Ленин бакчасындагы баскыч

Ленин үлгәннән соң ике көн узгач, матәм демонстрациясен оештыру буенча республика комиссиясе Казанда «Татарстан хезмәт ияләренең аның бөек истәлеген хөрмәтләү үзәге» булырга тиешле Ленин һәйкәлен урнаштыруны кирәк дип таба^[4]. 1924 елның 26 гыйнварында Татарстан АССР Үзәк Башкарма комитеты (ҮБК) карары белән В.И. Ульянов-Ленин истәлеген мәңгеләштерү буенча Үзәк комиссия төзелә^[5]. Дәүләт банкы бүлекчәсендә һәйкәлгә акча җыю өчен 69 нчы номерлы хисап ачыла, аңа эшчеләрнең ике көнлек һәм хәтта атналык хезмәт хаклары килә башлый^[6][7].

Ленин һәйкәле нинди булырга тиешлеге турындагы дискуссия 1924 елның февралендә башлана. Бер ай эчендә һәйкәлнең төрле вариантлары һәм аны урнаштыру урыны белән бәйле 200 гә якын тәкъдим кабул ителә^[7]. Нәтиҗәдә, Ленин һәйкәлен Иптәш Ленин исемендәге бакча өстендәге Клиник бакча террасасы кырыенда урнаштыру турында карар кабул ителә. Бу урынны сайлауның тарихи нигезе бар: Казан тарихчысы Н.Ф. Калинин «Красная Татария» газетасы аша биргән аңлатмасында, «биек калкулыкта революцион карашлы студентлар җыела, һәм, замандашларының истәлекләренә караганда, бу калкулыкта берничә тапкыр яшь Владимир Ульянов үзе дә булган», дип, билгеләп үтә^[7].

Бу ландшафт өчен Казан сәнгать-техник институты җитәкчесе архитектор Ф.П. Гаврилов ике бакчаны тоташтырган күпкатлы баскыч проектын эшли, аның өстендә Ленин һәйкәле белән пьедестал урнаштыру планлаштырыла. Шул рәвешле, юлбашчы һәйкәле зуррак архитектура композициясенең өстенлекле элементына әверелә. Әлеге проект иң яхшысы дип табыла.

Бер үк вакытта Ф.П. Гаврилов үзенең студентлары белән ике бакчаны да бердәм территория итеп үзгәртергә һәм төзекләндерергә һәм әлеге территорияне Ленин бакчасы дип атарга тәкъдим итә^[7].

Казан архитекторы һәм архитектура тарихчысы, туган якны өйрәнүче С. П. Саначин, баскыч проектын эшләгәндә Ф. П. Гаврилов Казан фәнни-сәнәгать күргәзмәсе өчен 1890 елда төзелгән Заусайлов павильоны белән илһамланган, дип саный. Ул чагыштырмача якын, Державин бакчасының көньяк чигендә, бинаның төп күләмен каймалап алган күп маршлы баскыч ярдәмендә үтелә торган авыш рельефта урнашкан^[1][8].

Баскыч өстендә Ленинга куелган беренче һәйкәл юлбашчының бронза бюсты була, ул 1924 елның 7 ноябрендә тантаналы рәвештә ачыла.

Бюстны кую сәбәпләре турында төрле фикерләр бар. С. П. Саначин раславынча, «Ленинград „Красный выборжец“ заводына бирелгән заказ буенча юлбашчының бронза сыны вакытында коелмаганга, бюст вакытлыча куелган»^[7].

Сәнгать белгече Д. Д. Хисамова исә, һәйкәлнең пластик чишелеше вариантларын караганда, патша Россиясенең мәһабәт монументларының капма-каршысы буларак, Ленинга хас гадилек һәм тыйнаклык идеясе өстенлек иткән. Мондый идеяне пластик формада бюст рәвешендәге һәйкәл бик яхшы гәүдәләндергән, дип саный^[9].

Академик скульптор М. Я. Харламов эшләгән Ленинның бронза бюстын сатып алу максатыннан акча җыю игълан ителә, ул Ленинградның «Красный выборжец» заводында коела^[10]. «Бу эшләр үз вакытында югары бәяләнә: „сәнгать академиясе эшләгән Ленин бюсты абсолют охшашлыгы белән генә түгел, ә аны башкаруның искиткеч сәнгатьлелеге белән дә аерылып тора“, — дип билгеләп үтә Сәнгать академиясе вәкиле К. В. Плец хезмәт язуында^[9].

М. Я. Харламов иҗат иткән бюстны алу архитектура-мемориаль комплексны төзү процессын тизләтә. Эшне өч атна эчендә тәмамлыйлар һәм 1924 елның 7 ноябрендә бронзадан коелган Ленин бюсты баскыч белән бергә ачыла^[9] (скульптура биш очлы йолдыз формасындагы нигездә торган гранит пьедесталга урнаштырыла^[11]).

1925 елның 25 июнендә, ТАССР төзелүнең биш еллыгы көнендә, тантаналы шартларда юлбашчыга яңа һәйкәл — Н. И. Шильников иҗат иткән сын ачыла^[1]. Аның скульптурасын баскыч өстендә — моңа кадәр М. Я. Харламовның Ленин бюсты торган урынга урнаштыралар. М.Я. Харламов эшләгән бюстның язмышы билгесез^[7].

Шильниковның Ленин һәйкәле эше — юлбашчының Казандагы беренче сыны һәм шәһәрдә сакланган иң борынгы оригиналь скульптурасы. Ул бронзадан эшләнгән һәм бетон белән тутырылган. Скульптураның уникальлеге — «скульптор Николай Шильников, Ильич образын Ленин үлгәннән соң аның гәүдәсен үлчәгән Баш мие институты мәгълүматларын файдаланып ясый. Нәтиҗәдә, абсолют охшашлыкка ирешә. Скульптураның биеклеге — 164 сантиметр (юлбашчының төгәл буе нәкъ шуның кадәр була), барлык үлчәмнәр һәм пропорцияләр җентекле саклана»^[12] (һәйкәл торган бронза нигезнең калынлыгын исәпкә алып, Ленин скульптурасының реаль биеклеге 2 метр тәшкил итә^[11]).

Һәйкәл Ленин бакчасындагы баскыч өстендә 52 ел тора һәм 1977 елда мәктәп тыкрыгындагы В.И. Ленин исемендәге 4 нче мәктәп ишегалдына күчерелә (хәзерге Катанов тыкрыгы)^[1]. Биредә ул 3,1 метр биеклектәге турыпочмаклы пьедесталга куелган^[11], педъестал үзенең формалары белән Ленин бакчасындагы һәйкәл пьедесталын кабатлый.

С. П. Саначин раславынча, Ленин һәйкәлен 4 нче мәктәп ишегалдына күчерү Казан университетының икенче уку корпусын һәм Н. И. Лобачевский исемендәге Фәнни китапханә бинасын төзү эшләре вакытында аңа зыян килү куркынычы белән нигезләнгән^[7]. Төзелеш тәмамлангач һәм Казан җәмәгатьчелеге Ленин һәйкәлен беренчел урынына кайтару мәсьәләсен күтәргәч, шәһәрнең баш архитекторы М. Х. Агишев моңа каршы чыга. 1979 елдан башлап, һәйкәлне кире кайтару буенча беренче инициатива барлыкка килгәннән бирле (инициаторлары — архитектор, архитектура тарихчысы В. П. Остроумов һәм археолог А. Х. Халиков), М. Х. Агишев бу идеягә күп тапкырлар комачаулый. Хәтта 1980 елның мартында ТАССР Министрлар Советының «Казанның В.И. Ленин тормышы һәм эшчәнлеге белән бәйле истәлекле урыннарын саклауны һәм төзекләндерүне, аларны хезмәт ияләрен коммунистик тәрбияләүдә киң куллануны яхшырту турында»гы Карарын кабул итү дә, аның нигезендә соңрак Ленин бакчасын реконструкцияләү башлана, Ленин һәйкәлен кире урынына кайтарырга ярдәм итми. 1980 еллар дәвамында бу мәсьәлә берничә тапкыр, 1987 елда Казан университетында студентлар җыенының 100 еллыгы билгеләп үтелгәнгә кадәр күтәрелеп килә, ләкин нәтиҗә бирми^[7]. Совет власте таркалгач (1991), Ленин һәйкәлен урынына кайтару мәсьәләсе актуальлеген югалта.

Н. И. Шильников иҗат иткән Ленин һәйкәле мәктәп тыкрыгындагы 4 нче мәктәп ишегалдында 39 ел тора. 2006 елда мәктәпне реконструкцияләү барышында аны сүтәләр һәм В.И. Ленин музей-йорты ишегалдына күчерәләр (Ульянов-Ленин урамы, 58)^[13]. 2012–2015 елларда бу музейда капиталь реконструкция ясала, аның кысаларында Ленин скульптурасы да реставрацияләнә (2014), ул музей вестибюлендә урын ала, экспозициянең бер өлеше булып тора^[12][14].

Төзелеп беткәннән соң 10 ел узгач, Ленин бакчасындагы баскычның торышы куркыныч тудыра. «1934 елда Казан газеталары аның тузуы турында язалар. 1965 елда ул начар булмый, әмма вакыт белән төзәтү эшләре таләп итә»^[15].

1980 елларда, яраксыз хәлгә килү сәбәпле, баскыч сүтелә^[8], ләкин 1987 елда С.П. Саначин һәм Р. А. Солтанов җитәкчелегендә реконструкцияләнә^[1]. Әлеге реконструкция эше буенча Татарстан мәдәният министры урынбасары С. Г. Персова, 2018 елда декоратив элементларның тулысынча сакланып калмавын билгели^[8].

1970 елларда якшәмбе көннәрендә Ленин бакчасындагы баскыч янында коллекционерлар — филателистлар һәм фалеристлар җыела^[3].

1990 нчы еллардан башлап, озак еллар дәвамында баскычның аскы өлешен каплап, Казанның «Кызыл Шәрекъ» сыра заводы лотогы урнашкан була^[1]. Әлеге чорда һәм аннан соңгы елларда баскыч акрынлап туза, вандализм объектына әверелә (1987 елдан калган декоратив элементлар югала, ә стеналары граффити белән буялып бетә).

2017–2018 елларда баскыч Татар махсуслаштырылган фәнни-реставрация идарәсенең баш архитекторы Рания Ринат кызы Рәимова җитәкчелегендә реконструкцияләнә; бу реконструкция барышында 1924 елгы үрнәк нигезендә декорның барлык элементлары диярлек торгызыла^[16].

2018 елның 14 февралендә, баскыч төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты дип таныла^[2]. Әмма башкарылган эшләр бик үк сыйфатлы булып чыкмый, шул сәбәпле 2021 елда яңадан торгызу эшләре башкарыла^[17].

1924–1977 елларда М. Я. Харламов эшләгән Ленин һәйкәле–бюсты, аннары Н. И. Шильников иҗат иткән Ленин сыны торган өске террасадагы баскыч өстендәге урын 47 ел буш тора.

2024 елның 8 октябрендә, баскыч ачылуга 100 ел узгач, бу урында борынгы кытай фикер иясе Конфуцийга һәйкәл куела^[18]. Баскычка йөз белән басып торган һәм аның белән бердәм архитектура композициясен тәшкил иткән элеккеге Ленин һәйкәлләреннән аермалы буларак, Кытай фикер иясенә һәйкәл капма-каршы якка — Н.И. Лобачевский исемендәге Фәнни китапханәгә таба борылган.

Конфуций һәйкәле БРИКС–XVI саммиты алдыннан барлыкка килә (Казан, 2024 елның 22–24 октябре), саммитта Кытай Халык Республикасы Рәисе Си Цзиньпин дә катнаша.