Александров пассажы (Казан)

1880 елда беренче гильдия Казан сәүдәгәре, чәй магнаты һәм элеккеге шәһәр башлыгы Сергей Евсеевич Александровның улы Александр Сергеевич Александров, үзендә пассаж белән табыш йортын берләштерәчәк күпфункцияле комплексның иң яхшы проектына бәйге игълан итә^[3][4]. Конкурс Петербург архитектура җәмгыяте химаясында үткәрелә^[4]. Яшь петербург архитекторлары Владимир Суслов һәм Николай Поздеев җиңүче дип танылалар, әмма төзелеш белән турыдан-туры җитәкчелек итү архитектор Генрих Бернардович Рушка йөкләнә^[5][6]. Төзелеш бәясе 800 мең сум тәшкил итә, бу — шул вакытта шәһәрнең иң кыйммәтле корылмасы була^[7]. Александровлар пассажын тантаналы ачу 1883 елның 8 ноябрендә уза, һәм ул Россиядә өченче пассаж була^[8].

Александр Александров үлеменнән соң бина аның апасы Ольга Сергеевна Александрова-Гейнска күчә. 1895 елда ул пассажны шәһәргә ачык музей урнаштыру өчен бүләк итә, әмма планировка үзенчәлекләре аркасында бина бу максатларга туры килми^[7][9][6]. Нәтиҗәдә, пассажда сәүдә биналары, кунакханә, «Пале де Кристаль» рестораны, ә 1908 елдан — «Пассаж» электротеатры урнаша^[3][10]. Совет чорында, 1930 нчы еллардан башлап, бинада «Пионер» балалар кинотеатры эшли^[11][12]. Пассаж шәһәрдә берьюлы ике трамвай тукталышына — Воскресенская (хәзерге Кремль) урамындагы «Пассаж» һәм Черек күлдәге «Электротеатр „Пассаж“» (соңыннан «Пионер») тукталышларына — чыккан бердәнбер йорт була^[13].

1951 елда Кремль калкулыгында трамвай хәрәкәте бетерелгәнгә кадәр, трамвайлар бинаны өч яктан урап уза^[13].

Күмелгән Черек күлнең якын булуы, грунт проблемалары аркасында бина берничә тапкыр зыян күрә. Төзелгәннән соң җиде ел үтүгә үк фасадта ярыклар барлыкка килгән, ә 1977 елның 21 июненә каршы төндә Черек күл блогы ишелә — «Пионер» кинотеатрының тамаша залы урнашкан бинаның бер өлеше җимерелә, бинаның бөтен биеклегендә 7–8 метр киңлектәге уем хасил булган^[14][15]. 1981 елда бина дәүләт саклавы астына алына^[15].

Бина — романтик юнәлештәге эклектика үрнәге, аның тышкы кыяфәтендә күпсанлы сылап ясалган бизәкләр белән бергә ренессанс, барокко һәм классицизм элементлары үрелеп бара^[4][6]. Кремль урамына чыгучы төп керү юлы ике кариатида скульптурасы булган портик белән аерылып тора. Фасадлары сылап ясалган бизәкләр, руст һәм сандриклар белән бизәлгән, ә үзәк гөмбәзгә сәгать урнаштырылган^[16].

Бинадагы катлар: Кремль урамы ягыннан өч, Дзержинский урамы ягыннан биш катлы, бу Кремль калкулыгы рельефының Черек күл ягына таба кискен төшүе белән аңлатыла. Цоколь катларында — складлар, беренче катта — пыяла түбәле үзәк эчке ишегалдына чыгучы кибетләр, ә югары катларда торак һәм төрле оешмалар урнашкан^[6].

Эчке ишегалдын периметры буенча уратып алган һәм үзенә берничә кибетне сыйдырган аркада беренче катның архитектура доминантасына әверелә. Аркалар арасындагы диварлар нәфис рамнарга куелган зур көзгеләр белән бизәлгән була. Үзәк ишегалдының куышлыкларында дүрт ел фасылын гәүдәләндергән, ак таштан ясалган дүрт скульптура урнаштырылган була^[4]. Үзәк ишегалдының азагында Кара күлгә чыгу юлына таба төшә торган төп баскыч урнашкан була. Баскыч өстендәге нәфис чуен күпер көзгеләр һәм сылап ясалган бизәкләр белән мул итеп бизәлгән ресторан бүлмәләренә алып бара^[6].

Үз заманы өчен пассаж техник яктан алдынгы бина була: биредә шәһәрдә беренче лифтлар, үзәк һава ярдәмендә җылыту системасы һәм үз генераторыннан электр белән яктырту булдырыла^[3][7].

Озак вакыт бина авария хәлендә тора. Бинаның хуҗасы — Петербургның «Недвижимость и реконструкция» ҖЧҖ (2023 елдан компаниянең бердәнбер оештыручысы «Норд Отель» ҖЧҖ булып тора)^[17]. Бинага карата саклау йөкләмәсе 2024 ел ахырында имзалана. Аның нигезендә, 2025 елның декабренә кадәр милекче инженер-техник тикшеренүләр үткәрергә, авариягә каршы эшләр проектын төзергә һәм аларны башкарырга тиеш. 2026 елның февраль ахырына кадәр бинаны ремонтлауның фәнни-проект документациясе әзерләнергә, ә 2027 елның августына кадәр түбәдә һәм фасадта эшләр башкарылырга тиеш^[17].

2026 елның мартында Татарстан Республикасының Мәдәни мирас объектларын саклау комитеты эшләрне башкаруга рөхсәт бирә^[18]. Беренче чираттагы авариягә каршы эшләр подвал түшәменең монолит плитәләрен һәм җәясыман гөмбәзләрен ныгытуны, икенче һәм өченче катларның түшәмнәрен ныгытуны, шулай ук беренче катның түшәмнәре югалган участокларында диварларның тотрыклылыгын торгызуны үз эченә ала^[17][18]. Барлык реставрация эшләрен тулысынча тәмамлау һәм бинаны заманча куллануга җайлаштыру 2029 ел ахырына планлаштырыла^[19][17].