Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Степан Разин

РФА экспертизасы

Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

РФА экспертизасы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Б. Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Arrow-Right.png
Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга

Степан Разин (рус. Степа́н Тимофе́евич Ра́зин, Сте́нька Ра́зин[3], якынча 1630, якынча Пугачёвская[d], Белгород разряды[d] — 6 (16) июнь 1671, Мәскәү) — Дон казагы, Дон гаскәре атаманы, 1667–1671 елларда Пётр чорына кадәрге Россия тарихындагы иң зур күтәрелеш җитәкчесе.

Килеп чыгышы

Нидерланд сәяхәтчесе Ян Стрейс мәгълүматлары буенча Разин якынча 1630 елда туган[4]. 1670 елдагы очрашулары вакытында Степан үзенә 40 яшь тулганлыгын хәбәр итә[5]. Әтисе — казак Тимофей Разин, әнисе әсир кырымтатар кызы булган дип фаразлана[6].

Разинның Донда туганлыгы билгеле, төгәл урыны ачыкланмаган. Фаразлар буенча туган җире булып Зимовейская (Зимовейская-на-Дону) станицасы санала. Хәзерге Волгоград өлкәсенең Котельниково районындагы Пугачёвская станицасы Емельян Пугачёвның да туган җире. Бу хакта беренче тапкыр 1778 елда Александр Ригельман хәбәр итә[7]. Шул ук фараз соңрак дөнья күргән энциклопедик басмаларда да күрсәтелә[8][9][10][11]. Әмма бу мәгълүмат башка тикшеренүчеләр тарафыннан шик астына куела[12][13]. Зимовейский шәһәрчегенең беренче тапкыр чыганакларда 1672 елда гына телгә алынганлыгын, Разинның инде 1671 елда вафат булганлыгын исәпкә алганда, Ригельманның бу фикере нигезсез булып кала[5]. Аңа кадәр үк, 1814 елда, тарихчы Алексей Попов Степан Разинның Черкасск шәһәрчегендә[14], ягъни хәзерге Ростов өлкәсенең Аксай районы, Старочеркасская станицасында туганлыгын хәбәр итә. 1907 елда Дон тарихчысы Владимир Быкадоров Ригельманның фикерен тәнкыйтьли, Разинның ватаны Черкасск булган дип раслый[15].

Халык риваятьләрендә Разинның туган җире турында төрле фаразлар бар: Кагальницкий, Еауловский, Раздорский шәһәрчекләре телгә алына, шулай да Черкасск шәһәрчеге ешрак очрый һәм XVII йөзгә бәйле Разин турындагы тарихи җырларда (алар барлыгы 15) ватаны буларак искә алына[5].

Тәрҗемәи хәле

Разин шәхесе халык авыз иҗаты һәм «Понизовая вольница» исемле беренче рус нәфис фильмының каһарманы буларак таныла. Өстәвенә бу шәхес, үлеменнән соң берничә ел узгач та, аның турыда Көнбатышта диссертация якланган беренче рус кешесе дә[16]. Разинның һәм аның гаиләсенең биографиясе улы һәм әнисе кебек күпсанлы фольклор персонажлары белән баетыла.

Күтәрелешкә кадәр

Разин турында беренче тарихи истәлекләр 1652 елга карый. Бу вакытка инде ул атаман һәм Дон казаклыгының ике тулы вәкаләтле вәкиленең берсе буларак эш итә; донецклылар даирәсендә аның хәрби тәҗрибәсе һәм абруе югары булган дип фаразлана. Разинның абыйсы Иван да атаклы казак юлбашчысы — Дон гаскәренең наказлы атаманы буларак таныла. 1661 елда Степан Разин Фёдор Будан һәм берничә Дон, Запорожье казаклары белән бергә калмык вәкилләре белән тынычлык, шулай ук нугайларга, Кырым татарларына каршы уртак гамәлләр турында сөйләшүләр алып бара. 1663 елда ул Дон казаклары отряды башында Запорожье халкы һәм калмыклар белән берлектә Перекоп (Үр Капка) янына Кырым татарларына каршы походка йөри. 1665 елда патша воеводасы кенәз Юрий Долгоруков  [рус.] (тат., патша хезмәтен башкарганда, Донга китәргә теләгән казаклар белән низагларның берсендә, Степанның абыйсы Иван Разинны җәзалап үтерергә куша[17]. Бу вакыйга Разинның алдагы эшчәнлегенә йогынты ясый: Долгоруковтан һәм патша администрациясеннән үч алу омтылышы казаклар өчен ирекле һәм имин тормыш булдыру теләге белән бергә кушыла. Озакламый Разин казакларның хәрби-демократик корылышын бөтен Рус дәүләте буенча таратырга кирәк дигән карарга килә.

Күтәрелешнең алшартлары

Разин хәрәкәте казаклар яшәгән өлкәләрдә, беренче чиратта Донда, барлык хосусый биләүче крестьяннарны чиксез вакытка җиргә беркетүне керткән 1649 елгы Собор уставы кабул ителгәннән соң, Россиянең эчке өязләреннән качып киткән крестьяннарның килүе белән бәйле социаль вазгыятьнең кискенләшүе нәтиҗәсе була. Донга килеп төпләнгән крестьян казакка әверелә[18], ләкин, күп кенә элеккеге казаклар белән чагыштырганда, аның төбәктә тамырлары, мал-мөлкәте булмый, хәерче казак дип атала һәм, төп казаклардан аерылып торып, котылгысыз рәвештә үзе шикеллеләргә тартыла. Казак өчен гаять әһәмиятле булган данга омтылу һәм мохтаҗлык ихтыяҗы сәбәпле, элеккегеләр белән бергә ул Иделгә караклык походларына йөри. «Иске» казаклар ярлыларын яшерен рәвештә бу поход өчен таләп ителгән бөтен кирәк-ярак белән тәэмин итеп тора, ә икенчеләре кайтканнан соң табышларының бер өлеше белән бүлешә. Шуңа күрә караклык походлары бөтен Дон, Терек, Җаек казакларның уртак эшчәнлегенә әверелә. Монда хәерчеләр туплана һәм алар тарафыннан казак җәмгыятьләре сафында аерым урын биләүләрен аңлау күренеше барлыкка килә. Яңа килгән качаклар хисабына сан ягыннан арткан саен, алар үзләре турында тагын да активрак белдерә.

undefined
undefined
undefined

1667 елда казакларның җитәкчесе Степан Тимофеевич Разин була. Шул ук елның язында Идел–Дон кичүе  [рус.] (тат. янында Паншин һәм Качалинская шәһәрчекләре янында барлыгы 500 дән 800 гә кадәр казак җыела, ләкин аларга яңадан-яңа кешеләр килә һәм тупланучылар саны 2 000 гә кадәр җитә. Поход Түбән Иделгә, Җаекка һәм Фарсы иленә тарала, ул Мәскәү хакимлегенә буйсынмау рухында була һәм Иделгә сәүдә юлын яба. Болар барысы да котылгысыз рәвештә зур казак отрядының патша воеводалары белән бәрелешенә китерә.

Поход 1667 елның 15 (25) маенда башлана. Разинчылар Иловля һәм Камышинка елгалары аша Иделгә чыга, Царицыннан югарырак урында кунак Василий Шорин һәм башка сәүдәгәрләрнең, шулай ук Патриарх Иоасаф корабларын талый. Казаклар башлыкларны һәм приказчикларны юк итә, судно ярыгасы кешеләрен үзләренә ала. Боларның барысы да казакларның гадәттә Иделдә эшчәнлек алып бару кысаларында башкарыла. Ләкин разинчыларның алдагы гамәлләре гадәти казак караклыгы чикләрен уза һәм хөкүмәткә каршы чыгыш ясауга әверелә: алар Бузан инешендә Кара Яр воеводасы Беклемишев җитәкчелегендәге укчылары тар-мар итә, аннары Җаек шәһәрен яулап ала.

Разинчылар кышны Җаек буенда үткәрә, 1668 елның язында Каспий диңгезенә чыга. Аларның сафларына Доннан килгән казаклар, шулай ук чиркәсләр һәм рус өязләрендә яшәүчеләр өстәлә. Каспийда, Иран шәһәре Рәшт янында, казакларның шаһ көчләре белән бәрелеше була. Көрәш яусыз бара, разинчыларга сөйләшүләр алып барырга туры килә. Ләкин Сөләйман шаһка килгән рус патшасының илчесе Пальмар карак казакларның диңгезгә чыгуы турында хәбәр иткән патша грамотасын алып килә. Грамотада фарсыларга «аларны кыйнарга һәм аяусыз үлем белән җәзаларга» тәкъдим ителә. Шул рәвешле, казаклар белән сөйләшүләр өзелә. Шаһ боерыгы буенча казакларның фикерләрен үзгәртәләр, берсен этләрдән талаталар. Алар, ныгытылган шәһәр ясап, шунда кышлый. 1669 елның язында казаклар Разинның дусты Сергей Кривой һәлак булган трүхмән җирендә (Мианкале ярымутравында нигезләнә) берничә сугыш кичерә, аннары Баку янындагы Дуңгыз утравы янәшәсендә Астара Мәмәт ханы җитәкчелегендәге зур шаһ флоты һөҗүменә дучар була — бу тарихка Дуңгыз утравы янындагы сугыш атамасы белән кереп калган бәрелеш була. Сәфәвиләр, казак флотын камап алу өчен, үз судноларын чылбыр белән бәйли. Казаклар бу хатадан файдалана һәм дошманның флагман кораблен төпкә җибәрә, шуннан соң аның бөтен флотын юк итә[19]. Бу сугышта (Дуңгыз утравы янында) разинчыларга әсирлеккә Мәмәд ханның улы Шабын Дәбәй эләгә (бозып язылышы — «Шаболда»), разинчылар аны соңыннан рус хакимиятенә тапшыра. Тарих фәнендә популяр булган риваять буенча, бу сугышта шулай ук фарсы флоты командующиеның кызы да кулга алына, ул «Из-за острова на стрежень...» дигән мәшһүр җыр сүзләрендәгечә, Степан Разин корабтан суга ташлаган Фарсы иле кенәзенең кызы була. Әмма беренче чыганакларда әсир хатын-кыз турында бернинди мәгълүмат та юк, ә суга бату сюжеты фольклор күренеше генә дип фаразлана[20].

Җиңүдән соң да казакларның хәле катлаулы булып кала. Яңа Сәфәви көчләренең якынаюы көтелә. Шуңа күрә разинчылар Әстерханга юл тота.

Әстерхан воеводалары белән сөйләшүләр уздыргач, Степан Разин баш воевода кенәз Иван Прозоровскийның аны хөрмәт белән кабул итүенә һәм Донга кертүенә ирешә, казаклар аларга тупларын, әсирләрен һәм походта табылган әйберләренең бер өлешен тапшырырга тиеш була. Ләкин казаклар вәгъдәләрен үтәүдән баш тарталар. Сентябрьдә Донга барып җитәләр.

Крестьяннар сугышы

1670 елның язында атаман Степан Разин Иделгә яңа поход оештыра, ул ачык күтәрелеш характерында була. Ирек эзләүче һәм аңа хезмәт итәргә теләүчеләрнең барысын да үз ягына чакырган кызыктыргыч хатлар җибәрә. Ул (һәрхәлдә, сүздә) патша Алексей Михайловичны бәреп төшерергә җыенмый, ләкин үзен воевода, дьяклар, чиркәү вәкилләренең һәм бөтен рәсми администрациянең дошманы дип игълан итә, аларны патшага «хыянәт итүдә» гаепли. Разинчылар үз сафларында патша улы Алексей Алексеевич (чынлыкта 1670 елның 17 (27) гыйнварында Мәскәүдә вафат була) һәм патриарх Никон (ул вакытта сөргендә була) да бар дигән ялган хәбәр тарата. Разинчылар басып алган барлык шәһәрләрдә һәм ныгытмаларда казак тәртипләре кертелә, үзәк хакимият вәкилләре үтерелә, канцелярия кәгазьләре юкка чыгарыла. Идел буйлап барган сәүдәгәрләр тоткарлана һәм талана.

Разинның Иделгә походы Идел буена күптән түгел генә беркетелгән өлкәләрдә крепостной крестьяннарның массакүләм күтәрелешләре белән бергә бара. Монда юлбашчы булып, әлбәттә, Разин үзе һәм аның казаклары түгел, ә җирле казак башлыклары, алар арасыннан иң танылганнары — Арзамас янындагы күчмә казак бистәсендә туган качкын монахиня Алёна Арзамасская, атаман Василий Ус чыгыш ясый. Шулай ук Идел буе халыкларының зур төркемнәре — марилар, чуашлар, татарлар, мордвалар да патшадан баш тарта һәм күтәрелештә катнаша.

Степан Разин баш күтәргән гаскәр ярдәмендә Әстерхан, Царицын, Саратов һәм Самараны, шулай ук икенчел дәрәҗәдәге ныгытмаларны басып ала, әмма 1670 елның көзендә Семберне камап алуны уңышлы тәмамлый алмый. Ул арада патша Алексей Михайлович күтәрелешне бастыру өчен 60 меңлек гаскәр җибәрә. 1670 елның 3 (13) октябрендә Сембер янында воевода Юрий Барятинский җитәкчелегендәге патша гаскәре разинчыларны аяусыз рәвештә тар-мар итә[21]. Степан Разин каты яралана һәм 1670 елның 4 (14) октябрьдә үзенә тугрылыклы казаклар тарафыннан Донга алып кителә, анда бер ел элек походын башлаган Кагальник шәһәрчегендә ныгый. Ул кабат тарафдарларын җыярга тели. Ләкин гаскәр атаманы Корнила Яковлев җитәкчелегендәге йорт казаклары, Разинның гамәлләре патшаның бөтен казакларга карата нәфрәтен кузгатырга мөмкин икәнен аңлап, 1671 елның 13 (23) апрелендә Кагальник шәһәрен штурмлап ала һәм каты бәрелештән соң икенче көнне Степан Разинны әсир төшерә, соңыннан патша воеводаларына тапшыра.

Әсирлек һәм җәза

1671 елның апрель азагында Разин энесе Фрол (Фролка) белән Дон хакимияте тарафыннан патша воеводаларына тапшырыла — атаман Корней Яковлев командалык иткән конвой астында Мәскәүгә китерелә (2 (12) июньдә). Разин бертуганы белән бергә җәзалауга дучар ителә[22].

undefined
undefined

1671 елның 6 (16) июнендә, хөкем карары игълан ителгәннән соң, Кызыл мәйданда Степан Разин эшафотта дүрткә бүленә[23]. Озын хөкем карары укыла. Разин аны тыныч кына тыңлый, чиркәүгә таба борылып, патша Кремлен узып, өч тарафка баш ия һәм гафу үтенә.

Англияле Томас Хебдон сүзләренчә, Разинның куллары, аяклары һәм башы махсус урнаштырылган 5 казык белән кадаклана, ә гәүдәсе этләргә ташлана[24].

Фрол 1676 елның 28 маенда Болотная мәйданында башын кисеп җәзалап үтерелә[25]. Идел буенда сугыш Разин Донга чигенгәннән соң да, ул җәзалап үтерелгәннән соң да, атаманнар Василий Уса һәм Фёдор Шелудяк җитәкчелегендә дәвам итә. 1671 елның 27 ноябрендә (7 декабрь) генә хөкүмәт гаскәрләре разинчыларның башкаласы Әстерханны ала.

Замандашлары һәм дәвамчылары бәяләмәсе

Европаның игътибары Разин восстаниесенә юнәлә, чөнки аларны рус икмәге белән тәэмин иткән һәм Иран белән бәйләгән мөһим сәүдә юлларының язмышы көрәшнең нәтиҗәсенә бәйле була. Англиядә, Нидерландта, Германиядә бу фетнә һәм аның юлбашчысы турында мәкаләләр, хәтта китаплар да чыга, кайчакта алар нечкәлекләре ягыннан фантастик, ләкин еш кына кыйммәтле мәгълүматларга ия. Күп кенә чит ил кешеләре әсир Разинның Мәскәүгә килүенә һәм аның җәзалап үтерелүенә шаһит була (бу Алексей Михайлович хөкүмәте мәнфәгатендә була, ул Европаны баш күтәрүчеләрне тулысынча җиңәчәкләренә ышандырырга омтыла). Әлеге әдәбият арасында баш күтәрүнең шаһиты булган, Разин контроле астындагы территориядә торган һәм Степан Тимофеевичның үзен күргән голландияле Ян Стрейсның «Три путешествия» хезмәте аерым урын били; Стрейс, үз тәэсирләреннән тыш, башка авторларның әсәрләрен дә куллана.

undefined
undefined

1674 елның 29 июлендә (8 август) Виттенберг университетында (Германия) Россия тарихы контекстында Разин күтәрелеше турында диссертация яклау уза; аның авторы Иоганн Юстус Марций (озак вакыт ялгышлык белән бу эшнең авторы фәнни диспутта рәислек иткән Шурцфлейш фамилияле кеше дип йөртелә)[16]. Марцийның хезмәте XVII–XVIII гасырларда берничә тапкыр яңадан басылып чыга; аның белән Александр Пушкин кызыксына. Разин — бик күп сандагы рус халык җырлары каһарманы; кайберләрендә рәхимсез казак юлбашчысының реаль образы эпик идеальләштерелүгә дучар ителә һәм еш кына икенче бер атаклы казак — Себерне яулап алучы Ермак фигурасы белән кушыла; икенчеләре күтәрелешнең һәм аның юлбашчысының биографиясе буенча документаль яктан төгәл диярлек нечкәлекләргә ия.

Александр Пушкин Стенька Разин турында халыкныкы итеп стильләштерелгән өч җыр яза. XIX гасыр ахырында Дмитрий Садовниковның Разин турындагы бер легенда эчтәлегенә нигезләнеп иҗат ителгән «Из-за острова на стрежень» шигыре популяр халык җырына әверелә. 1908 елда бу җырның сюжеты мотивлары буенча «Понизовая вольница» дип аталган беренче Россия нәфис кинофильмы төшерелә. Владимир Гиляровский «Стенька Разин» поэмасын яза.

Заманча караш

Разин күтәрелеше җиңелүенең төп сәбәпләре:

  • аның стихиялелеге һәм начар оештырылганыгы;
  • кагыйдә буларак, крестьяннарның хуҗаларының утарын тар-мар итү белән генә чикләнгән бердәм булмаган гамәлләре;
  • баш күтәрүчеләрнең аңлаешлы максатлары булмау.
undefined

Шулай итеп, Мәскәү җиде боярлыктан һәм интервентлардан азат ителгәннән соң, Романовлар йортында хакимият урнаша, ләкин казакларның приставлыгы крестьяннарга биләмә һәм алпавыт җирләренә караганда эксплуатацияләүнең авыррак формасы булып тоела[26]. Романовлар казакларны традицион җирләренә кайтара, ә Азов оборонасыннан соң (1641–1642), имеш, казакларга бөтен Россия буенча Оттоман портасы белән сугышларга иреклеләр җыярга комачау итү өчен генә, 1649 елгы Собор уставы нигезендә Иван Болотников җитәкчелегендәге фетнә һәм крестьяннар сугышы вакытында аны юкка чыгару максаты белән, разинчылар уңышсыз көрәшкән крепостной хокук торгызыла.

Тарих фәнендә Разин күтәрелешен крестьян-казак восстаниесе яки крестьяннар сугышы дип санаргамы дигән мәсьәлә буенча бердәмлек юк. Шулай ук, күтәрелеш/крестьян сугышының хронологик кысаларына кагылышлы уртак фикер дә юк. Кайбер авторлар бу вакыйгаларны 1667–1671 елларга нисбәтле даталый, икенчеләре баш күтәрүне турыдан-туры 1670–1671 еллар белән чикли, 1667–1669 елларны исәпкә алмаганда, аның казакларның традицион талау походы булган дип әйтә.

Исемен мәңгеләштерү

Сәнгатьтә

Матур әдәбият

  • 1826 — А. С. Пушкинның «Песни о Стеньке Разине» (халык җырларына нигезләнеп стильләштерелә) шигырьләре;
  • Д. Н. Садовников сүзләренә иҗат ителгән, халык җыры дип саналган «Из-за острова на стрежень» җыры;
  • А. К. Толстойның «Суд» шигыре;
  • 1891 — Д. Л. Мордовцевның «За чьи грехи?» тарихи романы; 
  • 1894 — А. А. Соколовның «Понизовая вольница атамана Стеньки Разина» тарихи романы;
  • 1900 — Әстерхан губернасы калмыклары риваятьләренә нигезләнеп С. И. Глебов тарафыннан язылган «Стенька Разин (волжский атаман)» легендасы. 1900 елда басылып чыга;
undefined
  • 1917 — М. И. Цветаеваның «Стенька Разин» шигыре;
  • 1917 — Максимилиан Волошинның «Стенькин суд» шигыре;
  • 1918 — В. В. Каменскийның «Степан Разин» романы;
  • 1920 — В. В. Хлебниковның «Разин» поэмасы;
  • 1922 — В. А. Гиляровскийның «Стенька Разин» поэмасы;
  • 1927 — А. П. Чапыгинның «Разин Степан» тарихи романы;
  • 1928 — И. Ф. Наживинның «Степан Разин (Казаки)» тарихи романы;
  • 1951 — С. П. Злобинның «Степан Разин» романы;
  • 1971 — В. М. Шукшинның «Я пришёл дать вам волю» романы һәм сценарие;
  • 1964 — Е. А. Евтушенконың «Казнь Стеньки Разина» («Братская ГЭС» поэмасының бер бүлеге);
  • 1980 — Г. Я. Горбовскийның «Глаза княжны» шигыре («Черты лица» җыентыгы. Л., 1982).
  • 1997 — С. В. Логиновның «Колодезь» романы;
  • 1987 — Вячеслав Усовның «Огненное предзимье: повесть о Степане Разине» әсәре;
  • 1994 — Владимир Буртовойның «Самарская вольница. Степан Разин» романы;
  • 2008 — О. И. Малининның «Стенька Разин в Астрахани» шигыре.

Кинофильмнар

Фильмның исеме Елы Режиссёры Рольдә
«Понизовая вольница» 1908 Владимир Ромашков Евгений Петров-Краевский
«Стенька Разин» 1914 Григорий Либкен В. Поливанов
«Волга-Волга» / «Wolga Wolga» (Германия) 1928 Виктор Туржанский Ханс Адальберт Шлеттов / Hans Adalbert Schlettow
«Стенька Разин» / «Stjenka Rasin» (Германия) 1936 Александре Волков Ханс Адальберт Шлеттов / Hans Adalbert Schlettow
«Степан Разин» 1939 Иван Правов, Ольга Преображенская Андрей Абрикосов
«Гулящие люди» 1988 Илья Гурин Александр Казаков
«История российского бунта. Разин» 2016 Михаил Ёлкин Вадим Долгачев
«Стенька Разин» 2016 Эдуард Анищенко Анатолий Жогин
undefined

Музыкаль әсәрләр

  • «Стенька Разин» — композитор Н. Я. Афанасьев операсы (М. В. Ватсон либреттосы), цензура шартлары буенча куелмый һәм бастырылмый;
  • 1885 — композитор А. К. Глазуновның «Стенька Разин» симфоник поэмасы;
  • 1896 — «Утёс Стеньки Разина» җыры (А. А. Навроцкий шигыре һәм көе). Шулай ук беренче «Есть на Волге утёс» юлы белән дә билгеле;
  • «Из-за острова на стрежень» — Д. Садовников сүзләренә иҗат ителгән, халыкныкы дип санала торган җыр;
  • «Ой, то не вечер» халык җыры;
  • 1948 — Г. И. Уствольскаяның бас һәм симфоник оркестр өчен «Сон Степана Разина» былинасы;
  • 1964 — Композитор Д. Д. Шостаковичның бас, хор һәм симфоник оркестр өчен «Казнь Степана Разина» симфоник поэмасы;
  • Композитор Н. Н. Сидельниковның «Степан Разин» балеты;
  • 1988 — «Суд» җыры (А. К. Толстой сүзләре, К. Кинчев көе);
  • 1991 — «Ласковый май» (Андрей Разин) башкаруындагы «Атаман» җыры (А. Гольцева сүзләре, Ю. Куликов көе);
  • 1996 — композитор В. Калленың «Анафема» рок-операсы;
  • 2005 — Н. Емелинның «25 июля»  җыры;
  • 2017 — Н. Емелинның «Народится атаман» җыры;
  • 2014 — автор һәм башкаручы В Калусенко башкаруындагы «Степан Разин» җыры;
  • А. Свиридовның «Стенька Разин» җыры;
  • 2017 — «Атаман» ансамбленең «Эх, казаки!» җыры;
    Саратов өлкәсендәге Степан Разин кыясы һәм «Невольничий» чокыры
  • 2018 — «Бабкины внуки» ансамбленең «Воля» җыры.

Разин истәлегенә аның исеме белән аталган урыннар

Кыя

Степан Разин һәм разинчылар хөрмәтенә аталган Румыниядәге иң зур күлнең атамасына (асылда күлләр, лагуналар һәм лиманнар төркеме) XIX гасыр ахырына нисбәтле зур румын географик сүзлегендә халык авыз иҗатына нигезләнеп аңлатма бирелә (Marele Dictionar Geografic Roman). Сүзлек Степан Разинның вакытлыча Енисал ныгытмасында (Сарикёйдан берничә чакрым көньяктарак) яшәве, шулай ук Ванька-Каинның Попино утравында (Сарикёйдан төньяк-көнчыгыштарак) һәм Тришка-Расстрижканың Бисерикуца (Церковка) утравында булуы турында хәбәр итә.

Торак пунктлар
  • Пенза өлкәсенең Земетчино районында күтәрелеш барган урында урнашкан Разин авылы;
  • Степан Разин исемендәге эшчеләр бистәсе — Россиянең Нижегородск өлкәсенең Лукоян районындагы торак пункт;
  • Волгоград өлкәсендә Степан Разин бистәсе (Ленин районы);
  • Волгоград өлкәсендә Степано-Разинская станицасы (Быково районы);
  • Степан Разин — Азәрбайҗанда шәһәр тибындагы Бакихан бистәсенең элеккеге (совет елларында) атамсы, Баку шәһәренең Ленин район советына (хәзерге Сабунча районы) буйсына. Апшерон ярымутравында урнашкан. 39,8 мең кеше яши (1975 елга);
  • Самара өлкәсенең Отрадный шәһәр округындагы Степан Разин бистәсе.
Проспектлар, урамнар, күперләр
Һәйкәлләр
  • С. Т. Коненковның «Степан Разин с ватагой» дигән агач сыннар төркеме Ленинның монументаль пропаганда планын үтәү барышында Мәскәү үзәгенә — Кызыл мәйданга урнаштырыла, һәйкәл ачылышына җыелган халык алдында В. И. Ленин чыгыш ясый, әмма композиция озак тормый, музейга күчерелә;
  • С. Т. Коненков вафатыннан соң бер ел узгач, 1972 елда Ростов-на-Донуда аның моделенә нигезләнгән «Стенька Разин с ватагой» бетон һәйкәле куела. Һәйкәл хәзергәчә сакланган;
  • Степан Разинга агач һәйкәл Волгодонск шәһәрендә урнаша. Һәйкәлнең металл постаменты Дон һәм Идел–Дон каналы кушылган урында урнаштырыла.

Барлык өч һәйкәл дә Разинның үзен, казакларны, Фарсы иле патшасы кызын, ә Волгодонск очрагында әле руханины да үз эченә алган күп фигуралы композицияләрдән гыйбарәт тотрыклы иконографик рәт барлыкка китерә.

  • Степан Разинга багышланган «Неканонический» һәйкәле Волгоград өлкәсенең Урта Актүбә бистәсендә урнаштырыла. Атаклы атаманга һәйкәл кую идеясе Урта Акүтүбәдә яшәүчеләрдә сәбәпсез генә барлыкка килми. Риваять буенча, бистәгә нәкъ менә Степан Разин нигез сала. 1668 елда ул үз отряды белән төньяк җирләрдән Әстерханга юл тота. Скульптураның авторы РФнең атказанган сынчысы С. Щербаков. Һәйкәл ачылу бистәнең 340 еллыгына багышлана[28].
  • Рыбинск сусаклагычы шлюзларында Степан Разин һәм аның дружинасы сурәтләнгән барельеф урнаштырыла. Риваять буенча, Степан Разин Идел буйлап хәзерге Рыбинск территориясенә кадәр йөзеп килә, ләкин моңа дәлилләр юк[29].

Предприятиеләр

Искәрмәләр

  1. ↑ Stenka Razin // Nationalencyklopedin (шевит.) — 1999.
  2. ↑ Bibliothèque nationale de France Autorités BnF (фр.): اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых даных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq məlumat platforması, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы, асыҡ мәғлүмәт платформаһы, açıq malümat platforması, açıq malümat platforması, ачык малюмат платформасы, öppen dataplattform, платформаи додаҳои боз, ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы, гом бæрæггæнæнты платформæ — 2011.
  3. ↑ Стенька — Степан исеменең кыскартылган варианты; Разинны, җинаятьче буларак, үз чорының рәсми пропагандасы шул исем белән атый, еш кына халык фольклоры герое буларак та шул исем белән бирелә.
  4. ↑ Стрейс Я. Я. Три путешествия // Русский архив / Перевод П. О. Юрченко. — М.: А. Гатцука, 1880. — Вып. 1. — С. 111.
  5. ↑ 1 2 3 Астапенко М. П. Где родился Степан Разин? // Вопросы истории / Гл. ред. А. А. Искендеров. — М.: РАН, 1988. — № 9. — С. 141—142. — ISSN 0042-8779.
  6. ↑ БРЭ, 2015
  7. ↑ Ригельман А. И. История или повествование о Донских казаках. — Изд. Импер. Общ. истории и древностей Российских / О. М. Бодянский. — М.: Университетская типография, 1846.
  8. ↑ Разин Степан Тимофеевич // Проба — Ременсы / гл. ред. А. М. Прохоров. — Большая советская энциклопедия#Третье издание. Т. 21. — М.: Советская энциклопедия, 1975.
  9. ↑ Разин Степан Тимофеевич // Радиоконтроль — Тачанка. Т. 7 / Н. В. Огарков. — Советская военная энциклопедия. — М.: Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1980.
  10. ↑ Украинская советская энциклопедия: в 12 томах = Українська радянська енциклопедія (укр.) — 2-ге вид. — Т. 9 / За ред. М. Бажана. — М.: Гол. редакція УРЕ, 1383. — С. 271—272.
  11. ↑ Казачество: энциклопедия / Гл. ред. А. П. Федотов. — М.: Изд. «Энциклопедия», 2008. — С. 482—483. — ISBN 978-5-94802-021-1.
  12. ↑ Лунин Б. В. Степан Разин: краткий исторический очерк. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное изд., 1971. — С. 14.
  13. ↑ Тумилевич Ф. Где родился Степан Разин? // Комсомолец. — Ростов-на-Дону, 1971. — № 13. V.
  14. ↑ Попов А. История Войска Донского. — Харьков: Университетская тип., 1814. — С. 104.
  15. ↑ Быкадоров В. Былое Дона. — СПб.: Бережливость, 1907. — С. 103.
  16. ↑ 1 2 Марций И. Ю. Диссертация о восстании С. Разина (1674). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2025. Архивировано 14 июнь 2018 года.
  17. ↑ Александр Андреев, Максим Андреев. Как взять власть в России? Империя, ее народ и его охрана. — Litres. — 567 с. — ISBN 9785457025370.
  18. ↑ Малыхин К. Г. Казачий период развития Дона (XVI—XVII вв.) // История Донского края. — Ростов-на-Дону: ИКЦ «МарТ», 2006. — 256 с. — ISBN 5-241-00706-7.
  19. ↑ Шефов Н. А. Битвы России: энциклопедия. — М.: АСТ, 2006. — ISBN 5-17-010649-1.
  20. ↑ Королев В. Н. Утопил ли Стенька Разин княжну? (Из истории казачьих нравов и обычаев). Раздорский этнографический музей-заповедник. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 сентябрь 2025.
  21. ↑ Долматов А. А. «Побито де их на приступах под Синбирском тысячи три…». Синбирский кремль против войска атамана Разина. // Военно-исторический журнал. — 2021. — № 11. — С. 94—101.
  22. ↑ Рейтенфельс Якоб. Сказания светлейшему герцогу Тосканскому Козьме III о Московии // Утверждение династии / Пер. А. И. Станкевича. — М.: Фонд Сергея Дубова, 1997.
  23. ↑ Сменцовский М. И. К истории казни Степана Разина // Каторга и ссылка. — 1932. — № 3. — С. 128—136.
  24. ↑ Томас Хебдон. Письмо Ричарду Даниэлю. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 сентябрь 2025. Архивировано 11 сентябрь 2016 года.
  25. ↑ Бальтазар Койэтт. Исторический рассказ или описание путешествия господина Кунраада фан Кленка. www.vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 сентябрь 2025.
  26. ↑ Станиславский А. Л. Гражданская война в России XVII в.: Казачество на переломе истории. — М.: Мысль, 1990. — ISBN 5-244-00407-7.
  27. ↑ В Карагандинской области Казахстана переименовали ряд советских улиц (рус.). ИА REGNUM (15 февраль 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 сентябрь 2025. Архивировано 3 октябрь 2021 года.
  28. ↑ Устьянцева О. Л. Памятник основателю поселения Средняя Ахтуба Степану Разину. 1668 г. biblioteka-volgograd.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 сентябрь 2025.
  29. ↑ Александр Сысоев. Знаете ли вы о легендах рыбинских шлюзов? (рус.). Рыбинская Неделя (26 май 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 сентябрь 2025.

Фәнни әдәбият

  • Буганов В. И. «Розыскное дело» С. Разина // Отечественная история. — 1994. — № 1.
  • Василенко Н. П. Разин, Степан Тимофеевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). Т. 26. — СПб., 1874. — С. 159—164.
  • Корсакова С. Разин, Степан Тимофеевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. Т. 21. — 1874. — С. 415—421.
  • Костомаров Н. И. Бунт Стеньки Разина. — М.: Чарли, 1994. — 640 с. — (Актуальная история России). — ISBN 5-86859-014-7.
  • Крестьянская война под предводительством Степана Разина: в 2-х томах. — М., 1957.
  • Соловьёв С. М. Разин Степан Тимофеевич //Большая российская энциклопедия: в 35 т. Т. 28 / гл. ред. Ю. С. Осипов. — 2015. — ISBN 978-5-85270-365-1.
  • Сахаров А. Н. Степан Разин. Хроника XVII века. — М.: Молодая гвардия, 1973. — 320 с. — (Жизнь замечательных людей).
  • Чистякова Е. В., Соловьёв В. М. Степан Разин и его соратники / Рец. докт. ист. наук проф. В. И. Буганов. — М.: Мысль, 1988. — 224, [16] с. — 50 000 экз. — ISBN 5-244-00069-1.
  • Лазарев С. Е. Образ Степана Разина в изобразительном искусстве // Преподавание истории в школе. — 2016. — № 8. — С. 29-34.
  • Энциклопедия военных и морских наук: в 8 томах. Т. 6 / Под ред. Г. А. Леера. — СПб.: Тип. В. Безобразова и К°, 1893.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр