрби командование хакимлегеннән генерал-губернаторлар Брандт һәм Рейнсдорп карамагына тапшырып, Казанда һәм Оренбургта ике яшерен комиссия оештыра. Казанга Пугачёвның беренче гаиләсе һәм, ихтимал илһамландыручысы буларак, игумен Филарет китерелә. Ләкин төп игътибар Пугачёвның Оренбургта әсирлеккә алынган иң якын тарафдарлары — Шигаев, Падуров, Каргин, Толкачёв, Хлопуша, Чика-Зарубиннан сорау алуга бирелә^[224]^[225].

Июнь аенда Екатерина яңадан яшерен комиссияләрнең эш тәртибен үзгәртә һәм аларны генерал-майор П. С. Потёмкин буйсынуына тапшыра. 1774 елның августында 1772 ел вакыйгаларыннан башлап күтәрелешнең башлангыч этапларын тикшерү буенча гаять зур эш башкарган Маврин җитәкчелегендәге Җаек яшерен комиссиясе оештырыла. Пугачёв әсирлеккә алынганнан соң, Җаек шәһәрчегендәге беренче сорау алуларны да ул үткәрә. Яшерен комиссияләр сорау алулары аша барлыгы 12438 кеше уза, 4 кеше — Оренбургта (Толкачёв, Хлопуша, Каргин, Волков), 38 кеше Казанда җәзалап үтерелә (алар арасында Белобородов һәм Губанов та була). Баш күтәрүчеләрнең күпчелеге хәрби җитәкчеләрнең боерыклары буенча яшерен комиссияләр катнашыннан башка җәзалап үтерелә, әсирлеккә алынган фетнәчеләрнең байтагы этаплаштыру вакытында, шулай ук тоткынлыкта дәвалау һәм туклану җитмәү сәбәпле һәлак була^[226]^[227].

1774 елның ноябрендә күтәрелешнең барлык төп катнашучылары, җәмгысы 85 кеше, генераль тикшерү уздыру өчен Мәскәүгә китерелә. Пугачёвны Кытай-каланың Ивер капкасы янындагы Тәңкә сарае бинасына урнаштыралар. Тикшерү белән Мәскәү генерал-губернаторы кенәз М. Н. Волконский һәм Сенатның яшерен экспедициясе обер-секретаре С. И. Шешковский җитәкчелек итә. Сорау алуларда Е. И. Пугачёв туганнары, яшьлеге, Җидееллык һәм Төрек сугышларында катнашканлыгы, Россия һәм Польша буйлап йөргәнлеге, планнары һәм ниятләре, күтәрелешнең барышы турында тәфсилле мәгълүматлар җиткерә. Тикшерүчеләр күтәрелешнең инициаторлары чит ил дәүләтләре агентлары, яки раскольниклар, яисә дворяннарның берәрсе булмаганмы икәнлеген ачыкларга тырыша. Екатерина II тикшерү барышы белән шәхсән кызыксына. Мәскәү тикшерү материаллары арасында Екатерина ІІнең М. Н. Волконскийга тикшерүне нинди юнәлештә алып барырга кирәклеге, кайсы мәсьәләләр иң тулы һәм җентекле ачыклауны таләп иткәнлеге, шаһитларның кайсын өстәмә рәвештә сораштырырга кирәклеге турындагы тәкъдимнәре язылган берничә язмасы саклана. Сембердә П. С. Потёмкин тарафыннан сорау алу барышында күтәрелешкә кадәр Пугачёв үзенең һәм аның сәяхәт итү чорындагы берничә танышының ниндидер "раскольниклар заговоры"нда катнашканлыгы турында хәбәр итә, әмма Мәскәүдә сорау алу, күзгә-күз очрашулар барышында әлеге заговорның ялган булганлыгы һәм Пугачёвның бу күрсәтмәләрне алга таба җәзалаулардан куркып биргәнлеге ачыклана^[228]. Волконский һәм Шешковскийның тикшерү барышында күтәрелешнең нәтиҗәләре булган төрле теорияләргә генә тәңгәл китереп калмыйча, аның чын детальләрен ачыкларга тырышулары хөрмәткә лаек. 5 декабрьдә М. Н. Волконский һәм П. С. Потёмкин тикшерүне туктату турында билгеләмәгә кул куя, чөнки Пугачёв һәм тикшерүдәге башка катнашучылар сорау алуларда үз күрсәтмәләренә бернинди яңалык өсти алмый, шул сәбәпле үз гаепләрен җиңеләйтергә дә, көчәйтергә дә сәләтле булмый. Екатеринага хәбәрдә алар түбәндәгеләрге танырга мәҗбүр була: «…шушы тикшерү вакытында бу ерткыч һәм аның тарафдарлары яки… теге явыз эшкә остазлар тарафыннан кылынганнарның башлангычын эзләргә тырыштык. Ләкин шул ук вакытта аның бөтен явызлыгы Җаек гаскәрендә башлануыннан кала бернәрсә дә ачыкланмады»^[229]^[230]^[231].

30 декабрьдә Кремль сараеның Тәхет залында Е. И. Пугачёв эше буенча судьялар җыела. Алар Екатерина IIнең суд хөкеме турындагы манифестын тыңлый^[229], аннары Пугачёв һәм аның тарафдарлары эше буенча гаепләү нәтиҗәләре укыла. Князь А. А. Вяземский судның киләсе утырышына Пугачёвны китерергә тәкъдим итә. 31 декабрь иртәсендә көчәйтелгән сак астында аны Тәңкә сарае казематларыннан Кремль сарае бүлмәләренә күчерәләр. Утырыш башында судьялар Пугачёв җавап бирергә тиешле сорауларны раслый, шуннан соң аны утырышлар залына кертәләр һәм тезләнергә мәҗбүр итәләр. Формаль сораштырудан соң аны залдан чыгаралар һәм «Емелька Пугачёвны дүрткә бүлергә, башын баганага кадап куярга, тән өлешләрен шәһәрнең дүрт тарафына таратып, тәгәрмәчләргә салырга, аннары шул урыннарда яндырырга» дигән хөкем карары игълан ителә^[232]. Һәркайсына тиешле карар чыгару өчен калган хөкем ителүчеләрне гаебенең дәрәҗәсенә карап берничә төркемгә бүләләр^[229]. Шимбә көнне, 1775 елның 10 гыйнварында (21 гыйнвар), Мәскәүнең Болотная мәйданында гаять күп җыелган халык алдында җәза үтәлә. Пугачёв үзен лаеклы тота, җәзалау урынына менеп, Кремль соборларына карап чукына, «Православие динендәге халык, гафу ит» дигән сүзләр белән дүрт якка баш ия. Дүрткә бүлүгә хөкем ителгән Е. И. Пугачёв белән А. П. Перфильевның башта башы киселә, императрицаның теләге шундый була^[233]^[234]. Шул ук көнне М. Г. Шигаев, Т. И. Подуров һәм В. И. Торновны асалар. И. Н. Зарубин-Чика җәзалау өчен Уфага җибәрелә, анда 1775 елның февраль башында аның башы киселә^[70]. Әсирлеккә алынган Салават Юлаевны һәм аның әтисе Юлай Азналинны Балтыйк порты Рогервикка (Эстония) сөргенгә җибәрәләр. Пугачёв белән бергә Идел аръягына качкан башкортлар күтәрелешенең икенче җитәкчесе Кинҗә Арслановны таба алмыйлар, аның алдагы язмышы билгесез кала^[91].

Күтәрелешләрдә катнашканнарга җәза бирелгәннән соң, Екатерина II, Пугачёв хәрәкәте белән бәйле һәм үзенең идарә итү Европада тискәре яктан чагылдырган вакыйгаларны тарихтан сызу максатында, беренче чиратта бу вакыйгалар белән бәйле барлык урыннарның исемнәрен үзгәртү турында указлар чыгара. Мәсәлән, Дондагы Пугачёв туган Зимовейская станицасы Потёмкин станицасы дип үзгәртелә, Пугачёв туган йорт яндырыла. Җаек елгасы — Урал, Җаек гаскәре — Урал казак гаскәре, Җаек шәһәре — Уральск, Югары Җаек пристане Верхнеуральск дип үзгәртелә. Пугачёвның исеме чиркәүләрдә, Стенька Разин белән беррәттән, анафемага дучар ителә, вакыйгаларны тасвирлау өчен «билгеле халык буталчыклыгы» һәм башка шундый сүзләрне генә куллану рөхсәт ителә. 1775 елның 17 (28) мартындагы «Оттоман Портасы белән төзелгән солых уңаеннан, төрле сословиеләргә иң зур рәхим-шәфкать күрсәтү турындагы манифест» нигезендә качкын дәүләт (ләкин крепостной түгел) крестьяннарының барысы да, ике ел эчендә авылга кайту шарты белән, кичерелә. Императрицаның 1775 елның 6 апрелендәге указы баш күтәрүчеләрнең гәүдәләрен җирләүне, ә җәзалау урыннарын һәм коралларын юк итүне таләп итә. Күтәрелеш вакытында гамәлгә кертелгән үлем җәзасы кабат тыела^[235].

Хөкүмәт Сенаты указы

«…Җаекта килеп чыккан әлеге
бәхетсез вакыйганы
тәмам оныттыру өчен,
бүгенге көнгә кадәр
шул елгага нисбәтле гаскәр дә,
аның шәһәре дә атамасын йөрткән
Җаек елгасының,
Урал тауларыннан башлануы сәбәпле,
исемен Урал дип үзгәртергә,
шул сәбәпле гаскәрне дә
Урал гаскәре дип атарга,
һәм моннан ары Җаекныкы дип атамаска,
шулай ук Җаек шәһәренә дә моннан соң
Уральск дип исем бирергә;
бу хакта мәгълүмат өчен һәм үтәү өчен
әлеге боерык игълан ителә.»

Россия империясе законнарының тулы тупланмасы.
1775 ел, 15 гыйнвар^[236]

1775 елда губерна реформасы була, аның нигезендә губерналарны бүлү гамәлгә ашырыла, алар сан ягыннан 20 урынына 50гә җитә^[237]. 1782 елда полиция реформасы һәм 1785 елда дворяннар, шәһәрләр өчен махсус уставлар белән бергә бу дәүләт төзелеше системасын да булдыра, ул Александр II реформаларына кадәр яши, аның ярдәмендә куелган максатка ирешелә — Пугачёв хәрәкәте XX гасыр башына кадәр Россиядә соңгы массакүләм крестьян һәм казак күтәрелеше була^[238].

Казак гаскәрләренә карата сәясәт үзгәртелә, аларны армия бүлекчәләре итеп оештыру процессы тизләтелә. 1775 елның августында Запорожье Сече юкка чыгарыла. Калган барлык гаскәрләрдә казак офицерларына үз крепостнойларына ия булган дворянлык хокукы тапшырыла, шул рәвешле гаскәр старшинасы хөкүмәтнең таянычы итеп раслана. Шул ук вакытта Урал гаскәренә карата икътисади ташламалар да карала^[14].

Якынча шундый ук сәясәт күтәрелеш төбәге халыкларына карата да үткәрелә. 1784 елның 22 февралендәге (4 март) указ нигезендә җирле аксөякләрне дворянлаштыру башлана^[239]. Татар, башкорт кенәзләре һәм морзалары, хокуклары һәм ирекләре буенча, крепостнойларга ия булган мөселман динендәге Россия дворяннарына тиңләштерелә. Әмма шул ук вакытта төбәкнең рус булмаган халкын ныгыту омтылышы буларак, башкортлар, калмыклар һәм мишәрләр хәрби-йомышлы халык хәлендә калдырыла. 1798 елда Башкортстанда кантон идарәсе кертелә, яңа оешкан 24 өлкә-кантонда идарә хәрби җай буенча гамәлгә ашырыла. Калмыклар да казак катлавы хокукларына күчерелә.

1775 елда казахларга Урал һәм Иртеш буенча чик сызыклары кысыларыннан читтә урнашкан традицион көтүлекләр буйлап күчеп йөрергә рөхсәт ителә. Ләкин киңәя барган чик буе казак гаскәрләренең мәнфәгатьләренә каршы килә, чөнки ул җирләрнең бер өлеше инде яңа казак дворяннарының утарлары яки гади казак хуторлары итеп рәсмиләштерелгән була. Әлеге низаг казах далаларында тынып калган чуалышларның яңа көчкә әверелүенә китерә. 20 елдан артык дәвам иткән бу күтәрелешнең җитәкчесе Пугачёв хәрәкәте катнашучысы Сырым Датов була^[240].

Шәһәр халкының социаль-хокукый статусы билгеләнә^[241], эшмәкәрлек өчен күп кенә бюрократик киртәләр бетерелә, кайбер монополияләр юкка чыгарыла. 1775 елның 17 мартындагы манифест гади өяз халкын, аерым алганда, умартачыларны һәм чолыкчыларны, тоз чыгаручыларны, буяу, балавыз җитештерүчеләрне, күнчеләрне һәм башка ярдәмче кәсепчеләрне кайбер салымнардан азат итә^[242].

Сарай, экономик һәм дәүләт крестьяннарына, шулай ук бер йортлылар катлавның хәлен үзгәртүгә таба билгеле бер адымнар ясала. 1778 елгы закон буенча дәүләтнең буш җирләрен сату туктатыла, 1783 ел дәвамында дәүләт крестьяннарына һәм бер йортлылар катлавына бик аз күләмдә җир бүлеп бирү турында ике указ чыгарыла. Крепостной крестьяннарның торышы буенча бернинди әһәмиятле үзгәреш булмый^[243].

Рус сәнәгатенә китерелгән зыян

Баш күтәрүчеләрнең гамәлләре Россиянең металлургия һәм тау рудасы сәнәгатенә гаять зур зыян сала, ул озак еллардан соң гына торгызыла. Патша Пётр Алексеевич боерыгы буенча Чулман буенда, Урта һәм Көньяк Уралда төзелгән, дистә еллар дәвамында үстерелгән һәм Россияне металл, башка мөһим сәнәгать продукциясе белән тәэмин иткән заводлар җимереклек хәлендә була. Крестьяннар сугышы елларында Урал металлургиясенең торышы аерым игътибарга лаек, чөнки, кайбер тарихчылар фикеренчә, ул XVIII гасырның соңгы чирегендә рус сәнәгате үсешенә хәлиткеч йогынты ясый^[244]. (Мисал өчен, Ю. И. Гессен XVIII гасыр Россия тау сәнәгате тарихын ике чорга бүлә, аның фикеренчә, алар арасындагы чик булып Крестьяннар сугышы тора. XVIII гасыр ахырында Урал сәнәгатенең акрын үсешен галим заводларга крепостной крестьяннарны сатып алуны тыю һәм Крестьяннар сугышы белән бәйләп аңлата^[245]). Заводларның җимерелүеннән һәм эшләмичә торуыннан килгән зыянның гомуми суммасы 5 536 193 сум дип бәяләнә^[153].

Тулаем алганда, Крестьяннар сугышыннан 89 завод зыян күрә. Хөкүмәт түрәләре сугыш нәтиҗәләрен тикшерү барышында бу заводларны дүрт төркемгә бүлә. Беренчесенә (25 завод) «тулысынча яндырылган һәм таланган» предприятиеләр кертелә. Икенче, иң күп санлы төркемне (33 завод) Пугачёв отрядлары килеп төшү сәбәпле эшчәнлеген туктаткан заводлар тәшкил итә, аларда кораллар, җиһазлар һәм әзер продукция экспроприацияләнә. Өченче төркемдәгеләрдә (4 завод) пугаёвчылар килгәнче үк төрле сәбәпләр аркасында җитештерү туктатыла. Соңгы, дүртенче төркемгә (27 завод) «Бөлгенлек, яндыру һәм талауларсыз, бары тик сак чыгымнарына, шулай ук завод эшчәнлегендәге өзеклекләргә ия, тиешенчә чүкелеп бетмәгән тимер һәм эретеп бетерелмәгән бакыр җитештергән заводлар турында махсус ведомость» керә, аларны саклауга гарнизон көчләре җибәрелә һәм зур акчалар сарыф ителә^[246]. Сәүдәгәр И. С. Мясниковның унике заводының тугызын башкортлар юкка чыгара (Белорет, Преображенск, Воскресенка, Верхотур, Архангел, Йөрүзән, Эсем, Кытау-Тамак һәм Эсем такта яру заводы)^[247]. Сәүдәгәр Е. Н. Демидовның Уралдагы Югары һәм Түбән Әүҗән-Петровка, Кагы чүкеч һәм Коткыр домна заводларының дүртесе дә тулысынча җимерелгән хәлдә була^[248]. Сәүдәгәр П. Л. Красильниковның Илдиан заводы тулаем үз эшен туктата^[249]. Вознесенска бакыр эретү заводы һәм Покров заводы тулысынча юкка чыгарыла һәм торгызылмый. Златоуст (Косотур) тимер ясау һәм бакыр эретү заводы^[250], Троицк-Саткин домна-эшкәртү һәм бакыр эретү заводы баш күтәрүчеләр тарафыннан тулысынча диярлек юк ителә, ләкин яңадан торгызыла һәм 1776 елда эшли башлый. Соңрак төрле чорларда Алапай заводы^[251], Анинск заводы^[252], Белембай тимер заводы^[253], Воткинск заводы^[254], Ижевск заводы үз эшчәнлеген яңарта^[255]. Җитештерү җиһазларыннан, матди-техник базадан һәм документациядән тыш, осталар, шулай ук квалификацияле эшчеләр, инженер кадрлары, җитештерүне оештыру белән турыдан-туры бәйле яки арадашчы булган башка затлар эзлекле рәвештә юк ителә.

Совет тарихнамәсе гомумән алганда күтәрелешнең рус сәнәгате өчен җимергеч характерына аерым игътибар бирми, чөнки бу Совет тарихчылары хезмәтләренең төп массасындагы әлеге вакыйгаларның аңлатылуына һәм ул вакыттагы тарихи дискурста өстенлек иткән күтәрелеш версиясенә каршы килә. Юк ителгән заводлар турында башлыча Пугачёвның ирексез завод кешеләрен «азат итү» контекстында гына телгә алына, квалификацияле эшчеләрне рәхимсез җәзалау һәм сәнәгать базасын максатчан юкка чыгару факты яшереп калдырыла (чагыштырмача системалаштырылган мәгълүмат Совет сәнәгате тарихы буенча махсуслаштырылган әдәбиятта чагыла). Алай гына да түгел, Оренбург губернаторы И. Рейнсдорпның Пугачёвның башкортларны заводларны талауга һәм юк итәргә өндәве, рус заводчыларының һөҗүмчеләргә каршы торуны оештыруы Совет тарихчылары хезмәтләрендә ялган мәгълүмат буларак тәкъдим ителә, чөнки бу хәлне тану күтәрелешнең интернациональ характеры, эшчеләрнең һөҗүмчеләр, русларның рус булмаганнар белән сыйнфый берләшүе турындагы тезиска нигез була. Баш күтәрүләр барышында предприятиеләр һәм хезмәт ресурсларыннан тыш, юл-транспорт инфраструктурасы һәм паром кичүләре эзлекле рәвештә юкка чыгарыла (пристань һәм паромнар яндырыла), бу, беренчедән, сәнәгатьне торгызуны кыенлаштырса, икенчедән, заводларга чимал китерүне һәм әзер продукцияне илнең Европа өлешенә илтүне катлауландыра. Пугачёвны яклаган заводчыларның социаль базасын үз авыллары белән аралашуны өзмәгән җирле халык исәбендәге (еш кына рус булмаган) эшчеләр тәшкил итә. Башка төбәкләрдән чыккан һәм якын-тирә авылларда туганлык бәйләнешләре булмаган кадр эшчеләре, күтәрелешнең заводларны юк итүен, сәнәгатьне җимерүен, аларны яшәү чараларыннан мәхрүм итеп үзләре белән алып китүен күреп, бу вазгыятькә карата уңай караш белдерми^[256]. Заводларның бер өлеше тиз арада торгызылса да, күтәрелеш патша хөкүмәтен эшче көчләрне яллау һәм эшкә урнаштыру өлкәсендәге сәясәтне үзгәртергә мәҗбүр итә^[155].

Совет елларында Е. Пугачёв һәм аның көрәштәшләре турындагы истәлекләр топонимикада мәңгеләштерелә: 1918 елда Николаевск шәһәре (элекке Мәчет бистәсе) Пугачёв итеп үзгәртелә, хәзер Башкортстан Республикасының эре сәнәгать үзәкләренең берсе булган, 1949 елда төзелгән нефть химиясе комбинатының эшчеләр бистәсенә Салават атамасы бирелә^[257]. Россиянең, Казакъстанның һәм Украинаның күп кенә шәһәрләрендә Пугачёв һәм Салават Юлаев урамнары бар. Мордовия Республикасының башкаласы Саранскта Е. Пугачёвка һәйкәл куела. Башкортстанда Салават Юлаев сурәте республика гербында мәңгеләштерелә, берничә торак пунктта аның хөрмәтенә һәйкәл ачыла.

Тарихнамә

Күтәрелеш вакыйгаларын комплекслы тикшерүне тәкъдим иткән тәүге тарихчыларның берсе А. С. Пушкин була. Тышкы эшләр министрлыгы хезмәткәре буларак, ул зур күләмле архив документларына таяна, ләкин алар белән генә чикләнми, вакыйгалар узган урыннарга сәяхәткә чыга һәм Казанда, Оренбургта, Уральскта фетнәнең исән шаһитлары, аларның нәсел дәвамчылары белән очраша. Моннан тыш, ул үзенең «Истории Пугачёвского бунта» (1834) хезмәтендә вакыйгаларның асыл сәбәпләрен өйрәнергә һәм күз алдына китерергә тырыша, шулай ук китабының кушымта өлешенә хәзергә кадәр тикшеренүчеләр өчен уникаль мәгълүмат чыганагы булып торган күләмле документлар һәм истәлекләрне бастыра^[258]^[259].

XIX гасырның икенче яртысында күтәрелешне өйрәнүгә кызыксыну арта. Тарихчы Я. К. Грот үзе бастырган «Материалы для истории Пугачёвского бунта» (Кар һәм Бибиков кәгазьләре — 1862. Фетнәнең соңгы чорына һәм Пугачёвны тотуга кагылышлы кәгазьләр — 1863. Императрица Екатерина II белән граф П. И. Панин хатлары — 1875) китабында Россия империясенең дәүләт һәм хәрби-топография архивындагы кыйммәтле документларны, шулай ук хөкүмәт гаскәрләренең хәрби башлыкларының һәм тикшерү комиссияләре җитәкчеләренең хатларын, аларның рапортларын һәм Екатерина II белән язышуларын фәнни әйләнешкә кертә. Д. Г. Анучин «Участие Суворова в усмирении Пугачёвщины и поимка Пугачёва» (1868), «Первые успехи Пугачёва и экспедиция Кара» (1869), «Действия Бибикова в Пугачёвщину» (1872) хезмәтләрендә хөкүмәт органнарының һәм хәрби җитәкчелек эшчәнлеген җентекләп тасвирлый. 1884 елда хәрби тарихчы Н. Ф. Дубровин «Пугачёв и его сообщники» дигән өч томлык фундаменталь хезмәтен тәкъдим итә. Ул беренчеләрдән булып Пугачёв һәм аның тарафдарларының элек галимнәргә өйрәнергә рөхсәт ителмәгән тикшерү документларын, шулай ук Екатерина II хөкүмәте, Дәүләт архивы, Баш штаб, Сенат, Синод архивлары, Яшерен экспедициянең Сер комиссиясе эшчәнлегенең башка күп кенә документларын алуга ирешә һәм фәнни әйләнешкә кертә^[260].

Инкыйлабка кадәрге тарихчыларның хезмәтләрендә нигездә хөкүмәт ягы гамәлләренә басым ясала. Кагыйдә буларак, баш күтәрүчеләрнең бары тик тискәре гамәлләре генә тасвирлана. Баш күтәргән якның документларын цензура озак вакыт дәвамында бастырырга рөхсәт итми, аларның бик аз өлеше генә һәм гадәттә анализлаусыз нәшер ителә. Совет чорының беренче елларында тарихчылар баш күтәрүчеләр лагерендагы документларны бастыруга цензура чикләүләре бетерелүдән файдалана. М. Н. Покровский инициативасы белән Казан, Түбән Новгород, Тобольск һәм башка провинция архивларда саклана торган материалларны туплау эше башлана. «Красный архив» журналында даими рәвештә Пугачёв указлары һәм манифестлары, күтәрелеш юлбашчысыннан һәм аның төп көрәштәшләреннән сорау алуның беркетмәләре басылып чыга. Үзәк архив «Пугачёвщина» документларының өч томлы басмасын әзерли: I томда (1926) — Пугачёв һәм баш күтәрүчеләрнең Хәрби коллегиясе манифестлары һәм указлары; II томда (1929) — күтәрелешнең алшартлары һәм казакларның, завод крестьяннарының, рус булмаган халыкларның баш күтәрүдә катнашуы турындагы материаллар; III томда — крепостной крестьяннар һәм дворяннарның катнашуы турындагы документлар. Тарихчылар вакыйгаларны квалификацияләүдә «бунт» сүзеннән баш тартып, «күтәрелеш» терминын куллана^[261].

Бу чорда тарихчыларның күтәрелеш вакыйгаларына һәм аның әһәмиятенә карата фикерләре күптөрле була, бу темага Н. А. Рожков, М. Н. Мартынов, Н. Н. Фирсов мөрәҗәгать итә^[30]^[262]. 1920—1930 елларда М. Н. Покровский һәм аның мәктәбе тарихчылары — Г. Е. Меерсон, С. А. Пионтковский, С. Симонов, С. Г. Томсинский, С. И. Тхоржевский һәм башкалар Пугачёв фетнәсенә кагылышлы рәсми карашны тәкъдим итә^[263].

1930 еллар ахырыннан башлап СССР таркалганчыга кадәр Пугачёв һәм аның көрәштәшләре бары тик уңай яктан гына бәяләнә диярлек^[264]. Вакыйгаларны «сыйнфый көрәш» концепциясе күзлегеннән тикшерү өстенлек итә, баш күтәрүчеләрнең эшчәнлеген оештыруны раслаган фактларга зур игътибар бирелә. Хөкүмәт гаскәрләренең баш күтәрүчеләргә карата рәхимсезлеге ассызыклана, аларның үзләре тарафыннан оештырылган террор һәм көчләүләр телгә алынмый диярлек. Баш күтәрүчеләрнең үз дошманнарына карата мәрхәмәт күрсәтүләре, сәбәпсез кан коюдан тыелу фактлары тәфсилләп сурәтләнә, акланмаган массакүләм җәберләүләр һәм җәзалау очраклары турында язылмый кала^[265].

1950 елларда В. И. Лебедев, В. В. Мавродин һәм башка тарихчыларның хезмәтләрендә киләчәк тикшеренүләрдә гомум кулланылышка керәчәк «Крестьяннар сугышы» термины тәкъдим ителә һәм нигезләп аңлатыла^[266]. 1961—1970 елларда Мавродинның гомуми редакцияләвендәге 3 томлык «Крестьянская война 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва» фундаменталь хезмәте дөнья күрә. Шул ук елларда тарихчыларның, мәсәлән П. Ф. Ищериковның «Салават Юлаев — вождь башкирского народа и сподвижник Пугачёва» (1951), Ә. Н. Госмановның «Кинзя Арсланов — выдающийся сподвижник Пугачёва» (1960), С. Х. Алишевның «Участие татар Среднего Поволжья в крестьянской войне 1773—1775 гг.» (1973), А. П. Чулошников, М. П. Вяткин, И. М. Гвоздикова һәм башка галимнәрнең башкорт, татар, казахларның, Урта Идел буе халыкларының күтәрелештә катнашуына багышланган хезмәтләре актив басыла. Күтәрелеш белән бәйле документларны нәшер итүдә һәм тикшерүдә Р. В. Овчинниковның өлеше гаять зур. Ул үзенең чыганакларны өйрәнүгә багышланган хезмәтләрендә баш күтәрүчеләр лагереның бик зур күләмдәге манифестларын һәм указларын, тикшерү һәм суд документларын анализлый^[267].

Совет чорыннан соң тарихчыларның Крестьяннар сугышы вакыйгаларына карата кызыксынуы кими, Пугачёв һәм аның көрәштәшләрен бәяләү диапазоны шактый киңәя, кискен рәвештә тискәре яктан да күрсәтелә башлый. Совет чорыннан соңгы дәвердә М. Д. Курмачёваның «Города Урала и Поволжья в крестьянской войне 1773—1775 гг.» (1991), Н. А. Миненконың «Татары Урала и пугачёвщина» (1999), И. М. Гвоздикованың «Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва» (1999), С. У. Таймасовның «Восстание 1773—1774 гг в Башкортостане» (2000) , Е. Н. Трефиловның «Пугачёв» (2015) хезмәтләре языла. Крестьяннар сугышы вакыйгалары тарихында әле аз өйрәнелгән темалар да бар. Самара тарихчысы Ю. Н. Смирнов фикеренчә: «Күтәрелеш районнарындагы хакимият органнарын үзгәртеп кору һәм җирле үзидарәләрнең роле аз өйрәнелгән. Хәрәкәтнең сәяси идеаллары ахыргача ачыкланмаган һәм аларның булганмы-юкмы икәнлеге дә әлегә билгесез. Күп дистә еллар дәвамында баш күтәрүчеләр лагерена карата булган гаять зур игътибар юкка чыккан диярлек, шулай ук хөкүмәт көчләре лагерен өйрәнү традициясе дә торгызылуга мохтаҗ». В. Я. Мауль сүзләренчә, күтәрелешне өйрәнүгә заманча якын килү өчен вакыйгалар эзлеклелеген һәм катнашучыларның исемнәрен торгызу гына түгел, пугачёвчылыкны «эчтән» аңлау һәм күрү, вакыйга замандашларның вазгыятьне ничек кабул итүләрен, кичерешләрен һәм үз-үзләрен тотышларын анализлау зарур^[268]. 1773—1775 еллар вакыйгаларының әһәмиятен бәяләү дә, аны фетнә, күтәрелеш яки крестьяннар сугышы буларак дефиницияләргәме дигән сорау да күп бәхәсләр тудыра^[269]. Тарихчылар Е. В. Анисимов, А. Б. Каменский һәм В. В. Шелохаев, күтәрелешнең этник, социаль табигатен һәм характерын бәяләп, аны «Гражданнар сугышы» дип атый^[256].