Иске татар зиратындагы мәчет (Казан)

Мәхәлләнең барлыкка килүе Иске Татар һәм Яңа Татар бистәләре арасында урнашкан иске мөселман зиратының ябылуы белән бәйле була. Бу җирне мөселман җәмәгате өчен ныгытырга омтылып, Казан дин эшлеклеләре һәм эшкуарлары анда яңа, шәһәрнең унҗиденче мәчетен төзүне башлап җибәрәләр. Моннан тыш, XX гасыр башына Пләтән һәм Яңа Татар бистәсе кебек чит районнарның халкы шактый арта, аларга аерым дини бина кирәк була^[1].

Мәчет төзелгән зиратны халыкта «Ике бистә арасы» дип атаганнар. Ул XVIII гасырның икенче яртысында Яңа Татар бистәсе оешу сәбәпле барлыкка килә: яңа зират әле төзекләндерелмәгәнлектән, вафат булганнарны Иске Татар һәм Яңа Татар бистәләре арасындагы җир кишәрлегендә җирлиләр. XIX гасыр башына зират тула, һәм каберлекләр Яңа Татар зиратына күчерелә, ул 1813 елдан Казанның төп мөселман зиратына әверелә. Иске зират ташландык хәлгә килә, ә совет чорында аның урынында 5 нче шәһәр хастаханәсе төзелә^[2][3].

Тарихчылар Р. Салихов һәм Р. Хәйретдинов фикеренчә, мәхәлләнең барлыкка килү шартлары Казаков мәхәлләсенеке белән охшаш була: иске зират ябылу белән Казан дин эшлеклеләре һәм эшкуарлары, мөселманнар өчен мөһим булган җирне саклап калу теләге белән, анда дини бина бастыралар. Ике мәчет тә сакланмый^[1][4].

Мәхәллә шәһәрнең чит урамнарын — Яңа төзелеш, Кече Сембер урамының берьягын һәм Пләтән урамының берьягын колачлый. 1906 елгы мәгълүматлар буенча, мәхәллә 530 ир-ат, 542 хатын-кыз һәм 63 йорт хуҗасын берләштерә. Мәхәллә тарихы Радик Салихов һәм Рамил Хәйретдиновның «Казанның тарихи мәчетләре» (2005) китабында чагылыш тапкан^[1].

Казан губерна идарәсе 1905 елның 1 июнендә мәхәлләгә нигез салырга һәм агач мәчет төзергә рөхсәт бирә. Халык бинаны үз көче белән төзи алмагач, төзелешкә акчаны Казанның башка өлешләрендә яшәүче бай сәүдәгәрләр һәм сәнәгатьчеләр җыя. Иганәчеләрнең берсе 2 нче гильдия Казан сәүдәгәре, мех сатучысы Садыйк Сәхибулла улы Хәйбуллин (1840—1915) була. Ул имам-хатыйб итеп үзенең киявен — «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаган драматург Галиәсгар Камалны — куярга ниятли, ләкин ул бу тәкъдимнән баш тарта^[1].

Мәчет бер ел эчендә төзелә, 1906 елның августында анда намаз укый башлыйлар. Мәхәллә каршында мәктәп эшли, ул 1911 елның 11 ноябрендә рәсми рәвештә ачыла. Биредә аерым рус сыйныфы була, ул махсус бинада урнашкан һәм шәһәр думасыннан 500 сум пособие алып тора. Мәктәптә 120 шәкерт укый, аларга төрки һәм гарәп телләре, гыйбадәт, сәүдә хокукы, хәдисләр, тәфсир, ислам тарихы, дөрес язу, география, арифметика һәм башка фәннәр укытыла^[1][4].

1920 нче еллар башында, ачлык һәм эпидемияләр чорында, мәхәллә берникадәр вакыт имамсыз кала. 1921 елда мәхәлләнең рухи остазы итеп педагог, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенең элеккеге укытучысы Таһир Әхмәтҗан улы Ильясов (Таһир Ильяси) билгеләнә, ул 1923 елда «Мәрҗани» мәчетенә шул ук вазифага күчә^[1]. Иске татар зиратындагы мәчет Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты Секретариатының 1931 елның 23 августындагы карары белән ябыла. Берничә елдан соң бинасы сүтелә^[1].

Мәчетнең исеме аның урнашу урыны белән бәйле: ул Иске Татар һәм Яңа Татар бистәләре арасындагы иске татар зираты территориясендә төзелгән. Татар чыганакларында мәчет «Иске татар зираты урынында салынган мәчет» дип искә алына. Революциягә кадәрге Казанда кабул ителгән мөселман мәхәлләләренең ачылу тәртибе буенча нумерациясенә ярашлы, мәчет шулай ук 17 нче җәмигъ мәчете буларак та билгеле була^[4][1].

Губерна идарәсенең 1905 елның 1 июнендәге рөхсәте белән мәчет агачтан төзелә. Бинаның архитектура кыяфәте, планировкасы, манарасы һәм декоратив бизәлеше турында мәгълүматлар юк, фотосурәтләре безнең көнгә кадәр сакланмаган. Казанның тарихи мәчетләре исемлекләрендә ул югалган корылма буларак искә алына^[1].

1917 елга Казанның Иске Татар бистәсендә ун, Яңа Татар бистәсендә өч, Иске татар зиратында бер һәм Бишбалта, Дары һәм Җиләкле бистәләрендә биш мәчет эшли. 1930 нчы елларда дингә каршы кампания барышында шәһәрнең Мәрҗани мәчетеннән кала барлык мәчетләре ябыла, манаралары сүтелә, ә биналары торак, учреждениеләр һәм предприятиеләр карамагына тапшырыла^[5].

1906 елның августыннан мәчеттә гыйбадәтләр үткәрелә. Мәхәллә җәдитчелек (яңа метод) юнәлешенә карый: имам-хатыйб Мөбарәкҗан Мансуров Галимҗан Барудиның фикердәше була һәм мәхәллә мәктәбенең уку процессына яңалыклар кертергә омтыла^[1].

Мәгариф мәхәллә эшчәнлегенең мөһим өлеше була. 1911 елда ачылган мәктәпнең аерым бинасы һәм рус сыйныфы була, анда 120 бала белем ала. Программага төрки һәм гарәп телләре, дини фәннәр, хәдисләр, тәфсир  [рус.] (тат., ислам тарихы, шулай ук дөньяви фәннәр — дөрес язу, география, арифметика һәм сәүдә белән бәйле курс укытыла. Укытуда имамга Казан губернасының Тәтеш өязе (хәзерге Апас районы) Югары Ындырчы авылында туган, «Халидия» мәдрәсәсен тәмамлаган мөгаллим Исхак Мөштәриев ярдәм итә^[1][4].

Мәчетнең беренче имам-хатыйбы — Казан губернасының Лаеш өязе Күки авылында туган, Казанның «Халидия» мәдрәсәсен тәмамлаган Мөбарәкҗан Гарифулла улы Мансуров (30 май 1871 – 1916). Ул вазифасына 1906 елның 21 августындагы 5131 номерлы указ белән раслана^[1][4].

Икенче имам итеп 1906 елның 10 июлендә (4242 номерлы указ) Казан губернасының Спас өязе Камка авылында туган Мөхәммәтсафа Тәрҗеман улы Урманчиев (25 апрель 1858 — 1921) сайлана. Элегрәк, 1887—1897 елларда, ул шул ук өязнең Яңа Балыклы авылында мулла булып хезмәт итә, ләкин авыру сәбәпле отставкага китеп, Казанга күченә. 1917 елның 11 мартында М.-С. Урманчиев мәхәлләне җитәкли^[1].

1921 елда мәхәлләнең рухи остазы итеп Таһир Ильясов (1881—1933) билгеләнә, ул 1923 елда «Мәрҗани» мәчетенә күчә. Аны алыштырган имам — тарихчы һәм археограф Сәет Габделмәннан улы Вахитов (Сәет Вахиди; 31 май 1887 — 5 гыйнвар 1938), ул тиешле таныклыкны 1923 елның 29 апрелендә ала. Тумышы белән Казан губернасының Спас өязеннән. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен (1911) тәмамлаган һәм шәркый кулъязмаларны җыючы һәм тикшерүче буларак, аерым алганда, Сәхибгәрәй хан ярлыгын табуы белән билгеле. 1928 елда аны дини саннан баш тартырга мәҗбүр була. Соңрак репрессияләнә һәм үлгәннән соң реабилитацияләнә^[1][6].

Беренче мөәзин итеп 1907 елның 27 мартында (1872 номерлы указ) Казан губернасы Спас өязе Төгәлбай авылы крестьяны Кыяметдин Камалетдин улы Зөлфикәров (4 сентябрь 1866 — 1921) билгеләнә. Соңрак аны Мөхәммәтгәрәй Хәйруллин алыштыра^[1].